Atrof-muhitni anglash modeli — muayyan fan sohasi “atrof-muhit” sifatida nimani obyektlashtirishini, qaysi unsurlarni birgalikda ko‘rib chiqishini va bu unsurlarni qaysi epistemik mantiq asosida tartibga solishini belgilaydigan konseptual doiradir. Andrea Gentilining tadqiqoti yangi eksperimental ma’lumot yaratmaydi; tarixiy va konseptual tahlil orqali ekologik diskursda atrof-muhit yagona va fanlardan mustaqil obyekt emasligi, turli bilim sohalari turli atrof-muhit obyektlarini yaratishi haqidagi tezisni rivojlantiradi. Maqola to‘rtta asosiy modelni ko‘rib chiqadi: ekotizim sifatidagi ilmiy atrof-muhit, qadriyat sifatidagi axloqiy tabiat, landshaft sifatidagi estetik atrof-muhit va territory/land sifatidagi huquqiy atrof-muhit.

Ilmiy model atrof-muhitni energiya va modda oqimlari, qayta aloqa, muvozanat va tizim funksiyalari orqali ta’riflaydi. Axloqiy model atrof-muhitni qadriyat, yaxshilik, majburiyat va muhofazaga loyiqlik orqali quradi. Estetik modelda atrof-muhit idrok etiladigan jismoniy makondan tashqariga chiqib, istiqbol va tajriba vositasida landshaftga aylanadi. Huquqiy model esa atrof-muhitni normativ tarzda chegaralangan territory yoki land shaklida hosil qiladi; ichki va tashqi makon o‘rtasidagi huquqiy chegaralar bu modelning shakllantiruvchi mexanizmidir.

Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, bu to‘rtta model bitta neytral atrof-muhitning turli talqinlari emas. Har bir model alohida epistemik obyekt yaratadi va o‘z ichki mantiqiga ko‘ra ishlaydi. Shu sababli fanlararo ekologik tafakkurdagi muammo modellardan birini boshqalaridan ustun qo‘yish emas, qaysi model ishlatilayotganini ochiq ko‘rsatish va modellar o‘rtasida konseptual tarjima qila olishdir.

Muallif shu nuqtada epistemologik translocation bilan epistemologik translation o‘rtasida farq qiladi. Translocation — tushunchani bir bilim sohasidan boshqasiga moslashtirmasdan ko‘chirish; translation esa tushunchani maqsad fanining o‘z konseptual va normativ mantiqiga tarjima qilib, qayta funksional holga keltirishdir. Maqola taklif qilayotgan ekologik epistemologiya atrof-muhit tushunchasini bitta ta’rifga keltirish o‘rniga, ushbu turli modellarning shartlari, chegaralari va tutash nuqtalarini xaritalaydigan “modellar topologiyasi”ni qurishi kerak.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Ekologik diskurs fan, huquq, etika, siyosat, iqtisod va estetika kabi juda turli sohalar birgalikda ishlatadigan “atrof-muhit” tushunchasi atrofida shakllanadi. Bu holat dastlab fanlararo muloqotni osonlashtiradigan umumiy tushuncha bor degan taassurot uyg‘otadi. Ammo maqolaning boshlang‘ich nuqtasi buning teskarisidir: turli fanlar “atrof-muhit” so‘zini ishlatganda haqiqatan ham ayni narsani nazarda tutadimi?

Gentiliga ko‘ra, tushunchaning kundalik tilda oson anglashiladigandek ko‘rinishi epistemik muammoni yashirishi mumkin. Biolog yoki tizim ekologi atrof-muhit haqida gapirganda modda va energiya oqimlarini, ekologik etika mutaxassisi axloqiy qadriyatni, estetikachi landshaft tajribasini, huquqshunos esa normativ tarzda belgilangan makon yoki territoryni nazarda tutadi.

Shu sababli “atrof-muhit”ni barcha fanlar kelishib olgan neytral obyekt deb faraz qilish fanlararo muloqotda konseptual chalkashlik tug‘dirishi mumkin.

Ekologik Tafakkurda “Atrof-muhit” Nega Yagona Obyekt Emas?

Tadqiqotga ko‘ra, “atrof-muhit” yagona va oldindan berilgan obyekt emas; ilmiy, axloqiy, estetik va huquqiy bilim sohalari turli obyektlashtirish usullaridan foydalanib, turli atrof-muhit obyektlarini quradi. Bu modellar bir-birining oddiy variantlari emas; ular tizimli tartibga solish, qadriyat, tajriba va normativ chegaralash kabi turli epistemik mantiqlarga ko‘ra ishlagani uchun bir-biriga to‘liq keltirib bo‘lmaydi.

Epistemik model nima qiladi?

Maqoladagi “model” shunchaki dunyoni soddalashtiradigan tasvir emas. Model qaysi unsurlar tegishli atrof-muhitning bir qismi hisoblanishini, ular qanday aloqalar ichida ko‘rib chiqilishini va qaysi xususiyat izohlanishi lozim bo‘lgan muhim belgi deb qabul qilinishini belgilaydi.

Ilmiy modelda energiya, modda, qayta aloqa va tizim muvozanati markaziy bo‘lishi mumkin; axloqiy modelda manfaat, qadriyat yoki yaxshilik; estetik modelda ko‘rinish va tajriba; huquqiy modelda esa chegara, vakolat va kiritish/chiqarish belgilovchi hisoblanadi.

