Ətraf mühiti anlama modeli, müəyyən bir intizamın “ətraf mühit” kimi nəyi obyektləşdirdiyini, hansı ünsürləri birlikdə düşündüyünü və bu ünsürləri hansı epistemik məntiq altında təşkil etdiyini müəyyən edən konseptual çərçivədir. Andrea Gentilinin tədqiqatı yeni eksperimental məlumat yaratmır; tarixi və konseptual təhlil yolu ilə ekoloji diskursda ətraf mühitin vahid və intizamlardan müstəqil bir obyekt olmadığı, müxtəlif bilik sahələrinin müxtəlif ətraf mühit obyektləri qurduğu tezisini inkişaf etdirir. Məqalə dörd əsas modeli araşdırır: ekosistem kimi elmi ətraf mühit, dəyər kimi əxlaqi təbiət, landşaft kimi estetik ətraf mühit və territory/land kimi hüquqi ətraf mühit.

Elmi model ətraf mühiti enerji və maddə axınları, geribildirim, tarazlıq və sistem funksiyaları vasitəsilə müəyyənləşdirir. Əxlaqi model ətraf mühiti dəyər, yaxşılıq, öhdəlik və qorunmağa layiqlik üzərindən qurur. Estetik modeldə ətraf mühit qavranılan fiziki məkanın fövqündə perspektiv və təcrübə vasitəsilə landşafta çevrilir. Hüquqi model isə ətraf mühiti normativ şəkildə sərhədlənmiş territory və ya land formasında yaradır; daxili ilə xarici arasındakı hüquqi sərhədlər bu modelin qurucu mexanizmidir.

Tədqiqatın əsas nəticəsi budur ki, bu dörd model vahid neytral ətraf mühitin müxtəlif şərhləri deyil. Hər model fərqli epistemik obyekt yaradır və öz daxili məntiqinə görə işləyir. Buna görə fənlərarası ekoloji düşüncədə problem modellərdən birini digərlərinin üzərinə yerləşdirmək deyil, hansı modelin istifadə olunduğunu aydınlaşdırmaq və modellər arasında konseptual tərcümə edə bilməkdir.

Müəllif bu nöqtədə epistemoloji translocation ilə epistemoloji translation arasında fərq qoyur. Translocation bir anlayışın bir bilik sahəsindən digərinə uyğunlaşdırılmadan daşınmasıdır; translation isə anlayışın hədəf intizamın öz konseptual və normativ məntiqinə çevrilərək yenidən funksional hala gətirilməsidir. Məqalənin təklif etdiyi ekoloji epistemologiya ətraf mühit anlayışını tək tərifə endirmək əvəzinə bu müxtəlif modellərin şərtlərini, sərhədlərini və təmas nöqtələrini xəritələndirən “modellər topologiyası” qurmalıdır.

Tədqiqatın əsas problemi

Ekoloji diskurs elm, hüquq, etika, siyasət, iqtisadiyyat və estetika kimi çox fərqli sahələrin ortaq şəkildə istifadə etdiyi “ətraf mühit” anlayışı ətrafında qurulur. Bu vəziyyət ilk baxışda fənlərarası ünsiyyəti asanlaşdıran ortaq bir anlayış varmış təəssüratı yaradır. Lakin məqalənin çıxış nöqtəsi tam əksidir: müxtəlif intizamlar “ətraf mühit” sözünü işlədərkən həqiqətən eyni şeyi nəzərdə tuturlarmı?

Gentiliyə görə anlayışın gündəlik dildə asan başa düşülən görünməsi epistemik problemi gizlədə bilər. Bioloq və ya sistem ekoloqu ətraf mühitdən danışarkən maddə və enerji axınlarını, ətraf mühit etikası üzrə tədqiqatçı əxlaqi dəyəri, estetik nəzəriyyəçi landşaft təcrübəsini, hüquqşünas isə normativ şəkildə müəyyən edilmiş məkanı və ya territory-ni nəzərdə tutur.

Buna görə “ətraf mühiti” bütün intizamların razılaşdığı neytral obyekt kimi fərz etmək fənlərarası ünsiyyətdə konseptual qarışıqlıq yarada bilər.

Ekoloji Düşüncədə “Ətraf Mühit” Niyə Vahid Obyekt Deyil?

Tədqiqata görə “ətraf mühit” vahid və əvvəlcədən verilmiş obyekt deyil; elmi, əxlaqi, estetik və hüquqi bilik sahələri fərqli obyektləşdirmə texnikalarından istifadə edərək müxtəlif ətraf mühit obyektləri qurur. Bu modellər bir-birinin sadə variantları deyil; sistem tənzimlənməsi, dəyər, təcrübə və normativ sərhədləndirmə kimi fərqli epistemik məntiqlərlə işlədiklərinə görə bir-birinə tamamilə endirilə bilməzlər.

Epistemik model nə edir?

Məqalədəki “model” yalnız dünyanı sadələşdirən təsvir deyil. Model hansı ünsürlərin müvafiq ətraf mühitin hissəsi sayılacağını, bunların hansı münasibətlər daxilində nəzərdən keçiriləcəyini və nəyin izah edilməli mühüm xüsusiyyət hesab olunacağını müəyyənləşdirir.

