Çevreyi anlama modeli, belirli bir disiplinin “çevre” olarak neyi nesneleştirdiğini, hangi öğeleri birlikte düşündüğünü ve bu öğeleri hangi epistemik mantık altında düzenlediğini belirleyen kavramsal çerçevedir. Andrea Gentili'nin çalışması yeni deneysel veri üretmez; tarihsel ve kavramsal analiz yoluyla ekolojik söylemde çevrenin tek ve disiplinlerden bağımsız bir nesne olmadığı, farklı bilgi alanlarının farklı çevre nesneleri kurduğu savını geliştirir. Makale dört ana modeli inceler: ekosistem olarak bilimsel çevre, değer olarak ahlaki doğa, peyzaj olarak estetik çevre ve territory/land olarak hukuki çevre.

Bilimsel model çevreyi enerji ve madde akışları, geri besleme, denge ve sistem işlevleri üzerinden tanımlar. Ahlaki model çevreyi değer, iyilik, yükümlülük ve korunmaya layıklık üzerinden kurar. Estetik modelde çevre, algılanan fiziksel alanın ötesinde perspektif ve deneyim aracılığıyla peyzaj haline gelir. Hukuki model ise çevreyi normatif olarak sınırlandırılmış bir territory veya land biçiminde üretir; içerisi ile dışarısı arasındaki hukuki sınırlar bu modelin kurucu mekanizmasıdır.

Çalışmanın temel sonucu bu dört modelin tek bir nötr çevrenin farklı yorumları olmadığıdır. Her model farklı bir epistemik nesne üretir ve kendi iç mantığına göre işler. Bu yüzden disiplinlerarası ekolojik düşüncede sorun, modellerden birini diğerlerinin üstüne yerleştirmek değil, hangi modelin kullanıldığını açık hale getirmek ve modeller arasında kavramsal çeviri yapabilmektir.

Yazar bu noktada epistemolojik translocation ile epistemolojik translation arasında ayrım yapar. Translocation, bir kavramın bir bilgi alanından başka bir alana uyarlanmadan taşınmasıdır; translation ise kavramın hedef disiplinin kendi kavramsal ve normatif mantığına çevrilerek yeniden işlevsel hale getirilmesidir. Makalenin önerdiği ekolojik epistemoloji, çevre kavramını tek tanıma indirgemek yerine bu farklı modellerin koşullarını, sınırlarını ve temas noktalarını haritalayan bir “modeller topolojisi” kurmalıdır.

Araştırmanın temel problemi

Ekolojik söylem bilim, hukuk, etik, politika, ekonomi ve estetik gibi çok farklı alanların ortaklaşa kullandığı “çevre” kavramı etrafında kurulmaktadır. Bu durum ilk bakışta disiplinlerarası iletişimi kolaylaştıran ortak bir kavram varmış izlenimi yaratır. Ancak makalenin çıkış noktası tam tersidir: farklı disiplinler “çevre” kelimesini kullanırken gerçekten aynı şeyi mi anlatmaktadır?

Gentili'ye göre kavramın gündelik dilde kolay anlaşılır görünmesi, epistemik problemi gizleyebilir. Bir biyolog veya sistem ekoloğu çevreden söz ederken madde ve enerji akışlarını, bir çevre etikçisi ahlaki değeri, bir estetikçi peyzaj deneyimini, bir hukukçu ise normatif olarak belirlenmiş bir mekânı veya territory'yi kastetmektedir.

Bu nedenle “çevre”yi bütün disiplinlerin üzerinde uzlaştığı nötr bir nesne varsaymak, disiplinlerarası iletişimde kavramsal karışıklık yaratabilir.

Ekolojik Düşüncede “Çevre” Neden Tek Bir Nesne Değildir?

Çalışmaya göre “çevre” tek ve önceden verilmiş bir nesne değildir; bilimsel, ahlaki, estetik ve hukuki bilgi alanları farklı nesneleştirme teknikleri kullanarak farklı çevre nesneleri kurar. Bu modeller birbirlerinin basit varyantları değildir; sistem düzenleme, değer, deneyim ve normatif sınırlandırma gibi farklı epistemik mantıklarla çalıştıkları için birbirlerine tamamen indirgenemezler.

Epistemik model ne yapar?

Makaledeki “model” yalnızca dünyayı basitleştiren bir temsil değildir. Model, hangi unsurların ilgili çevrenin parçası sayılacağını, bunların hangi ilişkiler içinde ele alınacağını ve neyin açıklanması gereken önemli özellik kabul edileceğini belirler.

Bilimsel modelde enerji, madde, geri besleme ve sistem dengesi merkezi olabilirken; ahlaki modelde çıkar, değer veya iyilik; estetik modelde görünüş ve deneyim; hukuki modelde ise sınır, yetki ve dahil etme/dışlama belirleyicidir.

