Айлана-чөйрөнү түшүнүү модели — белгилүү бир дисциплина “айлана-чөйрө” катары эмнени объектилештирерин, кайсы элементтерди чогуу карай турганын жана бул элементтерди кайсы эпистемикалык логика боюнча уюштурарын аныктаган концептуалдык алкак. Andrea Gentiliнин изилдөөсү жаңы эксперименттик маалымат чыгарбайт; тарыхый жана концептуалдык талдоо аркылуу экологиялык дискурста айлана-чөйрө бирдиктүү жана дисциплиналардан көз карандысыз объект эмес экенин, ар башка билим тармактары ар башка айлана-чөйрө объекттерин түзөрүн негиздеген тезисти өнүктүрөт. Макала төрт негизги моделди талдайт: экосистема катары илимий айлана-чөйрө, баалуулук катары моралдык табият, ландшафт катары эстетикалык айлана-чөйрө жана territory/land катары укуктук айлана-чөйрө.

Илимий модель айлана-чөйрөнү энергия жана зат агымдары, кайтарым байланыш, тең салмак жана системалык функциялар аркылуу аныктайт. Моралдык модель айлана-чөйрөнү баалуулук, жакшылык, милдеттенме жана коргоого татыктуулук аркылуу курат. Эстетикалык моделде айлана-чөйрө кабыл алынган физикалык мейкиндиктен ашып, перспектива жана тажрыйба аркылуу ландшафтка айланат. Укуктук модель болсо айлана-чөйрөнү нормативдик жактан чектелген territory же land түрүндө түзөт; ички жана тышкы мейкиндиктин ортосундагы укуктук чек аралар бул моделдин түзүүчү механизми болуп саналат.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыгы — бул төрт модель бир нейтралдуу айлана-чөйрөнүн ар башка чечмелери эмес. Ар бир модель өзүнчө эпистемикалык объектти түзүп, ички логикасына ылайык иштейт. Ошондуктан дисциплиналар аралык экологиялык ой жүгүртүүдө маселе моделдердин бирин башкаларынан жогору коюу эмес, кайсы модель колдонулуп жатканын ачык көрсөтүү жана моделдердин ортосунда концептуалдык котормо жүргүзө билүү болуп саналат.

Автор ушул жерде эпистемологиялык translocation менен эпистемологиялык translation ортосунда айырма коёт. Translocation — түшүнүктү бир билим тармагынан экинчисине ыңгайлаштырбастан көчүрүү; translation болсо түшүнүктү максаттуу дисциплинанын өзүнүн концептуалдык жана нормативдик логикасына которуп, кайра функционалдуу абалга келтирүү. Макала сунуш кылган экологиялык эпистемология айлана-чөйрө түшүнүгүн бир эле аныктамага кыскартуунун ордуна, ар башка моделдердин шарттарын, чек араларын жана тийишүү чекиттерин картага түшүргөн “моделдер топологиясын” түзүүгө тийиш.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Экологиялык дискурс илим, укук, этика, саясат, экономика жана эстетика сыяктуу өтө ар түрдүү тармактар бирге колдонгон “айлана-чөйрө” түшүнүгүнүн айланасында курулат. Бул көрүнүш алгач дисциплиналар аралык байланышты жеңилдеткен жалпы түшүнүк бардай таасир берет. Бирок макаланын баштапкы суроосу тескерисинче: ар башка дисциплиналар “айлана-чөйрө” деген сөздү колдонгондо чындап эле бир эле нерсени айтып жатышабы?

Gentiliнин пикиринде, түшүнүктүн күнүмдүк тилде оңой түшүнүктүү болуп көрүнүшү эпистемикалык көйгөйдү жашырып коюшу мүмкүн. Биолог же системалык эколог айлана-чөйрө жөнүндө сөз кылганда зат жана энергия агымдарын, айлана-чөйрө этикасынын өкүлү моралдык баалуулукту, эстетик ландшафттык тажрыйбаны, укукчу болсо нормативдик жактан аныкталган мейкиндикти же territoryни түшүнүшү мүмкүн.