Elmi modeldə enerji, maddə, geribildirim və sistem tarazlığı mərkəzi ola bildiyi halda; əxlaqi modeldə maraq, dəyər və ya yaxşılıq; estetik modeldə görünüş və təcrübə; hüquqi modeldə isə sərhəd, səlahiyyət və daxil etmə/xaric etmə müəyyənedicidir.

Müəllifin yekun yanaşması daha da güclüdür: modellər yalnız eyni reallıq haqqında fərqli şeylər söyləmir; öz bilik sahələrində təsirli olduqları müddətdə müxtəlif ətraf mühit reallığı formaları qururlar.

Dörd Əsas Ətraf Mühit Modeli Bir-birindən Necə Fərqlənir?

Məqalənin dörd modeli ətraf mühiti fərqli qurucu prinsipə görə təşkil edir: elmi model ətraf mühiti işləyən ekosistem; əxlaqi model dəyərin sahəsi olan təbiət; estetik model təcrübədə ortaya çıxan landşaft; hüquqi model isə normativ şəkildə qurulan territory və ya land kimi qavrayır. Modellər arasındakı fərq yalnız terminoloji deyil, nəyin ətraf mühit sayıldığı və ətraf mühitin hansı məntiqlə anlaşılan hala gətirildiyi səviyyəsindədir.

Bu cədvəl mənbədə olan məlumat cədvəlinin tərcüməsi deyil; məqalənin dörd modelini Verianla üçün müqayisəli və öyrədici şəkildə yenidən qurur.

Elmi modelin başlanğıcı: orqanizm və xarici dünya

Məqalə elmi ətraf mühit modelinin tarixini Ernst Haeckelin 1866-cı ildə irəli sürdüyü ekologiya anlayışına qədər aparır. Haeckel üçün ekologiya orqanizmin onu əhatə edən xarici dünya və mövcudluq şərtləri ilə münasibətlərinin elmidir.

Bu erkən tərifdə ətraf mühit hələ tam şəkildə sistemləşdirilməmişdir. Canlıya təsir edən biotik və abiotik şərtlərin geniş cəmi kimi görünür. Müasir sistem ekologiyasının həlledici addımı ətraf mühitin yalnız xarici şərtlər siyahısı olmaqdan çıxarılıb işləyən sistemə çevrilməsidir.

Tansley və ekosistem anlayışı

1935-ci ildə Arthur Tansleyin ekosistem anlayışını yerləşdirməsi məqalədə elmi modelin əsas dönüş nöqtəsidir. Ekosistem yalnız orqanizmlərin yaratdığı biotik icma deyil; fiziki mühit də eyni işlək bütövün bir hissəsidir.

Beləliklə ekoloji obyekt ayrı-ayrı növlərdən və ya orqanizmlərdən daha yüksək səviyyəli funksional vahidə çevrilir. Sistem daxilindəki canlı və cansız ünsürlər maddə və enerji mübadilələri vasitəsilə birlikdə nəzərdən keçirilə bilər.

Lindeman: ortaq ölçüləbilənlik

Raymond Lindemanın töhfəsi ekoloji münasibətlərin enerji axınları vasitəsilə kəmiyyətcə müqayisə edilə bilməsini gücləndirmişdir. Enerji büdcələrinin ortaq ölçü vahidləri ilə ifadə edilməsi, müxtəlif ekoloji ünsürləri eyni sistem hesabına daxil edə bilən fizikalist yanaşmanı dəstəkləmişdir.

Bu dönüşüm ətraf mühiti keyfiyyət xarakterli təbiət təsvirindən ölçülə bilən axınlar və tarazlıqlar sisteminə çevirən epistemik dəyişimin bir hissəsidir.

Hutchinson, kibernetika və geribildirim

Məqalənin elmi model baxımından xüsusilə vurğuladığı ad G. Evelyn Hutchinsondır. Hutchinsonın erkən kibernetik düşüncə ilə əlaqəsi ekologiyada geribildirim məntiqinin sistematik şəkildə işlədilməsinə töhfə vermişdir.

Orqanizmlər sistemi ilə ətraf mühit sistemi bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir. Bir sistemdəki dəyişiklik digər sistemə təsir edə bilər və bu təsir yenidən ilk sistemə qayıda bilər. Mənfi geribildirim sapmaları azaldaraq sistemi sabitləşdirə bilər; müsbət geribildirim isə dəyişiklikləri böyüdərək sistemi kritik hədlərə və ya çökməyə apara bilər.

Bu çərçivədə ekosistem girişləri, çıxışları, geribildirimləri və tənzimləmə mexanizmləri təhlil edilən işlək sistemə çevrilir.

Homeostaz və sistem ekologiyası

Eugene Odumun sistem ekologiyası ekosistemi bioloji və fiziki ünsürlərin enerji axını, trofik quruluş, biotik müxtəliflik və maddə dövrləri ilə bir-birinə bağlandığı əsas funksional vahid kimi geniş yaymışdır.

Homeostaz anlayışının ekoloji sistemə tətbiqi ilə ətraf mühit xarici pozuntulara baxmayaraq daxili funksional sabitliyini müəyyən sərhədlər daxilində qoruya bilən özünü tənzimləyən sistem kimi düşünülür.

Ekosistem modelinin miqyaslana bilməsi

Bu elmi modelin güclü tərəflərindən biri miqyaslana bilməsidir. Eyni sistem düşüncəsi gölməçə, meşə, şəhər və ya planet miqyasındakı karbon dövranı kimi çox fərqli strukturlara tətbiq edilə bilər.