Muallifning yakuniy yondashuvi yanada kuchliroq: modellar bir xil reallik haqida faqat turlicha gapirmaydi; o‘z bilim sohalarida samarali amal qilgan sari turli atrof-muhit realliklarini yaratadi.

To‘rtta Asosiy Atrof-muhit Modeli Bir-biridan Qanday Farq Qiladi?

Maqoladagi to‘rtta model atrof-muhitni turli tashkil etuvchi tamoyil asosida tartibga soladi: ilmiy model atrof-muhitni ishlaydigan ekotizim; axloqiy model qadriyat sohasi bo‘lgan tabiat; estetik model tajribada yuzaga keladigan landshaft; huquqiy model esa normativ tarzda yaratiladigan territory yoki land sifatida tushunadi. Modellar o‘rtasidagi farq faqat terminologik emas, balki nima atrof-muhit deb hisoblanishi va atrof-muhit qaysi mantiq orqali tushunarli qilinishi darajasidadir.

Bu jadval manbadagi ma’lumotlar jadvalining tarjimasi emas; u maqolaning to‘rtta modelini Verianla uchun qiyosiy va o‘rgatuvchi tarzda qayta tuzadi.

Ilmiy modelning boshlanishi: organizm va tashqi dunyo

Maqola ilmiy atrof-muhit modelining tarixini Ernst Haeckel 1866-yilda ilgari surgan ekologiya tushunchasigacha olib boradi. Haeckel uchun ekologiya organizmning uni o‘rab turgan tashqi dunyo va mavjudlik sharoitlari bilan munosabatlarini o‘rganadigan fandir.

Bu dastlabki ta’rifda atrof-muhit hali to‘liq tizimlashtirilmagan. U tirik mavjudotga ta’sir qiluvchi biotik va abiotik sharoitlarning keng yig‘indisiga o‘xshaydi. Zamonaviy tizim ekologiyasining hal qiluvchi qadami atrof-muhitni shunchaki tashqi sharoitlar ro‘yxati bo‘lishdan chiqarib, ishlaydigan tizimga aylantirishdir.

Tansley va ekotizim tushunchasi

1935-yilda Arthur Tansley ekotizim tushunchasini joriy qilishi maqolada ilmiy modelning asosiy burilish nuqtasi sifatida ko‘rsatiladi. Ekotizim faqat organizmlar tashkil qilgan biotik hamjamiyat emas; jismoniy muhit ham ayni ishlaydigan yaxlitlikning bir qismidir.

Shunday qilib, ekologik obyekt alohida turlar yoki organizmlardan yuqoriroq darajadagi funksional birlikka aylanadi. Tizim ichidagi tirik va notirik unsurlar modda va energiya almashinuvi orqali birgalikda ko‘rib chiqilishi mumkin.

Lindeman: umumiy o‘lchanish

Raymond Lindemanning hissasi ekologik munosabatlarni energiya oqimlari orqali miqdoriy qiyoslash imkonini kuchaytirdi. Energiya budjetlarini umumiy o‘lchov birliklarida ifodalash turli ekologik unsurlarni bir xil tizim hisobiga kiritishga imkon beradigan fizikaviy yondashuvni qo‘llab-quvvatladi.

Bu o‘zgarish atrof-muhitni sifatli tabiat tavsifidan o‘lchanadigan oqimlar va muvozanatlar tizimiga aylantirgan epistemik o‘zgarishning bir qismidir.

Hutchinson, kibernetika va qayta aloqa

Maqola ilmiy model nuqtai nazaridan ayniqsa G. Evelyn Hutchinsonni ta’kidlaydi. Hutchinsonning ilk kibernetik tafakkur bilan aloqasi ekologiyada qayta aloqa mantiqining tizimli qo‘llanishiga hissa qo‘shdi.

Organizmlar tizimi va atrof-muhit tizimi bir-biriga o‘zaro ta’sir qiladi. Bir tizimdagi o‘zgarish ikkinchi tizimga ta’sir qilishi va bu ta’sir yana birinchi tizimga qaytishi mumkin. Salbiy qayta aloqa og‘ishlarni kamaytirib, tizimni barqarorlashtirishi mumkin; ijobiy qayta aloqa esa o‘zgarishlarni kuchaytirib, tizimni kritik chegaralarga yoki qulashga olib borishi mumkin.

Bu doirada ekotizim kirishlari, chiqishlari, qayta aloqalari va tartibga solish mexanizmlari tahlil qilinadigan faol tizimga aylanadi.

Gomeostaz va tizim ekologiyasi

Eugene Odumning tizim ekologiyasi ekotizimni biologik va jismoniy unsurlar energiya oqimi, trofik tuzilma, biotik xilma-xillik va modda aylanishlari orqali bir-biriga bog‘langan asosiy funksional birlik sifatida keng ommalashtirdi.

Gomeostaz tushunchasi ekologik tizimga tatbiq etilganda atrof-muhit tashqi buzilishlarga qaramay, ichki funksional barqarorligini ma’lum chegaralarda saqlay oladigan o‘zini o‘zi tartibga soluvchi tizim sifatida qaraladi.

Ekotizim modelining miqyoslanishi

Bu ilmiy modelning kuchli jihatlaridan biri uning miqyoslanishidir. Ayni tizimli tafakkur hovuz, o‘rmon, shahar yoki sayyora miqyosidagi uglerod aylanishi kabi juda turli tuzilmalarga tatbiq etilishi mumkin.

Maqola zamonaviy iqlim va Yer Tizimi munozaralarida ishlatiladigan energiya oqimi, uglerod aylanishi, chegara, muvozanat va gomeostaz tilining ushbu ekotizim paradigmasining keng ta’sirini ko‘rsatishini ta’kidlaydi.