Ошондуктан “айлана-чөйрөнү” бардык дисциплиналар макул болгон нейтралдуу объект катары кабыл алуу дисциплиналар аралык байланышта концептуалдык башаламандык жаратышы мүмкүн.

Экологиялык Ой Жүгүртүүдө “Айлана-чөйрө” Эмне үчүн Бир Объект Эмес?

Изилдөөгө ылайык, “айлана-чөйрө” бирдиктүү жана алдын ала берилген объект эмес; илимий, моралдык, эстетикалык жана укуктук билим тармактары ар башка объектилештирүү ыкмаларын колдонуп, ар башка айлана-чөйрө объекттерин түзөт. Бул моделдер бири-биринин жөнөкөй варианттары эмес; алар системалык жөнгө салуу, баалуулук, тажрыйба жана нормативдик чектөө сыяктуу ар башка эпистемикалык логика менен иштегендиктен, бири-бирине толук редукцияланбайт.

Эпистемикалык модель эмне кылат?

Макаладагы “модель” дүйнөнү жөн гана жөнөкөйлөштүрүп көрсөткөн репрезентация эмес. Модель кайсы элементтер тиешелүү айлана-чөйрөнүн бөлүгү деп эсептелерин, алар кайсы мамилелердин ичинде караларын жана кайсы касиет түшүндүрүлүүгө тийиш болгон маанилүү өзгөчөлүк катары кабыл алынарын аныктайт.

Илимий моделде энергия, зат, кайтарым байланыш жана системалык тең салмак борбордук мааниге ээ болушу мүмкүн; моралдык моделде кызыкчылык, баалуулук же жакшылык; эстетикалык моделде көрүнүш жана тажрыйба; укуктук моделде болсо чек ара, ыйгарым укук жана кошуу/чыгаруу аныктоочу мааниге ээ.

Автордун акыркы позициясы мындан да күчтүү: моделдер бир эле чындык жөнүндө жөн гана ар башка нерселерди айтпайт; алар өз билим тармактарында иштеген сайын айлана-чөйрөнүн ар башка чындык формаларын түзөт.

Төрт Негизги Айлана-чөйрө Модели Бири-биринен Кантип Айырмаланат?

Макаладагы төрт модель айлана-чөйрөнү ар башка түзүүчү принцип боюнча уюштурат: илимий модель айлана-чөйрөнү иштеп турган экосистема; моралдык модель баалуулуктун чөйрөсү болгон табият; эстетикалык модель тажрыйбада пайда болгон ландшафт; укуктук модель болсо нормативдик жактан түзүлгөн territory же land катары түшүнөт. Моделдердин айырмасы терминологиялык деңгээл менен эле чектелбестен, эмненин айлана-чөйрө деп эсептелеринде жана айлана-чөйрө кайсы логика аркылуу түшүнүктүү болорунда жатат.

Бул таблица булактагы маалымат таблицасынын котормосу эмес; макаланын төрт моделин Verianla үчүн салыштырмалуу жана окутуучу түрдө кайра түзөт.

Илимий моделдин башталышы: организм жана тышкы дүйнө

Макала илимий айлана-чөйрө моделинин тарыхын Ernst Haeckel 1866-жылы сунуш кылган экология түшүнүгүнө чейин алып барат. Haeckel үчүн экология — организмдин аны курчап турган тышкы дүйнө жана жашоо шарттары менен болгон мамилелерин изилдеген илим.

Бул алгачкы аныктамада айлана-чөйрө али толук системалаштырылган эмес. Ал тирүү организмге таасир эткен биотикалык жана абиотикалык шарттардын кеңири жыйындысы сыяктуу көрүнөт. Заманбап системалык экологиянын чечүүчү кадамы — айлана-чөйрөнү тышкы шарттардын жөнөкөй тизмеси катары эмес, иштеп турган система катары кароо.

Tansley жана экосистема түшүнүгү

1935-жылы Arthur Tansley экосистема түшүнүгүн киргизиши макалада илимий моделдин негизги бурулушу катары берилет. Экосистема организмдер түзгөн биотикалык коомчулук гана эмес; физикалык чөйрө да ошол иштеп турган бүтүндүктүн бир бөлүгү.

