Qida emalı yan məhsulu (food by-product), kənd təsərrüfatı xammalının hədəf qida məhsuluna çevrilməsi zamanı əsas məhsuldan başqa yaranan və birbaşa son məhsul kimi istifadə edilməyən, lakin uyğun keyfiyyət, təhlükəsizlik və təchizat şəraitində yenidən resurs kimi dəyərləndirilə bilən materialdır. Bu sahə tədqiqatı Cənubi Koreyada alma, armud, Koreya kələmi və turp emal edən müəssisələrdə istehsal proseslərini, yan məhsul yaranma nöqtələrini, yaranma nisbətlərini və mövcud istifadə/utilizasiya yollarını müəssisə miqyasına görə araşdırmışdır. Alma, armud və Koreya kələmi üzrə hər birindən dörd, turp üzrə isə iki olmaqla ümumilikdə 14 müəssisə sahə ziyarətləri və müsahibələr vasitəsilə tədqiq edilmiş; real müəssisə axınlarından məhsul üzrə standartlaşdırılmış proseslər yaradılmışdır.

Böyük miqyaslı müəssisələrdə illik ümumi yan məhsul nisbətləri mənbənin xülasəsinə görə almada %20–25, armudda %35–43, Koreya kələmində %40–60 və emal olunmuş turpda %20–42 aralığındadır. Meyvələrdə əsas yan məhsul xüsusilə presləmə zamanı yaranan pomace olduğu halda, tərəvəzlərdə yan məhsullar yığım, ilkin emal, çeşidləmə, soyma, duzlama və yuma kimi çoxsaylı mərhələlərə yayılmışdır. Yan məhsulların mühüm hissəsi hələ də heyvan yemi, kompost və ya tullantı idarəetməsi yollarına yönəlir; yüksək əlavə dəyərli qida və sənaye xammalı kimi istifadə məhdud qalır.

Müəssisə miqyası ilə ümumi yan məhsul yaranma nisbəti arasında Spearman və Kendall analizləri aparılmış, lakin araşdırılan nümunədə statistik cəhətdən əhəmiyyətli əlaqə göstərilə bilməmişdir. Buna görə yüksək və ya aşağı korrelyasiya əmsalları səbəb-nəticə və ya ümumiləşdirilə bilən miqyas təsiri kimi şərh edilməməlidir. Tədqiqat milli yan məhsul miqdarının tam inventarı deyil; yan məhsulların toplanması, keyfiyyətin idarə edilməsi, resurslaşdırma və gələcək modelləşdirmə tədqiqatları üçün müəssisə səviyyəsində əsas məlumat verən sahə araşdırmasıdır.

Tədqiqatın əsas problemi

Qida istehsalında xammalın hamısı son məhsula çevrilmir. Meyvələrdə çeşidləmə, üyütmə, presləmə və filtrasiya; tərəvəzlərdə isə yığım, xarici yarpaqların ayrılması, kəsmə, soyma, duzlama və yuma kimi mərhələlər müxtəlif miqdarda üzvi yan məhsul yaradır. Bu materialların bir hissəsi qida və ya funksional komponentlər daşısa da, müntəzəm şəkildə ayrılmadıqda, uyğun şəraitdə saxlanmadıqda və ya davamlı təchizat sistemi qurulmadıqda aşağı dəyərli yem/kompost tətbiqlərinə və ya tullantıların utilizasiyasına yönəlir.

Tədqiqatın nəzərdən keçirdiyi boşluq ondan ibarətdir ki, əvvəlki işlərin böyük hissəsi yan məhsulların tərkibinə, antioksidant xüsusiyyətlərinə və ya funksional istifadə potensialına fokuslandığı halda, real fabriklərdə hansı proses mərhələsində, hansı növ yan məhsulun, təxminən nə qədər yarandığı və müəssisələrin bunu necə idarə etdiyi barədə sahə məlumatı məhduddur.

Qida Emalı Yan Məhsullarının Resurslaşdırılması Nə Deməkdir?