Patten: atrof-muhitni kirish va chiqish sifatida ajratish

Bernard Pattenning tizimiy yondashuvi atrof-muhit tushunchasini yanada munosabatga asoslangan qiladi. Obyektning faqat bitta atrof-muhiti emas, balki qabul qiladigan energiya-modda yoki axborot nuqtai nazaridan kirish muhiti va o‘z ta’sirlari tarqaladigan chiqish muhiti haqida o‘ylash mumkin.

Shu tariqa organizm va atrof-muhit bir-biridan butunlay mustaqil ikki narsa emas, balki bevosita va bilvosita sababiy munosabatlar orqali bir-birini shakllantiradigan kengroq tarmoq ichida qaraladi.

Ilmiy modelning chegarasi

Ilmiy model atrof-muhitni funksional va o‘lchanadigan qiladi, ammo maqolaning umumiy tezisiga ko‘ra bu model atrof-muhit ma’nosini to‘liq qamrab olmaydi. Tizimning energiya muvozanati yoki gomeostazi biror tabiiy mavjudot nega axloqiy jihatdan muhofaza qilinishi kerakligini yoki muayyan makon nega landshaft sifatida tajriba qilinishini o‘z-o‘zidan tushuntirmaydi.

Axloqiy model: atrof-muhitni qadriyat sifatida qurish

Ekologik etikada ilmiy tizim mantiqi yetarli deb hisoblanmaydi. Ekotizim qanday ishlashini bilish qaysi tirik mavjudotlar yoki tabiiy yaxlitliklar axloqiy jihatdan muhim ekani haqidagi savolga avtomatik javob bermaydi.

Axloqiy modelning umumiy o‘qi tabiat qandaydir qadriyatga ega ekani va inson bu qadriyat oldida normativ majburiyatlarni zimmasiga olishi mumkinligi haqidagi fikrdir.

Leopold va yer etikasi

Aldo Leopold yondashuvida ekologik etika insonni tabiatdan tashqarida yoki undan yuqorida qo‘yish o‘rniga, uni kengroq biotik hamjamiyat a’zosi sifatida ko‘radi.

Yer etikasi nuqtai nazaridan o‘simliklar, hayvonlar, tuproq, suv va havo ayni ekologik hamjamiyat ichida o‘zaro bog‘liqlik munosabatlariga ega. Bu yerdagi qadriyat faqat alohida organizmlar yoki inson manfaatiga emas, balki kengroq ekologik hamjamiyatning yaxlitligi va umumiyligiga bog‘lanadi.

Arne Næss va chuqur ekologiya

Næssning chuqur ekologiya yondashuvida inson bilan tabiat o‘rtasidagi ontologik masofa kamaytiriladi. Shaxsning o‘zini ro‘yobga chiqarishi va insonga tegishli bo‘lmagan tabiatning rivojlanish hamda mavjud bo‘lish qobiliyati bir-biridan butunlay mustaqil jarayonlar emas.

Shu tariqa atrof-muhit inson qarshisida turgan tashqi obyekt bo‘lishdan chiqib, kengroq yaxlitlik ichida “men” ham ishtirok etadigan mavjudlik munosabati sifatida qaraladi.

Paul Taylor va alohida tirik mavjudotlarning qadriyati

Taylorning biotsentrik yondashuvi qadriyatni ekotizim yaxlitligidan ko‘ra alohida tirik organizmga joylashtiradi. Har bir tirik mavjudot o‘z biologik farovonligiga yo‘nalgan teleologik hayot markazi sifatida baholanadi.

Bu yondashuv ilmiy ekotizim modelidagi funksional yaxlitlikni axloqiy qadriyatning zaruriy markaziga aylantirmaydi. Individning o‘z farovonligi hamjamiyatning statistik yoki tizimli farovonligidan ajralishi mumkin.

Ekologik pragmatizm va qadriyatlar ko‘pligi

Ekologik pragmatizm bitta metafizik “tabiatning ichki qadriyati” ta’rifini izlash o‘rniga, turli qadriyat asoslari amaliy muhofaza maqsadlarida birlashishi mumkinligini himoya qiladi.

Botqoqlik suvni filtrlashi uchun muhofaza qilinishi mumkin, boshqa kontekstda esa muqaddas deb hisoblangani uchun himoyalanishi mumkin. Bu yondashuv axloqiy modeldan chiqib ketmaydi; faqat qadriyatni yagona va o‘zgarmas asosga bog‘lash o‘rniga, uni kontekstga ko‘ra ko‘plikda tushunadi.

Ilmiy va axloqiy modellar nega bir-biriga keltirib bo‘lmaydi?

Ilmiy model “tizim qanday ishlaydi?” savolini, axloqiy model esa “nima qadrlidir?” savolini markazga qo‘yadi. Ekotizimning barqaror bo‘lishi uning axloqiy jihatdan yaxshi ekanini avtomatik ko‘rsatmaydi; tirik mavjudotga axloqiy qadriyat berish ham tizimdagi energiya oqimlarini tushuntirmaydi.

Maqolaning “epistemik tabaqalanish” g‘oyasi aynan shunday farqlarga asoslanadi.

Estetik model: atrof-muhitdan landshaftga

Estetik modelda asosiy tushuncha landshaftdir. Har qanday jismoniy atrof-muhit o‘z-o‘zidan landshaft emas. Landshaft muayyan ko‘rish usuli, istiqbol va tajriba ichida yuzaga keladigan estetik yaxlitlikdir.