Ошентип экологиялык объект өзүнчө түрлөрдөн же организмдерден жогору турган функционалдык бирдикке айланат. Системанын ичиндеги жандуу жана жансыз элементтер зат жана энергия алмашуусу аркылуу чогуу каралышы мүмкүн.

Lindeman: жалпы өлчөнмөлүүлүк

Raymond Lindemanдын салымы экологиялык мамилелерди энергия агымдары аркылуу сандык жактан салыштыруу мүмкүнчүлүгүн күчөткөн. Энергия бюджеттерин жалпы өлчөө бирдиктери менен билдирүү ар башка экологиялык элементтерди бирдиктүү системалык эсепке киргизүүгө мүмкүнчүлүк берген физикалисттик мамилени колдогон.

Бул өзгөрүү айлана-чөйрөнү сапаттык табият сүрөттөөсүнөн өлчөнө турган агымдар жана тең салмактар системасына айланткан эпистемикалык өзгөрүүнүн бир бөлүгү болуп саналат.

Hutchinson, кибернетика жана кайтарым байланыш

Макала илимий модель үчүн өзгөчө G. Evelyn Hutchinsonду баса белгилейт. Hutchinsonдун эрте кибернетикалык ой жүгүртүү менен байланышы экологияда кайтарым байланыш логикасын системалуу колдонууга өбөлгө түзгөн.

Организмдер системасы менен айлана-чөйрө системасы бири-бирине өз ара таасир этет. Бир системадагы өзгөрүү экинчи системага таасир берип, бул таасир кайра биринчи системага кайтышы мүмкүн. Терс кайтарым байланыш четтөөлөрдү азайтып системаны турукташтыра алат; оң кайтарым байланыш болсо өзгөрүүлөрдү күчөтүп, системаны критикалык чектерге же кыйроого алып келиши мүмкүн.

Бул алкакта экосистема кириштери, чыгыштары, кайтарым байланыштары жана жөнгө салуу механизмдери талданган иштеп турган системага айланат.

Гомеостаз жана системалык экология

Eugene Odumдун системалык экологиясы экосистеманы биологиялык жана физикалык элементтер энергия агымы, трофикалык түзүлүш, биотикалык ар түрдүүлүк жана зат айлануулары аркылуу байланышкан негизги функционалдык бирдик катары кеңири жайылткан.

Гомеостаз түшүнүгүн экологиялык системага колдонгондо, айлана-чөйрө тышкы бузулууларга карабастан, ички функционалдык туруктуулугун белгилүү чектерде сактай алган өзүн-өзү жөнгө салуучу система катары каралат.

Экосистема моделинин масштабдалуусу

Бул илимий моделдин күчтүү жактарынын бири — масштабдалуусу. Ушул эле системалык ой көлмөгө, токойго, шаарга же планеталык масштабдагы көмүртек айлануусуна сыяктуу өтө ар башка түзүлүштөргө колдонулушу мүмкүн.

Макала азыркы климат жана Жер Системасы боюнча талкууларда колдонулган энергия агымы, көмүртек айлануусу, чек, тең салмак жана гомеостаз тили ушул экосистема парадигмасынын кеңири таасирин көрсөтөрүн белгилейт.

Patten: айлана-чөйрөнү кириш жана чыгыш катары бөлүү

Bernard Pattenдин системалык мамилеси айлана-чөйрө түшүнүгүн көбүрөөк мамилелик кылат. Объекттин бир эле айлана-чөйрөсү эмес, алган энергия-зат же маалымат жагынан кириш чөйрөсү жана өз таасирлери тараган чыгыш чөйрөсү жөнүндө ойлонууга болот.

Ошентип организм менен айлана-чөйрө бири-биринен толук көз карандысыз эки нерсе эмес, түз жана кыйыр себептик мамилелер аркылуу бири-бирин түзгөн кеңири тармактын ичинде каралат.