Qida emalı yan məhsullarının resurslaşdırılması, əsas istehsal prosesindən çıxan pomace, qabıq, xarici yarpaq, kök-gövdə hissəsi, filtrasiya qalığı və ya oxşar materialların yalnız utilizasiya edilməsi əvəzinə, keyfiyyət və təhlükəsizlik şərtləri təmin olunmaqla qida xammalı, funksional material, bioloji resurs, yem, kompost və ya başqa sənaye girdiləri kimi nəzarətli şəkildə yenidən istifadə edilməsidir; bu tədqiqat xüsusilə yüksək dəyərli istifadə üçün müntəzəm toplama, standartlaşdırma və sabit xammal təchizatının ilkin şərt olduğunu vurğulayır.

Niyə alma, armud, Koreya kələmi və turp seçildi?

Mənbə tədqiqatı bu dörd məhsulu Cənubi Koreyada yüksək istehsal və emal həcminə malik əsas kənd təsərrüfatı məhsulları arasında qiymətləndirmişdir. Araşdırmada istifadə olunan milli statistikaya görə 2024 istehsalı alma üçün təxminən 460 min ton, armud üçün 178 min ton, Koreya kələmi üçün 1,948 milyon ton və turp üçün 1,035 milyon ton səviyyəsindədir.

Bu məhsullar eyni zamanda fərqli emal məntiqlərini təmsil edir. Alma və armud əsasən meyvə şirəsi/presləmə prosesləri ilə, Koreya kələmi kimchi istehsal zənciri ilə, turp isə çeşidlənmiş-soyulmuş kök məhsulu istehsalı ilə araşdırılmışdır. Beləliklə, tək bir istehsal növündən asılı olmayan müxtəlif yan məhsul yaranma nümunələri müqayisə edilmişdir.

Sahə nümunəsi necə yaradıldı?

Müəssisələr illik xammal emalı həcmləri əsasında L, M və S kodları ilə təsnif edilmişdir. Məqalə bu siniflər üçün universal ton/il hədləri müəyyən etmir; faktiki araşdırılan müəssisələrin emal həcmləri Table 2-də ayrıca verilir. Buna görə L/M/S kodları tədqiqat nümunəsi daxilində müəssisə miqyası sinifləri kimi şərh edilməlidir.

Araşdırma Aprel–Noyabr 2025 dövründə sahə ziyarətləri və müəssisə məsullarları ilə müsahibə üsulunu birlikdə istifadə etmişdir. Real istehsal axını, yan məhsulun yarandığı mərhələ, materialın forması, miqdarı və yekun dəyərləndirmə/utilizasiya yolu qeydə alınmışdır.

Müəssisələr niyə anonim kodlaşdırıldı?

Mənbə şirkət adlarını dərc etmək əvəzinə müəssisə miqyasını və məhsul növünü birləşdirən anonim kodlardan istifadə etmişdir. Məsələn, L-A1 böyük miqyaslı birinci alma müəssisəsini, M-P orta miqyaslı armud müəssisəsini, S-C isə kiçik Koreya kələmi müəssisəsini ifadə edir. Beləliklə, proses və miqdar müqayisəsi aparılarkən müəssisənin kimliyi birbaşa açıqlanmamışdır.

Standartlaşdırılmış istehsal prosesi necə yaradıldı?

Tədqiqatçılar eyni məhsulu emal edən müxtəlif miqyaslı müəssisələrin real proses axınlarını müqayisə etmiş; ümumi şəkildə təkrarlanan əsas mərhələlərdən məhsul üzrə standart proses yaratmışlar. Məqsəd bir fabrikin tam surətini qurmaq deyil, yan məhsulun harada yarandığını sistemli şəkildə göstərə biləcək ortaq istehsal skeletini çıxarmaqdır.

Müəssisə miqyası proses quruluşunu necə dəyişdirdi?

Alma və armudda əsas proses skeleti müəssisə ölçüsündən asılı olmayaraq oxşar qaldığı halda, böyük müəssisələrdə yuma, presləmə və ya filtrasiyanın daha çox mərhələyə ayrıldığı və avtomatlaşdırmanın daha inkişaf etmiş olduğu müşahidə edilmişdir. Orta və kiçik müəssisələrdə bəzi mərhələlər birləşdirilmiş və ya sadələşdirilmişdir.