Shu sababli estetik model ilmiy modelning o‘lchanadigan tizimini yoki axloqiy modelning qadriyat majburiyatini bevosita takrorlamaydi.

Lalo: tabiat va estetik tarbiya

Charles Lalo tabiiy go‘zallik tajribasi san’at va madaniyatdan mustaqil emasligini ta’kidlaydi. Inson tabiatni muayyan estetik kategoriyalar bilan ko‘rishni o‘rganadi.

Bu yondashuvda landshaft tabiatning o‘zida tayyor turgan barqaror go‘zallik emas, balki madaniy va badiiy tajriba orqali estetik jihatdan shakllangan tabiatdir.

Croce: tabiat, san’at va o‘zini anglash

Benedetto Croce tabiiy go‘zallikni butunlay rad etmaydi, biroq tabiatning estetik ma’nosi ongli subyektning ijodiy va tasavvurga asoslangan faoliyati bilan bog‘liq ekanini ilgari suradi.

Tabiatni landshaft sifatida anglash jismoniy makonni shunchaki tomosha qilish emas, balki uni estetik yaxlitlik sifatida tan olishdir.

Simmel: landshaft nega tabiiy makon yig‘indisidan ko‘proq?

Georg Simmel nuqtai nazaridan landshaft tabiatdagi unsurlarning mexanik yig‘indisi emas. Kuzatuvchi cheksiz va chegarasiz tabiiy davomiylikdan muayyan qismini ajratadi, chegaralaydi va yagona yaxlitlik sifatida anglaydi.

Bu birlashtiruvchi jarayonda Stimmung, ya’ni atmosferaviy-hissiy ohang, tarqoq tabiiy ma’lumotlarni yagona landshaft tajribasida birlashtiradi.

Assunto: landshaft va vaqt

Rosario Assuntoning yondashuvida landshaft qotib qolgan tasvir emas. Landshaft muayyan joyda sodir bo‘ladigan va vaqt o‘lchovini o‘zida saqlaydigan tajribaviy hodisadir.

Tabiiy sikllarning takrorlanishi va alohida hodisalarning uzluksiz yangiligi ayni landshaft tajribasida birlashadi. Shu sababli landshaft faqat fazoviy ko‘rinish emas, balki vaqt ham tajriba qilinadigan estetik tuzilmaga aylanadi.

Istiqbol nega hal qiluvchi?

Maqola ayni jismoniy makon turli joylashuv yoki qarash nuqtasidan turli ma’no kasb etishi mumkinligini ta’kidlaydi. Zich infratuzilma va ishlab chiqarish ichida tajriba qilinadigan qirg‘oq shahri faqat sanoat makoni bo‘lib ko‘rinishi mumkin, uzoqdan qaralganda esa qoyalar, qirg‘oq, chiroqlar va suv bilan birga landshaft sifatida tajriba qilinishi mumkin.

O‘zgarayotgan narsa jismoniy makon emas, tajribaning shaklidir. Shu sababli landshaft modeli subyekt, istiqbol va ko‘rinish munosabatini markazga qo‘yadi.

Ritter va yo‘qotilgan tabiat g‘oyasi

Joachim Ritterning yondashuvi modernizatsiya va tabiatning ilmiy obyektlashtirilishi bilan birga “yo‘qotilgan tabiat”ga qaratilgan nostaljik estetik ehtiyoj paydo bo‘lganini ilgari suradi.

Landshaftning estetik qadriyati zamonaviy insonning tabiat bilan munosabatidagi tarixiy o‘zgarish bilan ham bog‘lanadi.

Huquqiy modelning muammosi

Ekologik huquq ko‘pincha ekotizim, landshaft, sog‘liq, iqtisodiy zarar va ifloslanish kabi boshqa fanlarda ishlab chiqilgan tushunchalardan foydalanadi. Shu sababli dastlab huquqning o‘ziga xos “atrof-muhit” tushunchasi yo‘q deb o‘ylash mumkin.

Gentili esa huquq atrof-muhitni o‘z normativ mantiqi bilan quradigan o‘ziga xos modelni ochishga harakat qiladi.

Epistemologik Translocation bilan Epistemologik Translation O‘rtasidagi Farq Nima?

Epistemologik translocation — tushunchani bir bilim sohasidan boshqasiga maqsad fanining o‘z konseptual tuzilmasiga tarjima qilmasdan ko‘chirish; epistemologik translation esa ayni tushunchani maqsad sohaning tili, maqsadlari va normativ mantiqi doirasida qayta ma’nolantirishdir. Maqola fanlararo muloqot uchun translation jarayonini afzal ko‘radi; chunki tushunchani shunchaki to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish turli epistemik modellar o‘rtasida noto‘g‘ri tenglik tug‘dirishi mumkin.

Huquqdagi translocation misollari

Maqola Yevropa ekologik huquqidan turli misollar keltiradi. “Sog‘lom atrof-muhit”, ifloslantiruvchi to‘laydi prinsipi, landshaftni muhofaza qilish va ekotizimni tiklash kabi tartibga solishlarda sog‘liq, iqtisod, estetika va tizim ekologiyasi modellariga oid tushunchalar huquqiy sohada funksiya kasb etadi.

Muallifning savoli shuki, huquq bu tushunchalarni faqat tashqaridan qarz oladimi yoki ularni o‘z normativ tuzilmasi ichida qayta ishlab chiqadimi?

Huquq nega o‘z realliklarini yaratishi mumkin?