Илимий моделдин чеги

Илимий модель айлана-чөйрөнү функционалдуу жана өлчөнө турган кылат, бирок макаланын жалпы тезисине ылайык бул модель айлана-чөйрөнүн бардык маанисин камтыбайт. Системанын энергия тең салмагы же гомеостазы кандайдыр бир табигый нерсе эмне үчүн моралдык жактан корголушу керектигин же белгилүү бир мейкиндик эмне үчүн ландшафт катары тажрыйбаланарын өз алдынча түшүндүрбөйт.

Моралдык модель: айлана-чөйрөнү баалуулук катары түзүү

Айлана-чөйрө этикасында илимий системалык логика жетиштүү деп эсептелбейт. Экосистема кантип иштээрин билүү кайсы тирүү организмдер же табигый бүтүндүктөр моралдык жактан маанилүү экенине автоматтык жооп бербейт.

Моралдык моделдин жалпы өзөгү — табият кандайдыр бир баалуулукка ээ жана адам ошол баалуулуктун алдында нормативдик милдеттенмелерди ала алат деген ой.

Leopold жана жер этикасы

Aldo Leopoldдун мамилесинде экологиялык этика адамды табияттан тышкары же андан жогору коюунун ордуна, аны кеңири биотикалык коомчулуктун мүчөсү катары түшүнөт.

Жер этикасынын көз карашында өсүмдүктөр, жаныбарлар, топурак, суу жана аба бир эле экологиялык коомчулукта өз ара көз карандылык мамилесине ээ. Бул жердеги баалуулук жалгыз организмдерге же адамдын пайдасына гана эмес, кеңири экологиялык коомчулуктун бүтүндүгүнө жана биримдигине байланышат.

Arne Næss жана терең экология

Næssтин терең экология мамилесинде адам менен табияттын ортосундагы онтологиялык аралык кыскарат. Инсандын өзүн ишке ашыруусу менен адамдан тышкаркы табияттын өнүгүү жана жашоо мүмкүнчүлүгү бири-биринен толук көз карандысыз процесстер эмес.

Ошентип айлана-чөйрө адамдын алдында турган тышкы объект болуудан чыгып, кеңири бүтүндүктүн ичинде адамдын өзү да катышкан жашоо мамилеси катары каралат.

Paul Taylor жана жеке тирүү организмдердин баалуулугу

Taylorдун биоцентрдик мамилеси баалуулукту экосистеманын бүтүндүгүнө эмес, өзүнчө тирүү организмге жайгаштырат. Ар бир тирүү организм өзүнүн биологиялык жыргалчылыгына багытталган телеологиялык жашоо борбору катары бааланат.

Бул мамиле илимий экосистема моделиндеги функционалдык бүтүндүктү моралдык баалуулуктун сөзсүз борбору кылбайт. Индивиддин өз жыргалчылыгы коомчулуктун статистикалык же системалык жыргалчылыгынан айырмаланышы мүмкүн.

Экологиялык прагматизм жана баалуулуктардын көптүгү

Экологиялык прагматизм бир гана метафизикалык “табияттын ички баалуулугу” деген аныктаманы издегендин ордуна, ар башка баалуулук негиздери практикалык коргоо максаттарында бириге аларын жактайт.

Саздак жер сууну чыпкалаганы үчүн корголушу мүмкүн, башка контекстте ыйык деп эсептелгени үчүн корголушу мүмкүн. Бул мамиле моралдык моделден чыкпайт; болгону баалуулукту бир эле өзгөрбөс негизге байлоонун ордуна, контекстке жараша көп түрдүү деп карайт.

Илимий жана моралдык моделдер эмне үчүн бири-бирине редукцияланбайт?

Илимий модель “система кантип иштейт?” деген суроону, моралдык модель болсо “эмне баалуу?” деген суроону борборго коёт. Экосистеманын туруктуу болушу анын моралдык жактан жакшы экенин автоматтык түрдө көрсөтпөйт; тирүү организмге моралдык баалуулук ыйгаруу да системадагы энергия агымдарын түшүндүрбөйт.

Макаладагы “эпистемикалык катмарлануу” түшүнүгү дал ушул сыяктуу айырмачылыктарга негизделет.