Məqalə müasir iqlim və Yer Sistemi müzakirələrində işlədilən enerji axını, karbon dövranı, hədd, tarazlıq və homeostaz dilinin bu ekosistem paradiqmasının geniş təsirini göstərdiyini müdafiə edir.

Patten: ətraf mühiti giriş və çıxış kimi ayırmaq

Bernard Pattenin sistem yanaşması ətraf mühit anlayışını daha əlaqəvi hala gətirir. Bir obyektin yalnız vahid ətraf mühiti deyil, aldığı enerji-maddə və ya informasiya baxımından giriş mühiti və öz təsirlərinin yayıldığı çıxış mühiti düşünülə bilər.

Beləliklə orqanizm ilə ətraf mühit bir-birindən tamamilə müstəqil iki şey deyil, birbaşa və dolayı səbəb əlaqələri ilə bir-birini quran daha geniş şəbəkə daxilində nəzərdən keçirilir.

Elmi modelin sərhədi

Elmi model ətraf mühiti funksional və ölçülə bilən hala gətirir, lakin məqalənin ümumi tezisinə görə bu model ətraf mühitin bütün mənasını tükətmir. Sistemin enerji tarazlığı və ya homeostazı təbii varlığın niyə əxlaqi baxımdan qorunmalı olduğunu və ya müəyyən məkanın niyə landşaft kimi təcrübə edildiyini təkbaşına açıqlamır.

Əxlaqi model: ətraf mühiti dəyər kimi qurmaq

Ətraf mühit etikasında elmi sistem məntiqi kifayət hesab olunmur. Ekosistemin necə işlədiyini bilmək hansı canlıların və ya təbii bütövlərin əxlaqi baxımdan əhəmiyyətli olduğu sualına avtomatik cavab vermir.

Əxlaqi modelin ortaq oxu təbiətin bir şəkildə dəyər daşıdığı və insanın bu dəyər qarşısında normativ öhdəliklər götürə biləcəyi fikridir.

Leopold və torpaq etikası

Aldo Leopoldun yanaşmasında ekoloji etika insanı təbiətin xaricində və ya üstündə yerləşdirmək əvəzinə daha geniş biotik icmanın üzvü kimi düşünür.

Torpaq etikası baxımından bitkilər, heyvanlar, torpaq, su və hava eyni ekoloji icma daxilində qarşılıqlı asılılıq münasibəti daşıyır. Buradakı dəyər yalnız fərdi orqanizmlərə və ya insan faydasına deyil, daha geniş ekoloji icmanın bütövlüyünə və ortaqlığına bağlanır.

Arne Næss və dərin ekologiya

Næssin dərin ekologiya yanaşmasında insan ilə təbiət arasındakı ontoloji məsafə azaldılır. Fərdin özünü gerçəkləşdirməsi ilə insan xarici təbiətin inkişaf və mövcud olma qabiliyyəti bir-birindən tamamilə müstəqil proseslər deyil.

Ətraf mühit beləcə insanın qarşısında duran xarici obyekt olmaqdan çıxır və daha geniş bütöv daxilində mənliyin də daxil olduğu mövcudluq münasibəti kimi düşünülür.

Paul Taylor və fərdi canlıların dəyəri

Taylorun biosentrik yanaşması dəyəri ekosistem bütövündən daha çox fərdi canlı orqanizmə yerləşdirir. Hər canlı öz bioloji rifahına yönəlmiş teleoloji həyat mərkəzi kimi qiymətləndirilir.

Bu yanaşma elmi ekosistem modelindəki funksional bütövlüyü əxlaqi dəyərin zəruri mərkəzinə çevirmir. Fərdin öz rifahı icmanın statistik və ya sistemli rifahından ayrı ola bilər.

Ətraf mühit praqmatizmi və dəyər plüralizmi

Ətraf mühit praqmatizmi vahid metafizik “təbiətin daxili dəyəri” tərifi axtarmaq əvəzinə müxtəlif dəyər əsaslandırmalarının praktik qoruma məqsədlərində birləşə biləcəyini müdafiə edir.

Bir bataqlıq suyu süzdüyü üçün qoruna bilər, başqa kontekstdə müqəddəs hesab edildiyi üçün qoruna bilər. Bu yanaşma əxlaqi modeldən çıxmır; sadəcə dəyəri tək və dəyişməz təmələ bağlamaq əvəzinə kontekstdən asılı olaraq plüral edir.

Elmi və əxlaqi modellər niyə bir-birinə endirilə bilməz?

Elmi model “sistem necə işləyir?” sualını, əxlaqi model isə “nə dəyərlidir?” sualını mərkəzə qoyur. Ekosistemin sabit olması onun əxlaqi baxımdan yaxşı olduğunu avtomatik şəkildə göstərmir; canlıya əxlaqi dəyər vermək də sistemdəki enerji axınlarını izah etmir.

Məqalənin “epistemik təbəqələşmə” düşüncəsi məhz bu cür fərqlərə əsaslanır.

Estetik model: ətraf mühitdən landşafta

Estetik modeldə əsas anlayış landşaftdır. Hər fiziki ətraf mühit öz-özünə landşaft deyil. Landşaft müəyyən görmə tərzi, perspektiv və təcrübə daxilində formalaşan estetik bütövdür.