Santi Romano orqali rivojlantirilgan g‘oyaga ko‘ra, huquq ilmiy ta’riflarni shunchaki nusxalamaydi; o‘z maqsadlari uchun huquqiy kategoriyalar yaratishi mumkin.

Tushunchaning ilmiy ta’rifi va huquqiy ta’rifi to‘liq ustma-ust tushishi shart emas. Huquq mas’uliyat, maqom, vakolat yoki qo‘llanish imkoniyati kabi o‘z maqsadlariga ko‘ra tushunchani qayta qurishi mumkin.

Shu sababli turli epistemik sohalar o‘rtasidagi to‘g‘ri munosabat oddiy nusxalash emas, balki tarjimadir.

Huquqiy atrof-muhit nega territory yoki land?

Gentilining taklifiga ko‘ra, huquqning o‘ziga xos atrof-muhit modeli territory/land tushunchasidir. Huquq har doim muayyan amal qilish hududini yaratadi; qayerda qo‘llanishini va qaysi shaxslar, mavjudotlar yoki harakatlar shu hudud ichiga kirishini belgilaydi.

Shu jihatdan huquqiy atrof-muhit faqat jismoniy yer maydoni emas. Bu normalar amal qiladigan, ichki va tashqi makon o‘rtasidagi chegaralar quriladigan tartibga solingan makondir.

Schmitt: tartib va joy munosabati

Carl Schmittning Nomos g‘oyasi huquqning tartib yaratishini fazoviy joylashuv, chegaralash, o‘lchash va bo‘lish bilan bog‘laydi.

Bu yondashuvda huquqiy tartib makondan butunlay mustaqil emas. Huquq o‘z amal qilish hududini belgilab, o‘z atrofini normativ tarzda quradi.

Lindahl: chegaralar nega “uzilish chiziqlari”?

Hans Lindahlning huquqiy makon nazariyasida chegaralar qotib qolgan geometrik chiziqlar emas, balki tartib ham yaratiladigan, ham sinovdan o‘tadigan nozik hududlardir.

Huquqiy ichki makon tan olingan, tasniflangan va ma’nolantirilgan hududni ifodalaydi. Tashqi makon esa mavjud huquqiy tartib hali konseptuallashtirmagan yoki tartibga solmagan hodisa va mavjudotlarni o‘z ichiga olishi mumkin.

Shu sababli chegara bir vaqtda ham tartib yaratuvchi, ham tartib yangi hodisalar bilan to‘qnashadigan “uzilish chizig‘i”dir.

Noqonuniylik va a-legality farqi

Manbada Lindahlning farqlashidan foydalanilib, noqonuniylik bilan a-legality bir-biridan ajratiladi. Noqonuniy xatti-harakat huquq tomonidan allaqachon buzilish sifatida belgilangan va tizim ichidadir.

A-legality esa mavjud normativ tartib oldindan tasniflamagan hodisaning yuzaga kelishidir. Bunday vaziyat huquqiy tizimni o‘z chegaralarini qayta ko‘rib chiqishga va ichki/tashqi ajratishni o‘zgartirishga majbur qilishi mumkin.

Pingvin misolining roli

Maqola Lindahl keltirgan Sidney yaqinidagi Manly hududiga joylashgan kichik ko‘k pingvinlar misolidan foydalanadi. Yangi inson bo‘lmagan hamjamiyatning mavjud huquqiy makonga kirishi huquq nuqtai nazaridan kiritish yoki chiqarish qarorini talab qiladi.

Qaror qaysi tomonga yo‘nalishidan qat’i nazar, huquqiy atrof-muhit chegaralari endi avvalgidek aynan bir xil emas. Misol huquqiy atrof-muhit qotib qolgan emas, balki yangi mavjudotlar bilan uchrashish natijasida o‘zgarishi mumkin bo‘lgan normativ makon ekanini ko‘rsatadi.

Huquq boshqa atrof-muhit modellaridan qanday foydalanishi mumkin?

Huquq ekotizim yoki landshaft kabi tashqi tushunchalardan foydalanishi mumkin, ammo maqola taklifiga ko‘ra ikki shart muhim: tushuncha huquqning o‘z tiliga tarjima qilinishi va huquqiy sohada unga mos keladigan o‘ziga xos konseptual tuzilma bo‘lishi kerak.

Shu tariqa ilmiy “ekotizim” huquqiy sohaga ayni ilmiy obyekt sifatida shunchaki ko‘chirilmaydi; tartibga solish, majburiyat, vakolat va muhofaza maqsadlariga mos huquqiy funksiya kasb etadi.

To‘rtta model o‘rtasida iyerarxiya bormi?

Maqolaning xulosasi iyerarxik emas. Ilmiy model boshqalardan ko‘ra “haqiqiyroq”, axloqiy model “to‘g‘riroq” yoki huquqiy model barchasini qamrab oluvchi yakuniy model sifatida taqdim etilmaydi.

Har bir model o‘z bilim sohasida samarali va avtonomdir. Muammolar bir model boshqasining o‘rniga qo‘yilganda yoki turli modellar go‘yo ayni obyekt haqida ayni tilda gapirayotgandek qarama-qarshi qo‘yilganda yuzaga keladi.

Neytral “atrof-muhitlarning atrof-muhiti” nega rad etiladi?

Muallif barcha modellar tagida umumiy va mutlaqo neytral atrof-muhit bor degan fikrni muammoli deb hisoblaydi. Bunday asosiy atrof-muhit ta’riflangan zahoti u allaqachon muayyan konseptual model tomonidan ifodalangan bo‘ladi.