Yazarın nihai yaklaşımı daha da güçlüdür: modeller yalnızca aynı gerçeklik hakkında farklı şeyler söylemez; kendi bilgi alanlarında etkili oldukları sürece farklı çevresel gerçeklik biçimleri kurarlar.

Dört Temel Çevre Modeli Nasıl Birbirinden Ayrılır?

Makalenin dört modeli, çevreyi farklı bir kurucu ilkeye göre düzenler: bilimsel model çevreyi işleyen bir ekosistem; ahlaki model değerin alanı olan doğa; estetik model deneyimde ortaya çıkan peyzaj; hukuki model ise normatif olarak kurulan territory veya land olarak kavrar. Modeller arasındaki fark yalnız terminolojik değil, neyin çevre sayıldığı ve çevrenin hangi mantıkla anlaşılır hale getirildiği düzeyindedir.

Bu tablo kaynakta bulunan bir veri tablosunun çevirisi değildir; makalenin dört modeli Verianla için karşılaştırmalı ve öğretici biçimde yeniden yapılandırmaktadır.

Bilimsel modelin başlangıcı: organizma ve dış dünya

Makale bilimsel çevre modelinin tarihini Ernst Haeckel'in 1866'da ortaya koyduğu ekoloji kavramına kadar götürür. Haeckel için ekoloji, organizmanın çevresindeki dış dünyayla ve varoluş koşullarıyla ilişkilerinin bilimidir.

Bu erken tanımda çevre henüz tam olarak sistemleştirilmiş değildir. Canlıyı etkileyen biyotik ve abiyotik koşulların geniş bir toplamı gibi görünür. Modern sistem ekolojisinin belirleyici adımı, çevrenin yalnız dış koşullar listesi olmaktan çıkarılıp işleyen bir sistem haline getirilmesidir.

Tansley ve ekosistem kavramı

1935'te Arthur Tansley'nin ekosistem kavramını yerleştirmesi, makalede bilimsel modelin temel dönüm noktasıdır. Ekosistem yalnız organizmaların oluşturduğu biyotik topluluk değildir; fiziksel ortam da aynı işleyen bütünün parçasıdır.

Böylece ekolojik nesne tek tek türlerden veya organizmalardan daha üst düzey bir fonksiyonel birime dönüşür. Sistem içindeki canlı ve cansız öğeler madde ve enerji alışverişleri üzerinden birlikte ele alınabilir.

Lindeman: ortak ölçülebilirlik

Raymond Lindeman'ın katkısı, ekolojik ilişkilerin enerji akışları üzerinden nicel olarak karşılaştırılabilmesini güçlendirmiştir. Enerji bütçelerinin ortak ölçü birimleriyle ifade edilmesi, farklı ekolojik öğeleri aynı sistem hesabı içine sokabilen fizikselci yaklaşımı desteklemiştir.

Bu dönüşüm çevreyi nitel bir doğa betimlemesinden ölçülebilir akışların ve dengelerin sistemi haline getiren epistemik değişimin parçasıdır.

Hutchinson, sibernetik ve geri besleme

Makalenin bilimsel model açısından özellikle vurguladığı isim G. Evelyn Hutchinson'dır. Hutchinson'ın erken sibernetik düşüncesiyle teması, ekolojide geri besleme mantığının sistematik olarak kullanılmasına katkı sağlamıştır.

Organizmalar sistemi ile çevre sistemi birbirini karşılıklı etkiler. Bir sistemdeki değişiklik diğer sistemi etkileyebilir ve bu etki yeniden ilk sisteme geri dönebilir. Negatif geri besleme sapmaları azaltarak sistemi kararlılaştırabilir; pozitif geri besleme ise değişiklikleri büyüterek sistemi kritik eşiklere veya çöküşe taşıyabilir.

Bu çerçevede ekosistem, girdileri, çıktıları, geri beslemeleri ve düzenleme mekanizmaları analiz edilen işleyen bir sistem haline gelir.

Homeostaz ve sistem ekolojisi

Eugene Odum'un sistem ekolojisi, ekosistemi biyolojik ve fiziksel öğelerin enerji akışı, trofik yapı, biyotik çeşitlilik ve madde döngüleriyle birbirine bağlandığı temel işlevsel birim olarak yaygınlaştırmıştır.

Homeostaz kavramının ekolojik sisteme uygulanmasıyla çevre, dış bozulmalara rağmen iç işlevsel kararlılığını belirli sınırlar içinde koruyabilen kendini düzenleyici sistem olarak düşünülür.

Ekosistem modelinin ölçeklenebilirliği

Bu bilimsel modelin güçlü yanlarından biri ölçeklenebilirliğidir. Aynı sistem düşüncesi bir gölet, bir orman, bir şehir veya gezegen ölçeğindeki karbon çevrimi gibi çok farklı yapılara uygulanabilir.

Makale, çağdaş iklim ve Dünya Sistemi tartışmalarında kullanılan enerji akışı, karbon döngüsü, eşik, denge ve homeostaz dilinin bu ekosistem paradigmasının geniş etkisini gösterdiğini savunur.