Buna görə estetik model elmi modelin ölçülə bilən sistemini və ya əxlaqi modelin dəyər öhdəliyini birbaşa təkrarlamır.

Lalo: təbiət və estetik təhsil

Charles Lalo təbii gözəllik təcrübəsinin sənət və mədəniyyətdən müstəqil olmadığını müdafiə edir. İnsan təbiəti müəyyən estetik kateqoriyalar vasitəsilə görməyi öyrənir.

Bu yanaşmada landşaft təbiətin özündə hazır olan sabit gözəllik deyil, mədəni və bədii təcrübə vasitəsilə estetik baxımdan formalaşan təbiətdir.

Croce: təbiət, sənət və özünüdərk

Benedetto Croce təbii gözəlliyi tamamilə rədd etmir, lakin təbiətin estetik mənasının şüurlu subyektin yaradıcı və təxəyyülə əsaslanan fəaliyyəti ilə əlaqəli olduğunu müdafiə edir.

Təbiəti landşaft kimi qavramaq fiziki məkana sadəcə baxmaq deyil, onu estetik bütöv kimi tanımaqdır.

Simmel: landşaft niyə təbii məkanın cəmindən daha çoxdur?

Georg Simmel baxımından landşaft təbiətdəki ünsürlərin mexaniki cəmi deyil. Müşahidəçi sonsuz və sərhədsiz təbii davamlılıqdan müəyyən hissəni ayırır, sərhədləyir və vahid bütöv kimi qavrayır.

Bu bütövləşdirici prosesdə Stimmung, yəni atmosferik-emosional ton, dağınıq təbii məlumatları vahid landşaft təcrübəsində birləşdirir.

Assunto: landşaft və zaman

Rosario Assuntonun yanaşmasında landşaft sabit tablo deyil. Landşaft müəyyən yerdə baş verən və zaman ölçüsünü daşıyan təcrübi hadisədir.

Təbii dövrlərin təkrarı ilə fərdi hadisələrin davamlı yeniliyi eyni landşaft təcrübəsində birləşir. Buna görə landşaft yalnız məkan görünüşü deyil, zamanın da təcrübə edildiyi estetik quruluşa çevrilir.

Perspektiv niyə həlledicidir?

Məqalə eyni fiziki məkanın fərqli mövqe və ya baxış bucağından fərqli məna qazana biləcəyini vurğulayır. Sıx infrastruktur və istehsal daxilində təcrübə edilən sahil şəhəri yalnız sənaye məkanı kimi görünə bildiyi halda, uzaqdan baxıldığında qayalar, sahil, işıqlar və su ilə birlikdə landşaft kimi təcrübə edilə bilər.

Dəyişən fiziki məkan deyil, təcrübənin formasıdır. Buna görə landşaft modeli subyekt, perspektiv və görünüş münasibətini mərkəzə qoyur.

Ritter və itirilmiş təbiət ideyası

Joachim Ritterin yanaşması modernləşmə və təbiətin elmi şəkildə obyektləşdirilməsi ilə birlikdə “itirilmiş təbiətə” yönəlmiş nostaljik estetik ehtiyacın ortaya çıxdığını irəli sürür.

Landşaftın estetik dəyəri müasir insanın təbiətlə münasibətindəki tarixi dəyişikliklə də əlaqəli hala gəlir.

Hüquqi modelin problemi

Ətraf mühit hüququ tez-tez ekosistem, landşaft, sağlamlıq, iqtisadi zərər və çirklənmə kimi başqa intizamlarda inkişaf etdirilmiş anlayışlardan istifadə edir. Buna görə ilk baxışda hüququn özünəməxsus “ətraf mühit” anlayışının olmadığı düşünülə bilər.

Gentili isə hüququn ətraf mühiti öz normativ məntiqi ilə qurduğu özünəməxsus modeli üzə çıxarmağa çalışır.

Epistemoloji Translocation ilə Epistemoloji Translation Arasındakı Fərq Nədir?

Epistemoloji translocation, anlayışın bir bilik sahəsindən digərinə hədəf intizamın öz konseptual quruluşuna çevrilmədən daşınmasıdır; epistemoloji translation isə həmin anlayışın hədəf sahənin dili, məqsədləri və normativ məntiqi daxilində yenidən mənalandırılmasıdır. Məqalənin fənlərarası ünsiyyət üçün üstün tutduğu proses translation-dır; çünki yalnız birbaşa anlayış transferi müxtəlif epistemik modellər arasında yanlış ekvivalentlik yarada bilər.

Hüquqdakı translocation nümunələri

Məqalə Avropa ətraf mühit hüququndan müxtəlif nümunələrdən istifadə edir. “Sağlam ətraf mühit”, çirkləndirən ödəyir prinsipi, landşaftın qorunması və ekosistemin bərpası kimi tənzimləmələrdə sağlamlıq, iqtisadiyyat, estetika və sistem ekologiyası modellərinə aid anlayışlar hüquqi sahədə funksiya qazanır.

Müəllifin sualı budur ki, hüquq bu anlayışları yalnız xaricdən borc alır, yoxsa onları öz normativ quruluşu daxilində yenidən yaradır.

Hüquq niyə öz reallıqlarını yarada bilər?

Santi Romano üzərindən inkişaf etdirilən düşüncəyə görə hüquq elmi tərifləri sadəcə kopyalamır; öz məqsədləri üçün hüquqi kateqoriyalar qura bilər.