Эстетикалык модель: айлана-чөйрөдөн ландшафтка

Эстетикалык моделде негизги түшүнүк — ландшафт. Ар бир физикалык айлана-чөйрө өзүнөн өзү ландшафт боло бербейт. Ландшафт белгилүү бир көрүү ыкмасы, перспектива жана тажрыйбанын ичинде пайда болгон эстетикалык бүтүндүк.

Ошондуктан эстетикалык модель илимий моделдин өлчөнө турган системасын же моралдык моделдин баалуулук милдеттенмесин түздөн-түз кайталап бербейт.

Lalo: табият жана эстетикалык тарбия

Charles Lalo табигый сулуулукту тажрыйбалоо искусство жана маданияттан көз карандысыз эмес деп эсептейт. Адам табиятты белгилүү эстетикалык категориялар аркылуу көрүүнү үйрөнөт.

Бул мамиледе ландшафт табияттын өзүндө даяр турган туруктуу сулуулук эмес, маданий жана көркөм тажрыйба аркылуу эстетикалык жактан калыптанган табият.

Croce: табият, искусство жана өзүн аңдоо

Benedetto Croce табигый сулуулукту толугу менен четке какпайт, бирок табияттын эстетикалык мааниси аң-сезимдүү субъекттин чыгармачыл жана элестетүүгө негизделген иш-аракети менен байланыштуу экенин белгилейт.

Табиятты ландшафт катары кабыл алуу физикалык мейкиндикти жөн гана көрүү эмес, аны эстетикалык бүтүндүк катары таануу.

Simmel: ландшафт эмне үчүн табигый мейкиндиктин суммасынан чоң?

Georg Simmelдин көз карашында ландшафт табияттагы элементтердин механикалык суммасы эмес. Байкоочу чексиз жана чек арасыз табигый үзгүлтүксүздүктөн белгилүү бир бөлүктү бөлүп алып, чектеп, бир бүтүндүк катары кабыл алат.

Бул бириктирүүчү процессте Stimmung, башкача айтканда атмосфералык-эмоциялык тон, чачыранды табигый маалыматтарды бир ландшафттык тажрыйбага бириктирет.

Assunto: ландшафт жана убакыт

Rosario Assuntoнун мамилесинде ландшафт туруктуу сүрөт эмес. Ландшафт белгилүү жерде жүрүп, убакыт өлчөмүн алып жүргөн тажрыйбалык окуя.

Табигый циклдердин кайталанышы менен өзүнчө окуялардын туруктуу жаңылыгы бир эле ландшафттык тажрыйбада айкалышат. Ошондуктан ландшафт мейкиндиктик көрүнүш гана эмес, убакыт да тажрыйбаланган эстетикалык түзүлүшкө айланат.

Перспектива эмне үчүн чечүүчү?

Макала бир эле физикалык мейкиндик ар башка орундан же көз караштан караганда башка мааниге ээ болушу мүмкүн экенин баса белгилейт. Тыгыз инфраструктура жана өндүрүш ичинде тажрыйбаланган жээк шаары жөн гана өнөр жай мейкиндиги болуп көрүнүшү мүмкүн, ал эми алыстан караганда аскалар, жээк, жарыктар жана суу менен бирге ландшафт катары тажрыйбаланышы мүмкүн.

Өзгөргөн нерсе физикалык мейкиндик эмес, тажрыйбанын формасы. Ошондуктан ландшафт модели субъект, перспектива жана көрүнүш мамилесин борборго коёт.

Ritter жана жоголгон табият идеясы

Joachim Ritterдин мамилеси модернизация жана табияттын илимий түрдө объектилештирилиши менен кошо “жоголгон табиятка” карата ностальгиялык эстетикалык муктаждык пайда болгонун айтат.

Ландшафттын эстетикалык баалуулугу заманбап адамдын табият менен болгон мамилесиндеги тарыхый өзгөрүү менен да байланышат.

Укуктук моделдин көйгөйү

Айлана-чөйрө укугу көбүнчө экосистема, ландшафт, ден соолук, экономикалык зыян жана булгануу сыяктуу башка дисциплиналарда иштелип чыккан түшүнүктөрдү колдонот. Ошондуктан алгач укуктун өзүнө таандык “айлана-чөйрө” түшүнүгү жок деп ойлош мүмкүн.