Patten: çevreyi giriş ve çıkış olarak ayırmak

Bernard Patten'in sistem yaklaşımı, çevre kavramını daha ilişkisel hale getirir. Bir nesnenin yalnız tek bir çevresi değil, aldığı enerji-madde veya bilgi açısından bir girdi çevresi ve kendi etkilerinin yayıldığı bir çıktı çevresi düşünülebilir.

Böylece organizma ile çevre birbirinden tamamen bağımsız iki şey değil, doğrudan ve dolaylı nedensel ilişkilerle birbirini kuran daha geniş bir ağ içinde ele alınır.

Bilimsel modelin sınırı

Bilimsel model çevreyi işlevsel ve ölçülebilir hale getirir, ancak makalenin genel savına göre bu model çevrenin bütün anlamını tüketmez. Sistemin enerji dengesi veya homeostazı, bir doğal varlığın neden ahlaki açıdan korunması gerektiğini ya da belirli bir mekânın neden peyzaj olarak deneyimlendiğini tek başına açıklamaz.

Ahlaki model: çevreyi değer olarak kurmak

Çevre etiğinde bilimsel sistem mantığı yeterli görülmez. Bir ekosistemin nasıl işlediğini bilmek, hangi canlıların veya doğal bütünlerin ahlaki bakımdan önemli olduğu sorusuna otomatik cevap vermez.

Ahlaki modelin ortak ekseni, doğanın bir şekilde değer taşıdığı ve insanın bu değer karşısında normatif yükümlülükler üstlenebileceği fikridir.

Leopold ve toprak etiği

Aldo Leopold'un yaklaşımında çevresel etik, insanı doğanın dışında veya üstünde konumlandırmak yerine insanı daha geniş bir biyotik topluluğun üyesi olarak düşünür.

Toprak etiği açısından bitkiler, hayvanlar, toprak, su ve hava aynı ekolojik topluluk içinde karşılıklı bağımlılık ilişkisi taşır. Buradaki değer yalnız bireysel organizmalara veya insan yararına değil, daha geniş ekolojik topluluğun bütünlüğü ve ortaklığına bağlanır.

Arne Næss ve derin ekoloji

Næss'in derin ekoloji yaklaşımında insan ile doğa arasındaki ontolojik mesafe azaltılır. Bireyin kendini gerçekleştirmesi ile insan dışı doğanın gelişme ve var olma kapasitesi birbirinden tamamen bağımsız süreçler değildir.

Çevre böylece insan karşısında bulunan dış nesne olmaktan çıkar ve daha geniş bir bütün içinde benliğin de dahil olduğu varoluş ilişkisi olarak düşünülür.

Paul Taylor ve bireysel canlıların değeri

Taylor'ın biyomerkezci yaklaşımı değeri ekosistem bütününden ziyade tekil canlı organizmaya yerleştirir. Her canlı kendi biyolojik iyiliğine yönelmiş teleolojik bir yaşam merkezi olarak değerlendirilir.

Bu yaklaşım bilimsel ekosistem modelindeki fonksiyonel bütünlüğü ahlaki değerin zorunlu merkezi yapmaz. Bireyin kendi iyiliği, topluluğun istatistiksel veya sistemik iyiliğinden ayrılabilir.

Çevresel pragmatizm ve değer çoğulluğu

Çevresel pragmatizm, tek bir metafizik “doğanın özsel değeri” tanımı aramak yerine farklı değer gerekçelerinin pratik koruma hedeflerinde birleşebileceğini savunur.

Bir sulak alan suyu filtrelediği için korunabilir, başka bir bağlamda kutsal kabul edildiği için korunabilir. Bu yaklaşım ahlaki modelden çıkmaz; yalnız değeri tek ve değişmez bir temele bağlamak yerine bağlama göre çoğul hale getirir.

Bilimsel ve ahlaki modeller neden indirgenemez?

Bilimsel model “sistem nasıl çalışıyor?” sorusunu, ahlaki model ise “ne değerlidir?” sorusunu merkezine alır. Bir ekosistemin kararlı olması onun ahlaki olarak iyi olduğunu otomatik biçimde göstermez; bir canlıya ahlaki değer atfetmek de sistemdeki enerji akışlarını açıklamaz.

Makalenin “epistemik tabakalaşma” düşüncesi tam olarak bu tür farklara dayanır.

Estetik model: çevreden peyzaja

Estetik modelde ana kavram peyzajdır. Her fiziksel çevre kendiliğinden peyzaj değildir. Peyzaj, belirli bir görme biçimi, perspektif ve deneyim içinde oluşan estetik bir bütündür.

Bu nedenle estetik model bilimsel modelin ölçülebilir sistemini veya ahlaki modelin değer yükümlülüğünü doğrudan tekrar etmez.