Anlayışın elmi tərifi ilə hüquqi tərifi tam üst-üstə düşmək məcburiyyətində deyil. Hüquq məsuliyyət, status, səlahiyyət və ya tətbiq oluna bilmə kimi öz məqsədlərinə görə anlayışı yenidən qura bilər.

Buna görə müxtəlif epistemik sahələr arasında düzgün münasibət sadə kopyalama deyil, tərcümədir.

Hüquqi ətraf mühit niyə territory və ya land-dir?

Gentilinin təklifinə görə hüququn özünəməxsus ətraf mühit modeli territory/land anlayışıdır. Hüquq həmişə müəyyən qüvvədəolma sahəsi yaradır; harada tətbiq olunacağını və hansı şəxslərin, varlıqların və ya hərəkətlərin bu sahəyə daxil olduğunu müəyyən edir.

Bu baxımdan hüquqi ətraf mühit yalnız fiziki torpaq parçası deyil. Normaların qüvvədə olduğu, daxili ilə xarici arasındakı sərhədlərin qurulduğu tənzimlənmiş məkandır.

Schmitt: nizam və yer münasibəti

Carl Schmittin Nomos düşüncəsi hüququn nizam qurmasını məkan yerləşməsi, sərhədləndirmə, ölçmə və bölmə ilə əlaqələndirir.

Bu yanaşmada hüquqi nizam məkandan tamamilə müstəqil deyil. Hüquq öz tətbiq sahəsini müəyyənləşdirərək ətrafını normativ şəkildə qurur.

Lindahl: sərhədlər niyə “qırılma xətləri”dir?

Hans Lindahlın hüquqi məkan nəzəriyyəsində sərhədlər sabit həndəsi xətlər deyil, nizamın həm qurulduğu, həm də sınaqdan keçirildiyi kövrək sahələrdir.

Hüquqi daxili tanınan, təsnif edilən və mənalandırılan sahəni təmsil edir. Xarici isə mövcud hüquqi nizamın hələ konseptuallaşdırmadığı və ya tənzimləmədiyi hadisə və varlıqları ehtiva edə bilər.

Buna görə sərhəd eyni anda həm nizamqurucu, həm də nizamın yeni hadisələrlə qarşılaşdığı “qırılma xətti”dir.

Qanunsuzluq və a-legality fərqi

Mənbədə Lindahlın fərqləndirməsindən istifadə edilərək, qanunsuzluq ilə a-legality bir-birindən ayrılır. Qanunsuz davranış hüquq tərəfindən artıq pozuntu kimi müəyyən edilmişdir və sistemin daxilindədir.

A-legality isə mövcud normativ nizamın əvvəlcədən təsnif etmədiyi hadisənin ortaya çıxmasıdır. Belə vəziyyət hüquqi sistemin sərhədlərini yenidən düşünməsinə və öz daxili/xarici ayrımını dəyişdirməsinə səbəb ola bilər.

Pinqvin nümunəsinin rolu

Məqalə Lindahlın Sidney yaxınlığındakı Manly bölgəsinə yerləşən kiçik mavi pinqvinlər nümunəsindən istifadə edir. Yeni qeyri-insan icmasının mövcud hüquqi məkana daxil olması hüquq baxımından daxil etmə və ya xaric etmə qərarı tələb edir.

Qərarın hansı istiqamətdə olmasından asılı olmayaraq hüquqi ətraf mühitin sərhədləri artıq əvvəlki ilə tam eyni deyil. Nümunə hüquqi ətraf mühitin sabit deyil, yeni varlıqlarla qarşılaşma nəticəsində dəyişə bilən normativ sahə olduğunu göstərir.

Hüquq digər ətraf mühit modellərindən necə istifadə edə bilər?

Hüquq ekosistem və ya landşaft kimi xarici anlayışlardan istifadə edə bilər, lakin məqalənin təklifinə görə iki şərt mühümdür: anlayış hüququn öz dilinə çevrilməli və hüquqi sahədə ona uyğun gələn xüsusi konseptual quruluş tapılmalıdır.

Beləliklə elmi “ekosistem” hüquqi sahəyə eyni elmi obyekt kimi sadəcə daşınmır; tənzimləmə, öhdəlik, səlahiyyət və qoruma məqsədlərinə uyğun hüquqi funksiya qazanır.

Dörd model arasında iyerarxiya varmı?

Məqalənin nəticəsi iyerarxik deyil. Elmi model digərlərindən daha “real”, əxlaqi model daha “doğru” və ya hüquqi model hamısını əhatə edən son model kimi təqdim edilmir.

Hər model öz bilik sahəsində təsirli və muxtardır. Problemlər bir model digərinin yerinə keçirildikdə və ya müxtəlif modellər sanki eyni obyekt haqqında eyni dildə danışırmış kimi qarşı-qarşıya qoyulduqda yaranır.

Neytral “ətraf mühitlərin ətraf mühiti” niyə rədd edilir?

Müəllif bütün modellərin altında ortaq və tamamilə neytral ətraf mühit olduğu fikrini problemli hesab edir. Belə əsas ətraf mühit müəyyən edildiyi anda artıq müəyyən konseptual model tərəfindən təmsil olunmuş olur.

Buna görə modellərin arxasında heç bir epistemik xüsusiyyət daşımayan saf ətraf mühit fərz etmək problemi həll etmir; sadəcə görünməz bir qata təxirə salır.