Gentili болсо укук айлана-чөйрөнү өзүнүн нормативдик логикасы менен түзгөн өзгөчө моделди ачып көрсөтүүгө аракет кылат.

Эпистемологиялык Translocation менен Эпистемологиялык Translation Ортосундагы Айырма Эмне?

Эпистемологиялык translocation — түшүнүктү бир билим тармагынан экинчисине максаттуу дисциплинанын өзүнүн концептуалдык түзүмүнө которбостон көчүрүү; эпистемологиялык translation болсо ошол түшүнүктү максаттуу тармактын тили, максаттары жана нормативдик логикасы ичинде кайра маанилендирүү. Макала дисциплиналар аралык байланыш үчүн translation процессин артык көрөт; анткени түшүнүктү түздөн-түз өткөрүү ар башка эпистемикалык моделдердин ортосунда жалган эквиваленттүүлүк жаратышы мүмкүн.

Укуктагы translocation мисалдары

Макала Европа айлана-чөйрө укугунан ар түрдүү мисалдарды колдонот. “Дени сак айлана-чөйрө”, булгоочу төлөйт принциби, ландшафтты коргоо жана экосистеманы калыбына келтирүү сыяктуу жөнгө салууларда ден соолук, экономика, эстетика жана системалык экология моделдерине таандык түшүнүктөр укуктук тармакта функцияга ээ болот.

Автордун суроосу — укук бул түшүнүктөрдү сырттан гана карызга алабы же өзүнүн нормативдик түзүмүнүн ичинде кайра түзөбү?

Укук эмне үчүн өз чындыктарын түзө алат?

Santi Romano аркылуу өнүктүрүлгөн ойго ылайык, укук илимий аныктамаларды жөн гана көчүрүп албайт; өз максаттары үчүн укуктук категорияларды түзө алат.

Түшүнүктүн илимий аныктамасы менен укуктук аныктамасы толугу менен дал келүүгө милдеттүү эмес. Укук жоопкерчилик, макам, ыйгарым укук же колдонулуш мүмкүндүгү сыяктуу өз максаттарына жараша түшүнүктү кайра түзө алат.

Ошондуктан ар башка эпистемикалык тармактардын ортосундагы туура мамиле жөнөкөй көчүрүү эмес, котормо болуп саналат.

Укуктук айлана-чөйрө эмне үчүн territory же land?

Gentiliнин сунушу боюнча укуктун өзгөчө айлана-чөйрө модели — territory/land түшүнүгү. Укук дайыма белгилүү бир колдонулуу аймагын түзөт; кайда колдонуларын жана кайсы адамдар, нерселер же аракеттер ошол аймактын ичинде болорун аныктайт.

Бул жагынан укуктук айлана-чөйрө жөн гана физикалык жер тилкеси эмес. Ал нормалар күчүндө болгон, ички менен тышкынын ортосундагы чек аралар курулган жөнгө салынган мейкиндик.

Schmitt: тартип жана жер мамилеси

Carl Schmittтин Nomos түшүнүгү укуктун тартип түзүшүн мейкиндиктик жайгашуу, чектөө, өлчөө жана бөлүү менен байланыштырат.

Бул мамиледе укуктук тартип мейкиндиктен толук көз карандысыз эмес. Укук өзүнүн колдонуу аймагын аныктап, айлана-чөйрөсүн нормативдик түрдө түзөт.

Lindahl: чек аралар эмне үчүн “жарака сызыктары”?

Hans Lindahlдын укуктук мейкиндик теориясында чек аралар туруктуу геометриялык сызыктар эмес, тартип бир жагынан түзүлүп, экинчи жагынан сыналган аярлуу аймактар.

Укуктук ички мейкиндик таанылган, классификацияланган жана маанилендирилген аймакты билдирет. Тышкы мейкиндик болсо учурдагы укуктук тартип али концептуалдаштырбаган же жөнгө салбаган окуялар менен нерселерди камтышы мүмкүн.