Lalo: doğa ve estetik eğitim

Charles Lalo, doğal güzellik deneyiminin sanat ve kültürden bağımsız olmadığını savunur. İnsan doğayı belirli estetik kategorilerle görmeyi öğrenir.

Bu yaklaşımda peyzaj, doğanın kendi içinde hazır bulunan sabit güzelliği değil, kültürel ve sanatsal deneyim aracılığıyla estetik olarak şekillenen doğadır.

Croce: doğa, sanat ve özbilinç

Benedetto Croce doğal güzelliği bütünüyle reddetmez, ancak doğanın estetik anlamının bilinçli öznenin yaratıcı ve hayal gücüne dayalı etkinliğiyle bağlantılı olduğunu savunur.

Doğanın peyzaj olarak kavranması, fiziksel mekânı yalnız seyretmek değil, onu estetik bir bütün olarak tanımaktır.

Simmel: peyzaj neden doğal alanın toplamından fazladır?

Georg Simmel açısından peyzaj, doğadaki öğelerin mekanik toplamı değildir. Gözlemci sonsuz ve sınırsız doğal süreklilikten belirli bir parçayı ayırır, sınırlar ve tek bir bütün olarak kavrar.

Bu bütünleştirici süreçte Stimmung, yani atmosferik-duygusal ton, dağınık doğal verileri tek bir peyzaj deneyiminde birleştirir.

Assunto: peyzaj ve zaman

Rosario Assunto'nun yaklaşımında peyzaj sabit bir tablo değildir. Peyzaj bir yerde gerçekleşen ve zaman boyutunu taşıyan deneyimsel olaydır.

Doğal döngülerin tekrarı ile tekil olayların sürekli yeniliği aynı peyzaj deneyiminde birleşir. Bu nedenle peyzaj, yalnız uzamsal görünüş değil, zamanın da deneyimlendiği estetik yapı haline gelir.

Perspektif neden belirleyicidir?

Makale, aynı fiziksel mekânın farklı konum veya bakış açısından farklı anlam kazanabileceğini vurgular. Yoğun altyapı ve üretim içinde deneyimlenen bir kıyı kenti yalnız endüstriyel mekân gibi görünürken, uzaktan bakıldığında kayalar, kıyı, ışıklar ve suyla birlikte peyzaj olarak deneyimlenebilir.

Değişen fiziksel mekân değil, deneyimin biçimidir. Bu nedenle peyzaj modeli özne, perspektif ve görünüş ilişkisini merkezine alır.

Ritter ve kaybedilen doğa fikri

Joachim Ritter'in yaklaşımı, modernleşme ve doğanın bilimsel olarak nesneleştirilmesiyle birlikte “kaybedilen doğaya” yönelik nostaljik estetik ihtiyacın ortaya çıktığını ileri sürer.

Peyzajın estetik değeri, modern insanın doğayla ilişkisindeki tarihsel dönüşümle de bağlantılı hale gelir.

Hukuki modelin problemi

Çevre hukuku sık sık ekosistem, peyzaj, sağlık, ekonomik zarar ve kirlilik gibi başka disiplinlerde geliştirilmiş kavramları kullanır. Bu nedenle ilk bakışta hukukun kendine özgü bir “çevre” kavramı olmadığı düşünülebilir.

Gentili ise hukukun çevreyi kendi normatif mantığıyla kurduğu özgül modeli ortaya çıkarmaya çalışır.

Epistemolojik Translocation ile Epistemolojik Translation Arasındaki Fark Nedir?

Epistemolojik translocation, bir kavramın bir bilgi alanından başka bir alana hedef disiplinin kendi kavramsal yapısına çevrilmeden taşınmasıdır; epistemolojik translation ise aynı kavramın hedef alanın dili, amaçları ve normatif mantığı içinde yeniden anlamlandırılmasıdır. Makalenin disiplinlerarası iletişim için tercih ettiği süreç translation'dır; çünkü yalnız doğrudan kavram transferi farklı epistemik modeller arasında yanlış eşdeğerlik yaratabilir.

Hukuktaki translocation örnekleri

Makale Avrupa çevre hukukundan çeşitli örnekler kullanır. “Sağlıklı çevre”, kirleten öder ilkesi, peyzaj koruması ve ekosistem restorasyonu gibi düzenlemelerde sağlık, ekonomi, estetik ve sistem ekolojisi modellerine ait kavramlar hukuki alanda işlev kazanır.

Yazarın sorusu, hukukun bu kavramları yalnız dışarıdan ödünç alıp almadığı veya kendi normatif yapısı içinde yeniden üretip üretmediğidir.

Hukuk neden kendi gerçekliklerini oluşturabilir?

Santi Romano üzerinden geliştirilen düşünceye göre hukuk, bilimsel tanımları yalnız kopyalamaz; kendi amaçları için hukuki kategoriler kurabilir.