Shu sababli modellar ortida hech qanday epistemik xususiyatga ega bo‘lmagan sof atrof-muhitni faraz qilish muammoni hal qilmaydi; uni faqat ko‘rinmas qatlamga suradi.

Model talqin qiladimi yoki reallikni quradimi?

Tadqiqotning kuchli falsafiy tezislaridan biri shuki, model oldindan mavjud obyektga faqat boshqa talqin bermaydi. Model o‘z bilim sohasida nimani atrof-muhit sifatida ko‘rinadigan va ishlaydigan holga keltirilishini quradi.

Ekotizim ilmiy o‘lchash va tizim munosabatlari doirasida; landshaft estetik tajribada; territory huquqiy norma va chegaralashda reallik kasb etadi. Shu sababli modellarning epistemologik funksiyasi ontologik yo‘nalishga ham ega.

Ekologik diskurs nega “modellar topologiyasi” sifatida ko‘riladi?

Gentilining yakuniy taklifi ekologik diskursni yagona birlashgan fan yoki modellar o‘rtasidagi ustunlik kurashi sifatida emas, balki bir-biriga keltirib bo‘lmaydigan, ammo tutasha oladigan epistemik qatlamlar topologiyasi sifatida ko‘rishdir.

Bu topologiyaning vazifasi yagona va universal atrof-muhit ta’rifini yaratish emas. U har bir model qaysi sharoitda ishlashini, qayerda chegaralanishini va boshqa modelga qaysi “uzilish chiziqlari” orqali tarjima qilinishi mumkinligini ko‘rsatishi kerak.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot miqdoriy yoki eksperimental ish emas. Usul — atrof-muhit tushunchasi to‘rtta turli bilim sohasida qanday obyektlashtirilishini tarixiy va konseptual tarzda qayta tiklaydigan qiyosiy falsafiy tahlil. Muallif ekologiya tarixi, ekologik etika, landshaft estetikasi va huquq falsafasidan tanlangan konseptual an’analarni o‘rganib, to‘rtta ideal-tipik modelni shakllantiradi.

Analitik ish oqimi

1. Ekologik diskursning umumiy markazida turadi deb faraz qilingan “atrof-muhit” tushunchasi haqiqatan umumiy referent ta’minlaydimi, degan savol qo‘yiladi.
2. Ilmiy atrof-muhit modelining Haeckeldan zamonaviy ekotizim ekologiyasigacha bo‘lgan tarixiy rivoji o‘rganiladi.
3. Ekotizim tushunchasi tizim, energiya oqimi, qayta aloqa va gomeostaz mantiqi bilan atrof-muhitni qanday obyektlashtirishi aniqlanadi.
4. Ekologik etikadagi turli yondashuvlar tabiat yoki tirik mavjudotlarni axloqiy qadriyat orqali quradigan umumiy model ostida qiyoslanadi.
5. Landshaft estetikasidagi yondashuvlar atrof-muhit tajriba, istiqbol va estetik yaxlitlik orqali qanday boshqa obyektga aylanishini ko‘rsatish uchun o‘rganiladi.
6. Ekologik huquq boshqa fanlardan olgan tushunchalar bilan huquqning o‘z territory/land mantiqi o‘rtasidagi farq tahlil qilinadi.
7. Epistemologik translocation va translation tushunchalari fanlararo model ko‘chishini tushuntirish uchun ishlab chiqiladi.
8. To‘rtta model umumiy, neytral atrof-muhitning oddiy talqinlari emasligi haqidagi tezis xulosa bo‘limida tizimlashtiriladi.
9. Ekologik epistemologiyaning vazifasi modellarni bitta ta’rifda eritish emas, balki ular o‘rtasidagi chegara va tarjima munosabatlarini xaritalash sifatida ifodalanadi.

Manbada qanday turdagi ma’lumot bor?

Tadqiqotda yangi eksperimental ma’lumot, dala o‘lchovi, namuna, so‘rovnoma, iqlim ma’lumotlar to‘plami, ekotizim simulyatsiyasi, statistik test yoki sonli model yo‘q. Manba materiali tarixiy matnlar, falsafiy nazariyalar, ekologiya adabiyoti va tanlangan huquqiy misollardan iborat.

Shu sababli maqoladagi natijalar “o‘lchangan ta’sir” yoki “statistik jihatdan tasdiqlangan munosabat” shaklida emas, balki konseptual farqlar va epistemologik tezislar sifatida baholanishi kerak.

Manbada rasm, grafik yoki jadval bormi?

Manba maqolada raqamlangan ilmiy rasm, ma’lumot grafigi, tenglama yoki jadval yo‘q. Verianlada ishlatilgan qiyosiy jadval manba matndagi to‘rtta modelni o‘rgatuvchi maqsadda mustaqil ravishda qayta tartiblaydi; bu manba jadvali emas.

To‘rtta modelning qiyosiy natijasi

Asosiy natija 1: atrof-muhit tushunchasi strukturaviy jihatdan ko‘p ovozli

Tadqiqotning birinchi asosiy xulosasi shuki, “atrof-muhit” turli fanlarda faqat turlicha ta’riflangan yagona obyekt emas. Tushunchaning ko‘p ovozliligi turli fanlarning turli obyekt qurish amaliyotlaridan kelib chiqadi.