Ошондуктан чек ара бир эле учурда тартипти түзүүчү да, тартип жаңы окуяларга туш болгон “жарака сызыгы” да болуп саналат.

Мыйзамсыздык менен a-legality айырмасы

Булакта Lindahlдын айырмалоосу колдонулуп, мыйзамсыздык менен a-legality бири-биринен бөлүнөт. Мыйзамсыз жүрүм-турум укук тарабынан буга чейин эле бузуу катары аныкталган жана системанын ичинде турат.

A-legality болсо учурдагы нормативдик тартип алдын ала классификациялабаган окуянын пайда болушу. Мындай жагдай укуктук системаны өз чек араларын кайра ойлонууга жана ички/тышкы айырмасын өзгөртүүгө түртүшү мүмкүн.

Пингвин мисалынын ролу

Макала Lindahlдын Сиднейге жакын Manly аймагына отурукташкан кичинекей көк пингвиндер мисалын колдонот. Жаңы адам эмес коомчулуктун учурдагы укуктук мейкиндикке кириши укук жагынан кошуу же чыгаруу чечимин талап кылат.

Чечим кайсы тарапка болбосун, укуктук айлана-чөйрөнүн чек аралары мурдагыдай толук бойдон калбайт. Бул мисал укуктук айлана-чөйрө туруктуу эмес, жаңы нерселер менен жолугушуунун натыйжасында өзгөрө алган нормативдик мейкиндик экенин көрсөтөт.

Укук башка айлана-чөйрө моделдерин кантип колдоно алат?

Укук экосистема же ландшафт сыяктуу сырттан алынган түшүнүктөрдү колдоно алат, бирок макаланын сунушу боюнча эки шарт маанилүү: түшүнүк укуктун өз тилине которулушу жана укуктук тармакта ага туура келген өзгөчө концептуалдык түзүм болушу керек.

Ошентип илимий “экосистема” укуктук тармакка ошол эле илимий объект катары жөн эле көчүрүлбөйт; жөнгө салуу, милдеттенме, ыйгарым укук жана коргоо максаттарына ылайык укуктук функцияга ээ болот.

Төрт моделдин ортосунда иерархия барбы?

Макаланын жыйынтыгы иерархиялык эмес. Илимий модель башкаларынан көбүрөөк “чыныгы”, моралдык модель көбүрөөк “туура” же укуктук модель баарын камтыган акыркы модель катары көрсөтүлбөйт.

Ар бир модель өзүнүн билим тармагында натыйжалуу жана автономдуу. Көйгөйлөр бир модель экинчисинин ордуна коюлганда же ар башка моделдер бир эле объект жөнүндө бир эле тилде сүйлөп жаткандай каршы коюлганда чыгат.

Нейтралдуу “айлана-чөйрөлөрдүн айлана-чөйрөсү” эмне үчүн четке кагылат?

Автор бардык моделдердин астында жалпы жана толук нейтралдуу айлана-чөйрө бар деген ойду көйгөйлүү деп эсептейт. Мындай негизги айлана-чөйрө аныкталган учурда эле ал белгилүү бир концептуалдык модель тарабынан берилген болуп калат.

Ошондуктан моделдердин артында эч кандай эпистемикалык касиети жок таза айлана-чөйрө бар деп кабыл алуу көйгөйдү чечпейт; аны жөн гана көрүнбөгөн катмарга жылдырат.

Модель чечмелейби же чындыкты түзөбү?

Изилдөөнүн күчтүү философиялык тезистеринин бири — модель алдын ала бар объектке жөн гана башкача чечмелөө бербейт. Модель өз билим тармагында эмнени айлана-чөйрө катары көрүнүктүү жана иштей турган кылууну түзөт.

Экосистема илимий өлчөө жана системалык мамилелерде; ландшафт эстетикалык тажрыйбада; territory укуктук норма жана чектөөдө чындыкка ээ болот. Ошондуктан моделдердин эпистемологиялык функциясынын онтологиялык жагы да бар.

Экологиялык дискурс эмне үчүн “моделдер топологиясы” катары каралат?