Bir kavramın bilimsel tanımı ile hukuki tanımı tamamen çakışmak zorunda değildir. Hukuk, sorumluluk, statü, yetki veya uygulanabilirlik gibi kendi amaçlarına göre kavramı yeniden kurabilir.

Bu nedenle farklı epistemik alanlar arasında doğru ilişki basit kopyalama değil, çeviridir.

Hukuki çevre neden territory veya land'dir?

Gentili'nin önerisine göre hukukun kendine özgü çevre modeli territory/land kavramıdır. Hukuk her zaman belirli bir geçerlilik alanı oluşturur; nerede uygulanacağını ve hangi kişilerin, varlıkların veya eylemlerin bu alanın içine girdiğini belirler.

Bu yönüyle hukuki çevre, yalnız fiziksel bir toprak parçası değildir. Normların geçerli olduğu, içeri ile dışarı arasındaki sınırların kurulduğu düzenlenmiş bir mekândır.

Schmitt: düzen ve yer ilişkisi

Carl Schmitt'in Nomos düşüncesi, hukukun düzen kurmasını mekânsal yerleşim, sınırlandırma, ölçme ve bölmeyle ilişkilendirir.

Bu yaklaşımda hukuki düzen mekândan tamamen bağımsız değildir. Hukuk, kendi uygulanma alanını belirleyerek çevresini normatif biçimde kurar.

Lindahl: sınırlar neden “fay hatlarıdır”?

Hans Lindahl'ın hukuk mekânı teorisinde sınırlar sabit geometrik çizgiler değil, düzenin hem kurulduğu hem de sınandığı kırılgan alanlardır.

Hukuki içerisi, tanınan, sınıflandırılan ve anlamlandırılan alanı temsil eder. Dışarısı ise mevcut hukuk düzeninin henüz kavramsallaştırmadığı veya düzenlemediği olay ve varlıkları içerebilir.

Bu nedenle sınır aynı anda hem düzen kurucu hem de düzenin yeni olaylarla karşılaştığı bir “fay hattı”dır.

İllegalite ve a-legality farkı

Kaynakta Lindahl'ın ayrımı kullanılarak, illegalite ile a-legality birbirinden ayrılır. İllegal davranış hukuk tarafından zaten ihlal olarak tanımlanmıştır ve sistemin içindedir.

A-legality ise mevcut normatif düzenin önceden sınıflandırmadığı bir olayın ortaya çıkmasıdır. Böyle bir durum hukuki sistemin sınırlarını yeniden düşünmesine ve kendi içeri/dışarı ayrımını değiştirmesine yol açabilir.

Penguen örneğinin rolü

Makale Lindahl'ın, Sydney yakınlarındaki Manly bölgesine yerleşen küçük mavi penguenler örneğini kullanır. Yeni bir insan-dışı topluluğun mevcut hukuki mekâna girmesi, hukuk açısından dahil etme veya dışlama kararı gerektirir.

Kararın hangi yönde olduğundan bağımsız olarak hukuki çevrenin sınırları artık eskisiyle tamamen aynı değildir. Örnek, hukuki çevrenin sabit değil, yeni varlıklarla karşılaşma sonucunda dönüşebilen normatif alan olduğunu göstermektedir.

Hukuk diğer çevre modellerini nasıl kullanabilir?

Hukuk ekosistem veya peyzaj gibi dış kavramları kullanabilir, fakat makalenin önerisine göre iki koşul önemlidir: kavram hukukun kendi diline çevrilmeli ve hukuki alanda ona karşılık gelecek özgül bir kavramsal yapı bulunmalıdır.

Böylece bilimsel “ekosistem” hukuki alanda aynı bilimsel nesne olarak basitçe taşınmaz; düzenleme, yükümlülük, yetki ve koruma amaçlarına uygun hukuki bir işleve kavuşturulur.

Dört model arasında hiyerarşi var mı?

Makalenin sonucu hiyerarşik değildir. Bilimsel model diğerlerinden daha “gerçek”, ahlaki model daha “doğru” veya hukuki model hepsini kapsayan son model olarak sunulmaz.

Her model kendi bilgi alanında etkili ve özerktir. Problemler, bir model diğerinin yerine geçirildiğinde veya farklı modeller sanki aynı nesneden aynı dilde söz ediyormuş gibi karşı karşıya getirildiğinde oluşur.

Nötr bir “çevrelerin çevresi” neden reddediliyor?

Yazar, bütün modellerin altında ortak ve tamamen nötr bir çevre bulunduğu fikrini sorunlu bulur. Böyle bir temel çevre tanımlandığı anda zaten belirli bir kavramsal model tarafından temsil edilmiş olur.

Bu nedenle modellerin gerisinde hiçbir epistemik özellik taşımayan saf bir çevre varsaymak problemi çözmez; yalnızca görünmez bir katmana erteler.

Model yorum mu yapar, gerçeklik mi kurar?

Çalışmanın güçlü felsefi savlarından biri, modelin yalnızca önceden var olan nesneye farklı yorum getirmediğidir. Model kendi bilgi alanında neyin çevre olarak görünür ve işler hale geldiğini kurar.