Model şərh edir, yoxsa reallıq qurur?

Tədqiqatın güclü fəlsəfi tezislərindən biri modelin yalnız əvvəlcədən mövcud obyektə fərqli şərh gətirməməsidir. Model öz bilik sahəsində nəyin ətraf mühit kimi görünən və işlək hala gəldiyini qurur.

Ekosistem elmi ölçmə və sistem münasibətləri daxilində; landşaft estetik təcrübədə; territory hüquqi norma və sərhədləndirmə daxilində reallıq qazanır. Buna görə modellərin epistemoloji funksiyasının ontoloji yönü də vardır.

Ekoloji diskurs niyə “modellər topologiyası” kimi düşünülür?

Gentilinin nəticə təklifi ekoloji diskursu vahid birləşmiş elm və ya modellər arasındakı üstünlük mübarizəsi kimi deyil, bir-birinə endirilə bilməyən, lakin təmas edə bilən epistemik qatların topologiyası kimi düşünməkdir.

Bu topologiyanın vəzifəsi vahid və universal ətraf mühit tərifi yaratmaq deyil. Hər modelin hansı şərtlərdə işlədiyini, harada sərhədləndiyini və başqa modelə hansı “qırılma xətləri” üzərindən çevrilə bildiyini göstərməkdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat kəmiyyət və ya eksperimental araşdırma deyil. Metod ətraf mühit anlayışının dörd müxtəlif bilik sahəsində necə obyektləşdirildiyini tarixi və konseptual şəkildə yenidən quran müqayisəli fəlsəfi təhlildir. Müəllif ekologiya tarixi, ətraf mühit etikası, landşaft estetikası və hüquq fəlsəfəsindən seçilmiş konseptual ənənələri araşdıraraq dörd ideal-tipik model yaradır.

Analitik iş axını

1. Ekoloji diskursun ortaq mərkəzində yerləşdiyi fərz edilən “ətraf mühit” anlayışının həqiqətən ortaq referens təmin edib-etmədiyi sorğulanır.
2. Elmi ətraf mühit modelinin Haeckeldən müasir ekosistem ekologiyasına uzanan tarixi inkişafı araşdırılır.
3. Ekosistem anlayışının sistem, enerji axını, geribildirim və homeostaz məntiqi ilə ətraf mühiti necə obyektləşdirdiyi müəyyənləşdirilir.
4. Ətraf mühit etikasındakı müxtəlif yanaşmalar təbiəti və ya canlıları əxlaqi dəyər üzərindən quran ortaq model altında müqayisə edilir.
5. Landşaft estetikasındakı yanaşmalar ətraf mühitin təcrübə, perspektiv və estetik bütövlük vasitəsilə necə fərqli obyektə çevrildiyini göstərmək üçün araşdırılır.
6. Ətraf mühit hüququnun xarici intizamlardan aldığı anlayışlar ilə hüququn öz territory/land məntiqi arasındakı fərq təhlil edilir.
7. Epistemoloji translocation ilə translation anlayışları fənlərarası model köçürməsini izah etmək üçün inkişaf etdirilir.
8. Dörd modelin ortaq, neytral ətraf mühitin sadə şərhləri olmadığı tezisi nəticə bölməsində sistemləşdirilir.
9. Ekoloji epistemologiyanın vəzifəsi modelləri vahid tərifdə əritmək əvəzinə aralarındakı sərhəd və tərcümə münasibətlərini xəritələndirmək kimi formullaşdırılır.

Mənbədə hansı növ məlumat var?

Tədqiqatda yeni eksperimental məlumat, sahə ölçümü, nümunə, sorğu, iqlim məlumat dəsti, ekosistem simulyasiyası, statistik test və ya ədədi model yoxdur. Mənbə materialı tarixi mətnlər, fəlsəfi nəzəriyyələr, ekologiya ədəbiyyatı və seçilmiş hüquqi nümunələrdən ibarətdir.

Buna görə məqalədəki nəticələr “ölçülmüş təsir” və ya “statistik olaraq təsdiqlənmiş münasibət” formasında deyil, konseptual fərqləndirmələr və epistemoloji tezislər kimi qiymətləndirilməlidir.

Mənbədə şəkil, qrafik və ya cədvəl varmı?

Mənbə məqalədə nömrələnmiş elmi şəkil, məlumat qrafiki, tənlik və ya cədvəl yoxdur. Verianlada istifadə olunan müqayisəli cədvəl mənbə mətndəki dörd modeli öyrədici məqsədlə müstəqil şəkildə yenidən təşkil edir; mənbə cədvəli deyil.

Dörd modelin müqayisəli nəticəsi

Əsas nəticə 1: ətraf mühit anlayışı struktur baxımından çoxsəslidir

Tədqiqatın birinci əsas nəticəsi “ətraf mühit”in müxtəlif intizamlarda yalnız fərqli tərifləri olan vahid obyekt olmadığıdır. Anlayışın çoxsəsliliyi müxtəlif intizamların fərqli obyekt qurma praktikalarından qaynaqlanır.

Əsas nəticə 2: modellər bir-birinə endirilə bilməz

Ekosistem modeli ilə əxlaqi dəyər modeli və ya landşaft modeli eyni epistemik vəzifələri yerinə yetirmir. Bir modelin öz suallarına verdiyi cavabları digər modelin meyarları ilə birbaşa qiymətləndirmək konseptual qarışıqlıq yarada bilər.