Koreya kələmində də böyük müəssisələrin xüsusilə çeşidləmə və yuma proseslərini daha çox alt mərhələyə böldüyü; orta və kiçik müəssisələrin daha sadə proseslərdən istifadə etdiyi bildirilmişdir. Turp nümunəsində yalnız iki böyük müəssisə olduğu üçün böyük-orta-kiçik miqyas müqayisəsi aparılmamışdır.

Mənbə şəkillərində süni intellektdən istifadə

Məqalənin metod bölməsində sahə məlumatlarından yaradılan bəzi proses sxemlərinin anlaşıqlığını artırmaq məqsədilə generative AI aləti kimi ChatGPT, GPT-5.5, OpenAI istifadə edildiyi bildirilir. Figure 9 isə BioRender.com ilə hazırlanmışdır. Bu alətlər sahə məlumatını əvəz etməmiş; proses məlumatının vizual təqdimatında istifadə olunmuşdur.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Yan məhsul yaranma nisbəti necə müəyyən edildi?

Müəssisələrdən illik yaranan yan məhsul növü və miqdarı istənmiş, hər proses addımındakı yan məhsul tipi təsnif edilmiş və xammala görə faizlə yan məhsul nisbəti qeydə alınmışdır. Miqdarlar şirkət tərəfindən təqdim olunan qeydlərə və sahə müsahibələrinə əsaslanmışdır.

Bəzi müəssisələr ümumi yan məhsul nisbətini tək dəyər əvəzinə “%20–25” və ya “%30–35” kimi interval şəklində bildirdiyi üçün statistik analizdə bu intervalların orta nöqtələri istifadə edilmişdir. Bu detal Table 7-dəki minimum, maksimum, orta və median dəyərlərin şərhi baxımından vacibdir.

Böyük müəssisələrdə illik ümumi yan məhsul nisbəti

Alma emalı yan məhsulları

Alma emalı müəssisələrində üç əsas yan məhsul tipi müəyyən edilmişdir: çeşidləmədə ayrılan yeyilməyən və ya kommersiya dəyəri olmayan meyvələr, presləmə zamanı yaranan alma pomacesi və filtrasiya qalıqları.

Bu proses faizləri mexaniki şəkildə toplanmamalıdır; mənbə cədvəli bunları müəssisələrin proses mərhələlərində bildirdiyi nisbətlər kimi təqdim edir və əlavə olaraq ümumi yan məhsul sütunu verir.

Alma pomacesinin dəyərləndirilməsi yollarına yem, kompost və gübrələmə daxil olduğu halda, bəzi çeşidləmə və ya filtrasiya qalıqları sənaye tullantısı və ya tullantı su kimi idarə edilmişdir.

Armud emalı yan məhsulları

Armudda əsas yan məhsul yenə pomacedir. Böyük bir müəssisədə çeşidləmədən yaranan yeyilməyən hissə %5–8, ikinci presləmə pomacesi təxminən %32–35 kimi bildirilmiş; ümumi yan məhsul nisbəti %37–43 kimi verilmiş və presləmə təzyiqindən asılı olaraq %55-ə çata bildiyi qeyd edilmişdir.

Digər müəssisələrdə armud pomacesi nisbətləri təxminən %35, %55 və %20–28 kimi fərqli dəyərlər göstərmişdir. Bu geniş fərq mənbə müəllifləri tərəfindən xammal keyfiyyəti, presləmə üsulu və avadanlığın iş şəraitindəki dəyişkənliklə əlaqələndirilmişdir.

Armud yan məhsullarının bir hissəsi heyvan yemi, kompost və ya başqa qida istehsalçılarının girdisi kimi istifadə edilmiş; bəzi müəssisələrdə isə qida tullantısı, poliqonda yerləşdirmə və ya dondurularaq saxlama yolları müşahidə edilmişdir.

Koreya kələmi emalı yan məhsulları

Koreya kələmində yan məhsul yalnız bir mərhələdə cəmlənməmişdir. Xarici yarpaqlar, yaşıl yarpaqlar, gövdə/kök əsası, kələm özəyi, duzlanmış kələm hissələri, yuma zamanı ayrılan hissələr və ədviyyatlandırma zamanı yaranan qalıqlar müxtəlif proses nöqtələrində meydana çıxmışdır.