Ekosistem bilimsel ölçüm ve sistem ilişkileri içinde; peyzaj estetik deneyimde; territory hukuki norm ve sınırlandırma içinde gerçeklik kazanır. Bu nedenle modellerin epistemolojik işlevinin ontolojik bir yönü de vardır.

Ekolojik söylem neden bir “modeller topolojisi” olarak düşünülüyor?

Gentili'nin sonuç önerisi, ekolojik söylemi tek bir birleşik bilim veya modeller arasındaki üstünlük mücadelesi olarak değil, birbirine indirgenemeyen fakat temas edebilen epistemik katmanların topolojisi olarak düşünmektir.

Bu topolojinin görevi tek ve evrensel bir çevre tanımı üretmek değildir. Her modelin hangi koşullarda çalıştığını, nerede sınırlandığını ve başka bir modele hangi “fay hatları” üzerinden çevrilebildiğini göstermektir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çalışma nicel veya deneysel bir araştırma değildir. Yöntem, çevre kavramının dört farklı bilgi alanında nasıl nesneleştirildiğini tarihsel ve kavramsal olarak yeniden yapılandıran karşılaştırmalı felsefi analizdir. Yazar ekoloji tarihi, çevre etiği, peyzaj estetiği ve hukuk felsefesinden seçilmiş kavramsal gelenekleri inceleyerek dört ideal-tipik modeli oluşturur.

Analitik iş akışı

1. Ekolojik söylemin ortak merkezinde yer aldığı varsayılan “çevre” kavramının gerçekten ortak bir referans sağlayıp sağlamadığı sorgulanır.
2. Bilimsel çevre modelinin Haeckel'den modern ekosistem ekolojisine uzanan tarihsel gelişimi incelenir.
3. Ekosistem kavramının sistem, enerji akışı, geri besleme ve homeostaz mantığıyla çevreyi nasıl nesneleştirdiği belirlenir.
4. Çevre etiğindeki farklı yaklaşımlar, doğayı veya canlıları ahlaki değer üzerinden kuran ortak model altında karşılaştırılır.
5. Peyzaj estetiğindeki yaklaşımlar, çevrenin deneyim, perspektif ve estetik bütünlük aracılığıyla nasıl farklı bir nesne haline geldiğini göstermek için incelenir.
6. Çevre hukukunun dış disiplinlerden aldığı kavramlar ile hukukun kendi territory/land mantığı arasındaki ayrım analiz edilir.
7. Epistemolojik translocation ile translation kavramları disiplinlerarası model aktarımını açıklamak için geliştirilir.
8. Dört modelin ortak, nötr bir çevrenin basit yorumları olmadığı savı sonuç bölümünde sistematik hale getirilir.
9. Ekolojik epistemolojinin görevi, modelleri tek tanımda eritmek yerine aralarındaki sınır ve çeviri ilişkilerini haritalamak olarak formüle edilir.

Kaynakta hangi tür veri bulunuyor?

Çalışmada yeni deneysel veri, saha ölçümü, örneklem, anket, iklim veri seti, ekosistem simülasyonu, istatistiksel test veya sayısal model bulunmamaktadır. Kaynak malzemesi tarihsel metinler, felsefi kuramlar, ekoloji literatürü ve seçilmiş hukuki örneklerden oluşmaktadır.

Bu nedenle makaledeki sonuçlar “ölçülen etki” veya “istatistiksel olarak doğrulanmış ilişki” biçiminde değil, kavramsal ayrımlar ve epistemolojik savlar olarak değerlendirilmelidir.

Kaynakta şekil, grafik veya tablo var mı?

Kaynak makalede numaralandırılmış bilimsel şekil, veri grafiği, denklem veya tablo bulunmamaktadır. Verianla içinde kullanılan karşılaştırmalı tablo kaynak metindeki dört modeli öğretici amaçla bağımsız biçimde yeniden düzenlemektedir; kaynak tablo değildir.

Dört modelin karşılaştırmalı sonucu

Ana bulgu 1: çevre kavramı yapısal olarak çok seslidir

Çalışmanın birinci ana sonucu, “çevre”nin farklı disiplinlerde yalnız farklı tanımları bulunan tek bir nesne olmadığıdır. Kavramın çok sesliliği, farklı disiplinlerin farklı nesne kurma pratiklerinden kaynaklanır.

Ana bulgu 2: modeller birbirine indirgenemez

Ekosistem modeli ile ahlaki değer modeli veya peyzaj modeli aynı epistemik görevleri yerine getirmez. Bir modelin kendi sorularına verdiği cevapları başka modelin ölçütleriyle doğrudan değerlendirmek kavramsal karışıklık yaratabilir.

Ana bulgu 3: çoğulluk bir kusur değildir

Yazar, çevre kavramının tek tanıma indirgenememesini disiplinlerarası ekolojik düşüncenin başarısızlığı olarak görmez. Çoğulluk, kavramın yapısal özelliğidir.