Asosiy natija 2: modellar bir-biriga keltirib bo‘lmaydi

Ekotizim modeli bilan axloqiy qadriyat modeli yoki landshaft modeli ayni epistemik vazifalarni bajarmaydi. Bir model o‘z savollariga bergan javoblarni boshqa model mezonlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri baholash konseptual chalkashlikka olib kelishi mumkin.

Asosiy natija 3: ko‘plik nuqson emas

Muallif atrof-muhit tushunchasini yagona ta’rifga keltirib bo‘lmasligini fanlararo ekologik tafakkurning muvaffaqiyatsizligi deb hisoblamaydi. Ko‘plik tushunchaning strukturaviy xususiyatidir.

Asosiy muammo turli modellar mavjudligi emas, balki qaysi model ishlatilayotgani ko‘rsatilmasligi yoki modellar bir-biriga tarjima qilinmasdan bevosita ustma-ust qo‘yilishidir.

Asosiy natija 4: fanlararo muloqot translation talab qiladi

Tushuncha boshqa fanga o‘tganda avtomatik ravishda ayni ma’no bilan ishlamaydi. Muvaffaqiyatli muloqot uchun maqsad fan tushunchani o‘z bilim va amaliyot mantiqi ichida qayta funksional holga keltirishi kerak.

Maqolaning huquq misoli ushbu tarjima ehtiyojini eng aniq ko‘rsatadigan modeldir.

Asosiy natija 5: modellar faqat ifodalamaydi, yaratadi

Tadqiqot xulosasidagi kuchli ontologik talqin shuki, modellar bir xil tashqi obyektni turlicha tasvirlaydigan passiv ifodalar emas. Modellar o‘z epistemik sohalarida turli atrof-muhit realliklarini yaratadi.

Bu tezis tadqiqot ichidagi konseptual tahlildan chiqarilgan; u eksperimental ontologiya yoki fan falsafasi so‘rovi bilan sinovdan o‘tkazilgan natija emas.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Ekologik diskursdagi “atrof-muhit” tushunchasi turli bilim sohalarida turli epistemik modellar bilan quriladi.
• Ilmiy modelning markaziy atrof-muhit obyekti ekotizimdir va u tizimli tartibga solish mantiqi bilan ishlaydi.
• Axloqiy model atrof-muhitni tabiat va qadriyat munosabati orqali quradi.
• Estetik modelning markaziy obyekti landshaft bo‘lib, istiqbol va tajriba uning tashkil etuvchi unsurlaridir.
• Huquqiy model atrof-muhitni territory/land, chegara va normativ kiritish/chiqarish munosabatlari orqali izohlashi mumkin.
• Modellar bir-biriga to‘liq keltirib bo‘lmaydi.
• Fanlar o‘rtasida tushunchani bevosita ko‘chirish epistemologik translocation muammosiga olib kelishi mumkin.
• Haqiqiy fanlararo muloqot uchun epistemologik translation zarur.
• Ekologik epistemologiya yagona atrof-muhit ta’rifini izlash o‘rniga modellar chegaralari va tarjima chiziqlarini xaritalashi kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Maqola to‘rtta model atrof-muhit tafakkuridagi barcha mumkin bo‘lgan modellar ekanini da’vo qilmaydi.
• Ilmiy ekotizim modeli noto‘g‘ri yoki qadrsiz ekanini ilgari surmaydi.
• Axloqiy, estetik yoki huquqiy modellar ilmiy izohning o‘rnini egallashi kerakligini himoya qilmaydi.
• To‘rtta model o‘rtasida empirik samaradorlik qiyosini o‘tkazmaydi.
• Muayyan ekologik siyosat yoki huquqiy tartibga solishning ta’sirini o‘lchamaydi.
• Iqlim o‘zgarishining sabablari yoki oqibatlari haqida yangi miqdoriy natija ishlab chiqmaydi.
• Barcha fanlar umumiy atrof-muhit tilini ishlab chiqishi mumkin emasligini da’vo qilmaydi; umumiylik translation orqali qurilishi kerakligini ilgari suradi.
• “Hammasi nisbiy” shaklidagi epistemik relativizmni taklif qilmaydi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

Muallif to‘rtta model atrof-muhit tushunchasiga oid barcha mumkin bo‘lgan epistemik tuzilishlarni qamrab olmasligini ochiq aytadi. Iqtisodiy atrof-muhit, tibbiy atrof-muhit yoki fenomenologik Umwelt kabi boshqa modellar ham alohida o‘rganilishi mumkin.

Shuning uchun to‘rtta model to‘liq taksonomiya emas, balki ekologik tafakkurdagi kuchli va ajratuvchi misollarning tanlangan tahlili sifatida baholanishi kerak.

Tadqiqot sistematik adabiyot sharhi yoki bibliometrik tahlil emas. Manba tanlovi miqdoriy qamrovga yoki oldindan belgilangan kiritish/chiqarish mezonlariga asoslanmagan.

Tadqiqotning falsafiy xulosasi ham empirik test natijasi emas. “Modellar reallik yaratadi” va “neytral atrof-muhitlarning atrof-muhiti faraz qilinmasligi kerak” degan tezislar konseptual va epistemologik dalillardir.

Tadqiqotning kuchli jihati

Tadqiqotning ajralib turadigan kuchi “atrof-muhit” tushunchasidagi noaniqlikni faqat terminologiya muammosi deb ko‘rmasligi va bu noaniqlikni turli bilim sohalarining turli obyektlashtirish amaliyotlari orqali tahlil qilishidir.