Bəzi böyük müəssisələr yaşıl yarpaqların müəyyən hissəsini qida istehsalçılarına versə də, əhəmiyyətli miqdarlar tullantı kimi idarə olunmağa davam etmişdir. Yığımdan yaranan xarici yarpaq və gövdə hissələrinin tarlada buraxılması və ya basdırılması da müşahidə olunan tətbiqlər arasındadır.

Mənbə müəllifləri yüksək rütubətli kələm yan məhsullarının nəzarətsiz otaq temperaturu şəraitində saxlanmasının xarab olma və mikrobioloji risk baxımından problem yarada biləcəyini, resurslaşdırma üçün soyutma, qurutma və ya başqa sabitləşdirmə addımları ilə yanaşı keyfiyyət və gigiyena standartlarının tələb olunduğunu müzakirə edirlər.

Turp emalı yan məhsulları

Turp yan məhsulları yarpaqlar, bazara yararsız turplar, kökün iki uc hissəsi və soyma zamanı çıxan qabıqdan ibarətdir.

L-R1-də araşdırılan yan məhsulların poliqona göndərildiyi, L-R2-də isə soyma yan məhsulunun sənaye tullantısı kimi emal edildiyi bildirilmişdir. Turp üzrə yalnız iki böyük müəssisənin olması miqyas təsirinin təhlilinə mane olmuşdur.

Median Ümumi Yan Məhsul Nisbəti Ən Yüksək Hansı Məhsulda İdi?

Table 7-də interval dəyərlərinin orta nöqtələri istifadə edilməklə hesablanan müəssisə səviyyəli təsviri statistikaya görə median ümumi yan məhsul nisbəti ən yüksək məhsul armuddur (%43,8); bununla yanaşı orta ümumi yan məhsul nisbəti ən yüksək olan məhsul Koreya kələmidir (%40,0), buna görə “ən yüksək” nəticəsi istifadə olunan statistikaya görə fərqlənir.

Bu cədvəl mənbə tərəfindən interval şəklində bildirilən müəssisə dəyərlərinin orta nöqtəyə çevrilməsindən sonra hesablandığı üçün, məsələn turpdakı 38,5 və ya Koreya kələmindəki 55,0 dəyəri xam intervalın yuxarı həddi deyil, statistik analizə daxil edilən təmsilçi orta nöqtə dəyəridir.

Statistik analiz necə aparıldı?

Müəssisə miqyası L=3, M=2 və S=1 kimi kodlaşdırıldı. Interval şəklində verilən ümumi yan məhsul nisbətləri orta nöqtəyə çevrildi. Hər məhsul üçün orta, median, minimum, maksimum və standart sapma hesablandı.

Nümunə kiçik olduğuna görə müəssisə miqyası ilə ümumi yan məhsul nisbəti arasındakı əlaqə üçün Spearman rank correlation və Kendall's tau istifadə edildi. Turp üzrə yalnız iki böyük müəssisə olduğundan bu məhsul üçün korrelyasiya testi tətbiq edilmədi.

Heatmap xaricindəki analizlər SPSS version 27.0, korrelyasiya heatmap-i isə R Studio version 4.6.0 ilə hazırlanmışdır.

Müəssisə Miqyası Yan Məhsul Yaranma Nisbətini Müəyyən Edirmi?

Bu tədqiqatın məhdud sahə nümunəsində müəssisə miqyası ilə ümumi yan məhsul nisbəti arasında statistik cəhətdən əhəmiyyətli əlaqə göstərilə bilməmişdir; alma mənfi, armud və Koreya kələmi müsbət korrelyasiya əmsalları versə də, bütün testlərdə p>0,05-dir və turp üzrə yalnız böyük müəssisələr olduğundan miqyas korrelyasiyası hesablana bilməmişdir.

Xüsusilə Koreya kələmində əmsalların 1-ə yaxın görünməsi güclü nümunə təəssüratı yarada bilər; lakin n çox kiçik olduğu üçün p dəyərləri əhəmiyyətlilik həddini keçməmişdir. Bu nəticə “əlaqə yoxdur” kimi qəti sübut da deyil. Daha düzgün şərh odur ki, mövcud nümunə müəssisə miqyası təsirini etibarlı şəkildə müəyyən etmək üçün yetərli deyil.