Əsas nəticə 3: plürallıq qüsur deyil

Müəllif ətraf mühit anlayışının tək tərifə endirilə bilməməsini fənlərarası ekoloji düşüncənin uğursuzluğu kimi görmür. Plürallıq anlayışın struktur xüsusiyyətidir.

Əsas problem müxtəlif modellərin mövcudluğu deyil, hansı modelin istifadə olunduğunun göstərilməməsi və ya modellərin bir-birinə çevrilmədən birbaşa üst-üstə qoyulmasıdır.

Əsas nəticə 4: fənlərarası ünsiyyət translation tələb edir

Anlayış başqa intizama keçəndə eyni məna ilə avtomatik işləmir. Uğurlu ünsiyyət üçün hədəf intizam anlayışı öz bilik və tətbiq məntiqi daxilində yenidən funksional etməlidir.

Məqalənin hüquq nümunəsi bu tərcümə ehtiyacını ən aydın göstərən modeldir.

Əsas nəticə 5: modellər yalnız təmsil etmir, qurur

Tədqiqatın nəticə bölməsindəki güclü ontoloji şərh modellərin eyni xarici obyekti fərqli şəkildə təsvir edən passiv təmsillər olmadığıdır. Modellər öz epistemik sahələrində müxtəlif ətraf mühit reallıqları qururlar.

Bu tezis tədqiqat daxilindəki konseptual təhlildən çıxarılmışdır; eksperimental ontologiya və ya elm fəlsəfəsi sorğusu ilə sınaqdan keçirilmiş nəticə deyil.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Ekoloji diskursda “ətraf mühit” anlayışı müxtəlif bilik sahələrində fərqli epistemik modellərlə qurulur.
• Elmi modelin mərkəzi ətraf mühit obyekti ekosistemdir və sistemli tənzimləmə məntiqi ilə işləyir.
• Əxlaqi model ətraf mühiti təbiət və dəyər münasibəti üzərindən qurur.
• Estetik modelin mərkəzi obyekti landşaftdır və perspektiv ilə təcrübə bu modelin qurucu ünsürləridir.
• Hüquqi model ətraf mühiti territory/land, sərhəd və normativ daxil etmə/xaric etmə münasibətləri üzərindən izah edə bilər.
• Modellər bir-birinə tamamilə endirilə bilməz.
• İntizamlar arasında birbaşa anlayış daşıma epistemoloji translocation probleminə səbəb ola bilər.
• Həqiqi fənlərarası ünsiyyət üçün epistemoloji translation lazımdır.
• Ekoloji epistemologiya vahid ətraf mühit tərifi axtarmaq əvəzinə modellərin sərhədlərini və tərcümə xətlərini xəritələndirməlidir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Məqalə dörd modelin ətraf mühit düşüncəsində bütün mümkün modellər olduğunu iddia etmir.
• Elmi ekosistem modelinin yanlış və ya dəyərsiz olduğunu irəli sürmür.
• Əxlaqi, estetik və ya hüquqi modellərin elmi izahın yerini tutmalı olduğunu müdafiə etmir.
• Dörd model arasında empirik performans müqayisəsi aparmır.
• Müəyyən ətraf mühit siyasətinin və ya hüquqi tənzimləmənin təsirini ölçmür.
• İqlim dəyişikliyinin səbəbləri və ya nəticələri haqqında yeni kəmiyyətli nəticə yaratmır.
• Bütün intizamların ortaq ətraf mühit dili inkişaf etdirməsinin qeyri-mümkün olduğunu müdafiə etmir; ortaqlaşmanın translation vasitəsilə qurulmalı olduğunu irəli sürür.
• “Hər şey nisbidir” formasında epistemik relativizm təklif etmir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Müəllif dörd modelin ətraf mühit anlayışına dair bütün mümkün epistemik quruluşları əhatə etmədiyini açıq şəkildə bildirir. İqtisadi ətraf mühit, tibbi ətraf mühit və ya fenomenoloji Umwelt kimi başqa modellər ayrıca araşdırıla bilər.

Buna görə dörd model tam taksonomiya kimi deyil, ekoloji düşüncədə güclü və fərqləndirici nümunələrin seçilmiş təhlili kimi qiymətləndirilməlidir.

Tədqiqat sistematik ədəbiyyat icmalı və ya bibliometrik təhlil deyil. Mənbə seçimi kəmiyyət əhatəsinə və ya əvvəlcədən müəyyən edilmiş daxil etmə/xaric etmə meyarlarına əsaslandırılmayıb.

Tədqiqatın fəlsəfi nəticəsi də empirik test nəticəsi deyil. “Modellər reallıq qurur” və “neytral ətraf mühitlərin ətraf mühiti fərz edilməməlidir” tezisləri konseptual və epistemoloji arqumentlərdir.

Tədqiqatın güclü tərəfi

Tədqiqatın fərqləndirici gücü “ətraf mühit” anlayışındakı qeyri-müəyyənliyi yalnız terminologiya problemi kimi görməməsi və bu qeyri-müəyyənliyi müxtəlif bilik sahələrinin fərqli obyektləşdirmə praktikaları vasitəsilə təhlil etməsidir.

Bu yanaşma ətraf mühit elmləri, etika, estetika və hüquq arasında yalnız ortaq söz istifadəsinə əsaslanan saxta uzlaşmaların əvəzinə daha açıq fənlərarası tərcümə məntiqi təklif edir.