Asıl sorun farklı modellerin varlığı değil, hangi modelin kullanıldığının belirtilmemesi veya modellerin birbirine çevrilmeden doğrudan üst üste bindirilmesidir.

Ana bulgu 4: disiplinlerarası iletişim translation gerektirir

Bir kavram başka disipline geçtiğinde aynı anlamla otomatik olarak çalışmaz. Başarılı iletişim için hedef disiplin kavramı kendi bilgi ve uygulama mantığı içinde yeniden işlevsel hale getirmelidir.

Makalenin hukuk örneği, bu çeviri ihtiyacını en açık gösteren modeldir.

Ana bulgu 5: modeller yalnız temsil etmez, kurar

Çalışmanın sonuç bölümündeki güçlü ontolojik yorum, modellerin aynı dış nesneyi farklı biçimde betimleyen pasif temsiller olmadığıdır. Modeller kendi epistemik alanlarında farklı çevre gerçeklikleri kurarlar.

Bu sav çalışma içindeki kavramsal analizden türetilmiştir; deneysel ontoloji veya bilim felsefesi anketiyle test edilmiş bir bulgu değildir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Ekolojik söylemde “çevre” kavramı farklı bilgi alanlarında farklı epistemik modellerle kurulmaktadır.
• Bilimsel modelin merkezi çevre nesnesi ekosistemdir ve sistemik düzenleme mantığıyla işler.
• Ahlaki model çevreyi doğa ve değer ilişkisi üzerinden kurmaktadır.
• Estetik modelin merkezi nesnesi peyzajdır ve perspektif ile deneyim bu modelin kurucu öğeleridir.
• Hukuki model çevreyi territory/land, sınır ve normatif dahil etme/dışlama ilişkileri üzerinden açıklayabilir.
• Modeller birbirine tamamen indirgenemez.
• Disiplinler arasında doğrudan kavram taşıma epistemolojik translocation sorununa yol açabilir.
• Gerçek disiplinlerarası iletişim için epistemolojik translation gereklidir.
• Ekolojik epistemoloji, tek çevre tanımı aramak yerine modellerin sınırlarını ve çeviri hatlarını haritalamalıdır.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Makale dört modelin çevre düşüncesindeki bütün olası modeller olduğunu iddia etmemektedir.
• Bilimsel ekosistem modelinin yanlış veya değersiz olduğunu ileri sürmemektedir.
• Ahlaki, estetik veya hukuki modellerin bilimsel açıklamanın yerine geçmesi gerektiğini savunmamaktadır.
• Dört model arasında ampirik performans karşılaştırması yapmamaktadır.
• Belirli bir çevre politikası veya hukuki düzenlemenin etkisini ölçmemektedir.
• İklim değişikliğinin nedenleri veya sonuçları hakkında yeni nicel bulgu üretmemektedir.
• Bütün disiplinlerin ortak bir çevre dili geliştirmesinin imkânsız olduğunu savunmamaktadır; ortaklaşmanın translation yoluyla kurulması gerektiğini ileri sürmektedir.
• “Her şey görecelidir” biçiminde epistemik relativizm önermemektedir.

Çalışmanın temel sınırlılıkları

Yazar dört modelin çevre kavramına ilişkin bütün mümkün epistemik yapılanmaları tüketmediğini açıkça belirtmektedir. Ekonomik çevre, tıbbi çevre veya fenomenolojik Umwelt gibi başka modeller ayrıca incelenebilir.

Dolayısıyla dört model eksiksiz taksonomi olarak değil, ekolojik düşüncedeki güçlü ve ayırt edici örneklerin seçilmiş analizi olarak değerlendirilmelidir.

Çalışma sistematik literatür taraması veya bibliyometrik analiz değildir. Kaynak seçimi nicel kapsama veya önceden tanımlanmış dahil etme/dışlama ölçütlerine dayandırılmamıştır.

Çalışmanın felsefi sonucu da ampirik test sonucu değildir. “Modeller gerçeklik kurar” ve “nötr çevrelerin çevresi varsayılmamalıdır” savları kavramsal ve epistemolojik argümanlardır.

Çalışmanın güçlü yönü

Çalışmanın ayırt edici gücü, “çevre” kavramındaki belirsizliği yalnız terminoloji sorunu olarak görmemesi ve bu belirsizliği farklı bilgi alanlarının farklı nesneleştirme pratikleri üzerinden çözümlemesidir.

Bu yaklaşım, çevre bilimleri, etik, estetik ve hukuk arasında yalnız ortak sözcük kullanımına dayanan sahte uzlaşıların yerine daha açık bir disiplinlerarası çeviri mantığı önermektedir.