Mövcud yan məhsul istifadə yolları

Resurslaşdırmanın qarşısındakı sahə problemləri

Mənbə müəllifləri, xüsusilə orta və kiçik müəssisələrdə saxlama sahəsinin məhdudluğu, gigiyena idarəetməsinin çətinliyi və müntəzəm logistika şəbəkəsinin olmamasının ayrıca toplama və resurslaşdırmanı məhdudlaşdırdığını bildirirlər.

Armud pomacesi kimi materialların müxtəlif müəssisələrdə fərqli mövsüm və həcmlərdə yaranması, sabit tərkibli və müntəzəm miqdarda xammal təmin edilməsini çətinləşdirir. Mənbə buna görə regional toplama və konsolidasiya sistemlərini vacib hesab edir.

Koreya kələmi və turp kimi yüksək rütubətli məhsullarda keyfiyyət itkisi sürətli ola bildiyindən soyuq saxlama, qurutma və ya digər ilkin emallar; mikrobioloji təhlükəsizlik, pestisid/ağır metal nəzarəti və standartlaşdırılmış saxlama/daşıma prosedurları ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Qanunvericilik və dairəvi iqtisadiyyat konteksti

Mənbənin müzakirəsi Cənubi Koreyada bir çox agro-food by-product materialının tullantı qanunvericiliyi daxilində bitki mənşəli qalıq kimi qiymətləndirilməsinin onların qida və ya sənaye xammalı kimi yenidən istifadəsini inzibati baxımdan çətinləşdirə bildiyini qeyd edir. Müəlliflər dairəvi resurs statusunun inkişaf etdirilməsini və təkrar emal/upcycling tətbiqlərini asanlaşdıracaq tənzimləyici və sənaye dəstəyinin genişləndirilməsini təklif edirlər.

Figure 9-un elmi mesajı

Figure 9 tədqiqatın ayrı-ayrı nəticələrini vahid resurs zəncirində birləşdirir: kənd təsərrüfatı xammalının istehsalı → müəssisəyə giriş → istehsal/emal → yan məhsul yaranması → toplama və saxlama → mövcud yem/kompost/tullantı yolları → daha yüksək əlavə dəyərli resurslaşdırma və sabit xammal təchizatı sistemi.

Figure 9 BioRender.com ilə hazırlanmışdır. Verianla üçün bu vizualın fərqləndirici tərtibatı və ya platforma aktivləri kopyalanmamalı; yalnız mənbədə təsvir edilən elmi axın yeni və müstəqil vizual memarlıqla yenidən qurulmalıdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Alma və armud emalı proseslərində əsas yan məhsul xüsusilə presləmə mərhələsində yaranan pomacedir.
• Koreya kələmi və turp yan məhsulları istehsalın bir neçə mərhələsinə yayılır.
• Böyük müəssisələrdə yan məhsul nisbətləri məhsula görə nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişir.
• Müəssisə ölçüsü proses detallılığı və avtomatlaşdırma dərəcəsi ilə əlaqəlidir.
• Yan məhsulların mühüm hissəsi hələ də yem, kompost və ya tullantı yolları ilə idarə olunur.
• Table 7 müəssisələr arasında məhsul üzrə fərqli yan məhsul səviyyələrinin olduğunu göstərir.
• Araşdırılan nümunədə müəssisə miqyası ilə ümumi yan məhsul nisbəti arasında statistik cəhətdən əhəmiyyətli korrelyasiya göstərilməmişdir.
• Standartlaşdırılmış proses xəritələri yan məhsulun harada yarandığını və gələcəkdə hansı mərhələdə ayrıca toplana biləcəyini müəyyən etmək üçün əsas məlumat verir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Koreyada illik ümumi alma, armud, Koreya kələmi və ya turp yan məhsulu tonnajı bu tədqiqat tərəfindən hesablanmamışdır.
• Araşdırılan 14 müəssisə ölkə miqyasında təmsilçi təsadüfi milli nümunə deyil.
• Yüksək korrelyasiya əmsalı müəssisə miqyasının yan məhsul nisbətinə səbəbli təsirini sübut etmir.
• Yan məhsulların yüksək əlavə dəyərli məhsula çevrilməsinin iqtisadi gəlirliliyi bu tədqiqatda sınaqdan keçirilməmişdir.
• Qida xammalı kimi istifadə olunacaq bütün yan məhsulların mikrobioloji, kimyəvi və ya toksikoloji təhlükəsizliyi təsdiqlənməmişdir.
• Standartlaşdırılmış proseslər bütün fabrikların məcburi və ya optimallaşdırılmış prosesləri deyil; sahə müəssisələrindəki ortaq addımlardan çıxarılmış tədqiqat sxemləridir.
• Resurslaşdırma potensialı müəyyən kommersiya məhsulunun uğurlu olduğu anlamına gəlmir.