Bu yondashuv ekologik fanlar, etika, estetika va huquq o‘rtasida faqat umumiy so‘z ishlatishga asoslangan soxta kelishuvlar o‘rniga yanada ochiq fanlararo tarjima mantiqini taklif qiladi.

Verianla uchun konseptual vizual taklifi

Manbada asl rasm bo‘lmagani uchun eng mos Verianla sxemasi markazda “Atrof-muhit” so‘zini yagona umumiy obyekt sifatida ko‘rsatmasligi; buning o‘rniga to‘rtta mustaqil, ammo tutashadigan epistemik qatlamni ko‘rsatishi kerak:

1. Ekotizim: energiya/modda oqimi va qayta aloqa.
2. Tabiat-Qadriyat: axloqiy qadriyat va majburiyat.
3. Landshaft: istiqbol va estetik tajriba.
4. Territory/Land: huquqiy chegara, kiritish va chiqarish.

Qatlamlarning tutash nuqtalarida “epistemologik translation”, to‘g‘ridan-to‘g‘ri va moslashtirilmagan tushuncha o‘tishida esa “translocation” yorlig‘idan foydalanish mumkin. Bunday sxema manba tadqiqotning konseptual munosabatlariga asoslangan original Verianla izohlovchi vizuali bo‘lishi kerak.

Manba va Usul Haqida Izoh

Original tadqiqot: The Epistemic Stratification of Ecological Thought: An Inquiry into the Models of Environmental Understanding

Muallif: Andrea Gentili

Muassasa: Department of Philosophy, Sociology, Education and Applied Psychology (FISPPA), Palazzo del Capitanio, University of Padova, Padua, Italy

Jurnal: Philosophies

Nashriyot: MDPI

Nashr ma’lumoti: 2026, Jild 11, Son 3, Maqola 92

Yuborilgan: 22 Aprel 2026

Qayta ko‘rib chiqilgan: 23 May 2026

Qabul qilingan: 25 May 2026

Nashr sanasi: 4 Iyun 2026

DOI: 10.3390/philosophies11030092

Rasmiy havola: https://doi.org/10.3390/philosophies11030092

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan nazariy/falsafiy tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Kalit so‘zlar: ecological epistemology; ecosystem ecology; environmental ethics; landscape aesthetics; legal territory.

Tadqiqot yondashuvi: Ekologiya tarixi, ekologik etika, estetika va huquq falsafasi adabiyotlaridan foydalanuvchi tarixiy-konseptual qiyosiy tahlil.

Asosiy tadqiqot muammosi: Fanlararo ekologik diskursda ishlatiladigan “atrof-muhit” tushunchasi bitta umumiy obyektni yoki turli epistemik modellar tomonidan quriladigan turli atrof-muhit obyektlarini ifodalashini o‘rganish.

Ko‘rib chiqilgan to‘rtta model: Ekotizim sifatidagi ilmiy atrof-muhit; qadriyat sifatidagi axloqiy tabiat; landshaft sifatidagi estetik atrof-muhit; territory/land sifatidagi huquqiy atrof-muhit.

Asosiy konseptual farq: Epistemologik translocation — tushunchani fanlar o‘rtasida tarjima qilmasdan ko‘chirish; epistemologik translation esa tushunchani maqsad fanining o‘z konseptual mantiqiga moslashtirib qayta qurishdir.

Manba rasmlari va jadvallari: Maqolada raqamlangan original ilmiy rasm, ma’lumot grafigi yoki jadval yo‘q.

Formulalar va miqdoriy tahlil: Tadqiqotda eksperimental yoki matematik model tenglamasi, statistik test yoki sonli ma’lumot tahlili yo‘q.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Etika kengashi: Qo‘llanilmaydi.

Xabardor rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Tadqiqotda yangi ma’lumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmagan; ma’lumot almashish qo‘llanilmaydi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Muallif hissalari: Manbada alohida CRediT / Author Contributions bo‘limi berilmagan; tadqiqot bitta muallif tomonidan bajarilgan. Manbada bo‘lmagan vazifalar taqsimoti qo‘shilmagan.

AI ishlatilishi bayonoti: Manbada generativ sun’iy intellekt yoki til modeli ishlatilgani haqida alohida bayonot berilmagan.

Asosiy metodologik chegara: To‘rtta model tanlangan tarixiy va konseptual misollardir; tadqiqot atrof-muhit tushunchasining barcha mumkin bo‘lgan fan modellarini qamrab oladigan sistematik yoki empirik taksonomiya emas.

Verianla Live mosligi: To‘rtta epistemik model va ularning translation/translocation munosabatlarini ko‘rsatadigan conceptual/source-derived Live Figure yoki Live Flow mos keladi. Manbada miqdoriy vaqt yoki samaradorlik ma’lumoti yo‘qligi sababli animatsiya o‘lchov yoki simulyatsiya natijasi sifatida belgilanishi kerak emas.

Verianla usul izohi: Ushbu o‘zbekcha mazmun original maqolaning jumlama-jumla yoki paragrafma-paragraf tarjimasi emas. Manbaning tadqiqot muammosi, to‘rtta atrof-muhit modeli, tarixiy va konseptual asoslari, epistemologik translocation/translation farqi, modellarni bir-biriga keltirib bo‘lmasligi va xulosadagi modellar topologiyasi ilmiy bilim darajasida ajratilib, mustaqil o‘zbekcha o‘rgatuvchi tuzilma sifatida qayta qurilgan. Manbada bo‘lmagan miqdoriy ma’lumot, eksperimental natija yoki ekologik siyosat samaradorligi haqidagi da’vo qo‘shilmagan.