Verianla için kavramsal görsel önerisi

Kaynakta özgün şekil bulunmadığından en uygun Verianla şeması merkezde “Çevre” sözcüğünü tek bir ortak nesne gibi göstermemeli; bunun yerine dört bağımsız fakat temas eden epistemik katmanı göstermelidir:

1. Ekosistem: enerji/madde akışı ve geri besleme.
2. Doğa-Değer: ahlaki değer ve yükümlülük.
3. Peyzaj: perspektif ve estetik deneyim.
4. Territory/Land: hukuki sınır, dahil etme ve dışlama.

Katmanların temas noktalarında “epistemolojik translation”, doğrudan ve uyarlamasız kavram geçişinde ise “translocation” etiketi kullanılabilir. Böyle bir şema kaynak çalışmanın kavramsal ilişkilerine dayalı özgün Verianla açıklayıcı görseli olmalıdır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: The Epistemic Stratification of Ecological Thought: An Inquiry into the Models of Environmental Understanding

Yazar: Andrea Gentili

Kurum: Department of Philosophy, Sociology, Education and Applied Psychology (FISPPA), Palazzo del Capitanio, University of Padova, Padua, Italy

Dergi: Philosophies

Yayınevi: MDPI

Yayın bilgisi: 2026, Cilt 11, Sayı 3, Makale 92

Gönderim: 22 Nisan 2026

Revizyon: 23 Mayıs 2026

Kabul: 25 Mayıs 2026

Yayımlanma tarihi: 4 Haziran 2026

DOI: 10.3390/philosophies11030092

Resmî bağlantı: https://doi.org/10.3390/philosophies11030092

Kaynak türü: Hakemli teorik/felsefi araştırma makalesi.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Anahtar kelimeler: ecological epistemology; ecosystem ecology; environmental ethics; landscape aesthetics; legal territory.

Araştırma yaklaşımı: Ekoloji tarihi, çevre etiği, estetik ve hukuk felsefesi literatürlerini kullanan tarihsel-kavramsal karşılaştırmalı analiz.

Ana araştırma problemi: Disiplinlerarası ekolojik söylemde kullanılan “çevre” kavramının tek bir ortak nesneyi mi yoksa farklı epistemik modeller tarafından kurulan farklı çevre nesnelerini mi ifade ettiğinin araştırılması.

İncelenen dört model: Ekosistem olarak bilimsel çevre; değer olarak ahlaki doğa; peyzaj olarak estetik çevre; territory/land olarak hukuki çevre.

Ana kavramsal ayrım: Epistemolojik translocation, kavramın bir disiplinler arasında çevrilmeden taşınmasıdır; epistemolojik translation ise kavramın hedef disiplinin kendi kavramsal mantığına uyarlanarak yeniden kurulmasıdır.

Kaynak şekil ve tablolar: Makalede numaralandırılmış özgün bilimsel şekil, veri grafiği veya tablo bulunmamaktadır.

Formüller ve nicel analiz: Çalışmada deneysel veya matematiksel model denklemi, istatistiksel test veya sayısal veri analizi bulunmamaktadır.

Finansman: Araştırma dış finansman almamıştır.

Etik kurul: Uygulanabilir değildir.

Bilgilendirilmiş onam: Uygulanabilir değildir.

Veri erişilebilirliği: Çalışmada yeni veri oluşturulmamış veya analiz edilmemiştir; veri paylaşımı uygulanabilir değildir.

Çıkar çatışması: Yazar çıkar çatışması bulunmadığını bildirmiştir.

Yazar katkıları: Kaynakta ayrı bir CRediT / Author Contributions bölümü raporlanmamaktadır; çalışma tek yazarlıdır. Kaynakta bulunmayan görev dağılımı eklenmemiştir.

AI kullanım beyanı: Kaynakta ayrı bir üretken yapay zekâ veya dil modeli kullanım beyanı raporlanmamaktadır.

Temel yöntemsel sınır: Dört model seçilmiş tarihsel ve kavramsal örneklerdir; çalışma çevre kavramının bütün olası disipliner modellerini kapsayan sistematik veya ampirik bir taksonomi değildir.

Verianla Live uygunluğu: Dört epistemik modeli ve bunların translation/translocation ilişkilerini gösteren conceptual/source-derived Live Figure veya Live Flow uygundur. Kaynakta nicel zaman veya performans verisi bulunmadığı için animasyon ölçüm veya simülasyon sonucu olarak etiketlenmemelidir.

Verianla yöntem notu: Bu Türkçe içerik özgün makalenin cümle-cümle veya paragraf-paragraf çevirisi değildir. Kaynağın araştırma problemi, dört çevre modeli, tarihsel ve kavramsal dayanakları, epistemolojik translocation/translation ayrımı, modellerin indirgenemezliği ve sonuçtaki modeller topolojisi bilimsel bilgi düzeyinde ayrıştırılarak bağımsız Türkçe öğretici yapı halinde yeniden kurulmuştur. Kaynakta bulunmayan nicel veri, deney sonucu veya çevre politikası performans iddiası eklenmemiştir.