Bu Nəticələr Koreyadakı Ümumi Milli Yan Məhsul Miqdarını Göstərirmi?

Xeyr. Tədqiqat müəyyən istehsal bölgələrində sahə ziyarəti mümkün olan 14 müəssisənin proses və yan məhsul nisbətlərini araşdırır; təsadüfi milli nümunələmə, bütün müəssisələrin inventarı və ya məhsul üzrə ölkə miqyasında tonnaj ekstrapolyasiyası aparılmadığı üçün nəticələr milli ümumi yan məhsul miqdarı kimi şərh edilə bilməz.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət nümunə ölçüsüdür. Alma, armud və Koreya kələmi üzrə yalnız dörd müəssisə, turp üzrə iki müəssisə vardır. Bu quruluş xüsusilə korrelyasiya testlərinin statistik gücünü məhdudlaşdırır.

İkinci məhdudiyyət nümunə seçimidir. Müəssisələr sahə ziyarətinin mümkünlüyü və istehsal bölgələri nəzərə alınaraq seçilmişdir; ölkə miqyasında ehtimal əsaslı nümunələmə aparılmamışdır.

Üçüncü məhdudiyyət miqdar məlumatının bir hissəsinin müəssisə qeydləri və müsahibələrdən gəlməsidir. Bəzi ümumi nisbətlər dəqiq tək rəqəm əvəzinə interval şəklində bildirilmiş və statistik analizdə orta nöqtəyə çevrilmişdir.

Dördüncü məhdudiyyət turp nümunəsidir. Yalnız iki böyük müəssisə araşdırıldığı üçün müəssisə miqyası təsiri qiymətləndirilməmişdir.

Beşinci məhdudiyyət tədqiqatın yan məhsulların tərkib/keyfiyyət təhlükəsizliyini birbaşa laboratoriyada ölçməməsidir. Resurslaşdırma üçün təklif edilən gigiyena və keyfiyyət tələbləri sahə müşahidəsi və ədəbiyyat kontekstində müzakirə edilmişdir.

Gələcək tədqiqatlar üçün nəticə

Mənbə daha çox müəssisə və daha geniş coğrafi nümunənin daxil olduğu məlumat bazalarının yaradılmasını; yan məhsul miqdarı, keyfiyyət dəyişkənliyi və mövsümlülük kimi amillərin birlikdə izlənməsini; toplama və saxlama sistemlərinin standartlaşdırılmasını və yüksək dəyərli istifadə üçün texniki/iqtisadi modellərin hazırlanmasını zəruri hesab edir.

Buna görə tədqiqatın elmi dəyəri yalnız “nə qədər tullantı yaranır?” sualına cavab verməsində deyil; hansı proses nöqtəsində hansı materialın meydana çıxdığını görünən etməklə gələcəkdə qurula biləcək yan məhsul təchizat zəncirinin xəritəsini çıxarmasında yatır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: A Study on the Characteristics of By-Product Generation during Food Manufacturing and Processing: Apples, Pears, Korean Cabbage, and Radishes

Koreya dilində başlıq: 식품 제조･가공 부산물 발생 특성에 관한 연구: 사과, 배, 배추, 무를 대상으로

Müəlliflər: Mi Jin Kim; Hyo Jun Won; Hee Sun Yang; Sung Hyen Lee; Seung-Yeob Song; Mina Kim; Ae-Jin Choi.

Məsul müəllif: Ae-Jin Choi.

Qurum: Department of Food Resources Development, National Institute of Crop and Food Science, Rural Development Administration, Republic of Korea.