Verianla üçün konseptual vizual təklifi

Mənbədə özgün şəkil olmadığı üçün ən uyğun Verianla sxemi mərkəzdə “Ətraf mühit” sözünü vahid ortaq obyekt kimi göstərməməli; bunun əvəzinə dörd müstəqil, lakin təmas edən epistemik qatı göstərməlidir:

1. Ekosistem: enerji/maddə axını və geribildirim.
2. Təbiət-Dəyər: əxlaqi dəyər və öhdəlik.
3. Landşaft: perspektiv və estetik təcrübə.
4. Territory/Land: hüquqi sərhəd, daxil etmə və xaric etmə.

Qatların təmas nöqtələrində “epistemoloji translation”, birbaşa və uyğunlaşdırılmamış anlayış keçidində isə “translocation” etiketi işlədilə bilər. Belə sxem mənbə tədqiqatın konseptual münasibətlərinə əsaslanan özgün Verianla izahlı vizualı olmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat: The Epistemic Stratification of Ecological Thought: An Inquiry into the Models of Environmental Understanding

Müəllif: Andrea Gentili

Qurum: Department of Philosophy, Sociology, Education and Applied Psychology (FISPPA), Palazzo del Capitanio, University of Padova, Padua, Italy

Jurnal: Philosophies

Nəşriyyat: MDPI

Nəşr məlumatı: 2026, Cild 11, Say 3, Məqalə 92

Təqdim: 22 Aprel 2026

Reviziya: 23 May 2026

Qəbul: 25 May 2026

Nəşr tarixi: 4 İyun 2026

DOI: 10.3390/philosophies11030092

Rəsmi keçid: https://doi.org/10.3390/philosophies11030092

Mənbə növü: Resenziyalı nəzəri/fəlsəfi tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Açar sözlər: ecological epistemology; ecosystem ecology; environmental ethics; landscape aesthetics; legal territory.

Tədqiqat yanaşması: Ekologiya tarixi, ətraf mühit etikası, estetika və hüquq fəlsəfəsi ədəbiyyatlarından istifadə edən tarixi-konseptual müqayisəli təhlil.

Əsas tədqiqat problemi: Fənlərarası ekoloji diskursda işlədilən “ətraf mühit” anlayışının vahid ortaq obyekti, yoxsa müxtəlif epistemik modellər tərəfindən qurulan müxtəlif ətraf mühit obyektlərini ifadə edib-etmədiyinin araşdırılması.

Araşdırılan dörd model: Ekosistem kimi elmi ətraf mühit; dəyər kimi əxlaqi təbiət; landşaft kimi estetik ətraf mühit; territory/land kimi hüquqi ətraf mühit.

Əsas konseptual fərq: Epistemoloji translocation anlayışın intizamlar arasında çevrilmədən daşınmasıdır; epistemoloji translation isə anlayışın hədəf intizamın öz konseptual məntiqinə uyğunlaşdırılaraq yenidən qurulmasıdır.

Mənbə şəkil və cədvəlləri: Məqalədə nömrələnmiş özgün elmi şəkil, məlumat qrafiki və ya cədvəl yoxdur.

Formullar və kəmiyyət təhlili: Tədqiqatda eksperimental və ya riyazi model tənliyi, statistik test və ya ədədi məlumat təhlili yoxdur.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Etik komitə: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumat əlçatanlığı: Tədqiqatda yeni məlumat yaradılmamış və ya təhlil edilməmişdir; məlumat paylaşımı tətbiq edilmir.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirmişdir.

Müəllif töhfələri: Mənbədə ayrıca CRediT / Author Contributions bölməsi təqdim edilmir; tədqiqat tək müəlliflidir. Mənbədə olmayan vəzifə bölgüsü əlavə edilməmişdir.

AI istifadəsi bəyanatı: Mənbədə ayrıca generativ süni intellekt və ya dil modeli istifadəsi barədə bəyanat təqdim edilmir.

Əsas metodoloji sərhəd: Dörd model seçilmiş tarixi və konseptual nümunələrdir; tədqiqat ətraf mühit anlayışının bütün mümkün intizam modellərini əhatə edən sistematik və ya empirik taksonomiya deyil.

Verianla Live uyğunluğu: Dörd epistemik modeli və onların translation/translocation münasibətlərini göstərən conceptual/source-derived Live Figure və ya Live Flow uyğundur. Mənbədə kəmiyyətli zaman və ya performans məlumatı olmadığı üçün animasiya ölçüm və ya simulyasiya nəticəsi kimi etiketlənməməlidir.

Verianla metod qeydi: Bu Azərbaycan dilindəki məzmun özgün məqalənin cümlə-cümlə və ya paraqraf-paraqraf tərcüməsi deyil. Mənbənin tədqiqat problemi, dörd ətraf mühit modeli, tarixi və konseptual əsasları, epistemoloji translocation/translation fərqi, modellərin bir-birinə endirilə bilməməsi və nəticədəki modellər topologiyası elmi bilik səviyyəsində ayrılaraq müstəqil Azərbaycan dilli öyrədici struktur halında yenidən qurulmuşdur. Mənbədə olmayan kəmiyyətli məlumat, eksperimental nəticə və ya ətraf mühit siyasəti performansı iddiası əlavə edilməmişdir.