Jurnal: Journal of the Korean Society of Food Science and Nutrition / 한국식품영양과학회지.

Nəşr edən təşkilat: The Korean Society of Food Science and Nutrition.

Cild / say / səhifələr: 55(7), 626–638.

İl: 2026.

DOI: 10.3746/jkfn.2026.55.7.626.

Received: 25 Mart 2026.

Revised: 4 İyun 2026.

Accepted: 16 İyun 2026.

Mənbə növü: Rəyli sahə tədqiqatı; qida emalı prosesləri və yan məhsul yaranması üzrə təsviri/müşahidə tədqiqatı.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 (CC BY-NC 4.0).

Tədqiqat dövrü: Aprel–Noyabr 2025 sahə ziyarətləri və müəssisə müsahibələri.

Tədqiqat məhsulları: Alma, armud, Koreya kələmi və turp.

Müəssisə nümunəsi: 14 müəssisə; alma 4, armud 4, Koreya kələmi 4, turp 2.

Miqyas təsnifatı: Large (L), Medium (M), Small (S); illik xammal emalı həcminə görə.

Anonim müəssisə kodları: Miqyas və məhsul hərflərindən yaradılmışdır; məsələn L-A1, M-P, S-C.

Məlumat toplama: Real proseslərin sahə müşahidəsi, müəssisə nümayəndələri ilə müsahibə, illik xammal/yan məhsul miqdarı və istifadə/utilizasiya yollarının qeydləri.

Standart prosesin hazırlanması: Eyni məhsulu emal edən müxtəlif miqyaslı müəssisələrdə ortaq görünən əsas proses mərhələlərinin müqayisəsi.

Statistik ilkin emal: Interval şəklində verilən ümumi yan məhsul nisbətlərinin analizdə intervalın orta nöqtəsi ilə təmsil edilməsi.

Təsviri statistika: Orta, median, minimum, maksimum və standart sapma.

Korrelyasiya: Spearman rank correlation və Kendall's tau-b.

Müəssisə miqyası kodlaması: L=3, M=2, S=1.

Turp korrelyasiyası: Yalnız iki böyük müəssisə olduğuna görə aparılmadı.

Statistik proqram: SPSS version 27.0; correlation heatmap üçün R Studio version 4.6.0.

Figure 1–8: Müəssisə miqyasına görə proses axınları və dörd məhsul üçün standartlaşdırılmış istehsal sxemləri.

Figure 9: Agro-food by-product generation, processing and utilization pathways; BioRender.com ilə hazırlanmışdır.

Figure 10: Müəssisə miqyası ilə ümumi yan məhsul nisbəti üçün Spearman və Kendall korrelyasiya heatmap-i.

Generative AI istifadəsi: Sahə məlumatlarına əsaslanan bəzi proses sxemlərinin hazırlanmasında ChatGPT, GPT-5.5, OpenAI istifadə edildiyi mənbədə bildirilmişdir.

Əsas böyük-müəssisə yan məhsul nisbətləri: Alma %20–25; armud %35–43; Koreya kələmi %40–60; turp %20–42.

Əsas statistik şərh: Müəssisə miqyası ilə ümumi yan məhsul nisbəti üçün təhlil edilən korrelyasiyalar statistik əhəmiyyətə çatmamışdır.

Maliyyələşdirmə: Rural Development Administration joint research project, RS-2025-02215680.

Məlumat əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca Data Availability Statement yoxdur.

Maraqların toqquşması: Mənbədə ayrıca Conflict of Interest bəyanı yoxdur; onun olmaması fərz edilməmişdir.

Müəllif töhfələri: Mənbədə ayrıca CRediT/Author Contributions bölməsi yoxdur.

Etika/IRB: Mənbədə ayrıca insan tədqiqatları üzrə etik komitə bəyanı yoxdur.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Nəticələr seçilmiş müəssisələrin sahə məlumatlarıdır; milli ümumi yan məhsul tonnajı, iqtisadi fizibilik, resurslaşdırmanın ətraf mühit üzrə həyat dövrü təsiri və ya bütün müəssisə miqyaslarında səbəbli miqyas təsiri kimi şərh edilməməlidir.