Gentiliнин жыйынтык сунушу — экологиялык дискурсту бирдиктүү илим же моделдердин үстөмдүк күрөшү катары эмес, бири-бирине редукцияланбаган, бирок тийише алган эпистемикалык катмарлардын топологиясы катары кароо.

Бул топологиянын милдети бирдиктүү жана универсалдуу айлана-чөйрө аныктамасын түзүү эмес. Ал ар бир модель кайсы шартта иштей турганын, кайда чектелерин жана башка модельге кайсы “жарака сызыктары” аркылуу которула аларын көрсөтүүгө тийиш.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө сандык же эксперименттик иш эмес. Ыкма — айлана-чөйрө түшүнүгү төрт ар башка билим тармагында кантип объектилештирилерин тарыхый жана концептуалдык түрдө кайра түзгөн салыштырмалуу философиялык талдоо. Автор экология тарыхы, айлана-чөйрө этикасы, ландшафт эстетикасы жана укук философиясынан тандалган концептуалдык салттарды изилдеп, төрт идеал-типтик модель түзөт.

Аналитикалык иш агымы

1. Экологиялык дискурстун жалпы борборунда турат деп эсептелген “айлана-чөйрө” түшүнүгү чындап эле жалпы референт берип-бербеси суралат.
2. Илимий айлана-чөйрө моделинин Haeckelден заманбап экосистема экологиясына чейинки тарыхый өнүгүүсү каралат.
3. Экосистема түшүнүгү система, энергия агымы, кайтарым байланыш жана гомеостаз логикасы аркылуу айлана-чөйрөнү кантип объектилештирери аныкталат.
4. Айлана-чөйрө этикасындагы ар башка мамилелер табиятты же тирүү организмдерди моралдык баалуулук аркылуу түзгөн жалпы модель алдында салыштырылат.
5. Ландшафт эстетикасындагы мамилелер айлана-чөйрө тажрыйба, перспектива жана эстетикалык бүтүндүк аркылуу кантип башка объектке айланарын көрсөтүү үчүн талданат.
6. Айлана-чөйрө укугу башка дисциплиналардан алган түшүнүктөр менен укуктун өз territory/land логикасынын айырмасы талданат.
7. Эпистемологиялык translocation жана translation түшүнүктөрү дисциплиналар аралык модель өткөрүүнү түшүндүрүү үчүн иштелип чыгат.
8. Төрт модель жалпы, нейтралдуу айлана-чөйрөнүн жөнөкөй чечмелери эмес деген тезис жыйынтык бөлүмүндө системалаштырылат.
9. Экологиялык эпистемологиянын милдети моделдерди бир аныктамага эритүү эмес, алардын чек араларын жана котормо мамилелерин картага түшүрүү катары формулировкаланат.

Булакта кандай маалымат түрү бар?

Изилдөөдө жаңы эксперименттик маалымат, талаа өлчөөсү, үлгү, сурамжылоо, климаттык маалымат топтому, экосистема симуляциясы, статистикалык тест же сандык модель жок. Булак материалын тарыхый тексттер, философиялык теориялар, экология адабияты жана тандалган укуктук мисалдар түзөт.

Ошондуктан макаладагы жыйынтыктар “өлчөнгөн таасир” же “статистикалык жактан ырасталган байланыш” түрүндө эмес, концептуалдык айырмачылыктар жана эпистемологиялык тезистер катары бааланууга тийиш.

Булакта сүрөт, график же таблица барбы?

Булак макалада номерленген илимий сүрөт, маалымат графиги, теңдеме же таблица жок. Verianlaда колдонулган салыштырма таблица булак тексттеги төрт моделди окутуу максатында өз алдынча кайра уюштурат; бул булак таблицасы эмес.

Төрт моделдин салыштырма жыйынтыгы

Негизги жыйынтык 1: айлана-чөйрө түшүнүгү түзүмдүк жактан көп үндүү

Изилдөөнүн биринчи негизги жыйынтыгы — “айлана-чөйрө” ар башка дисциплиналарда жөн гана ар башка аныктамалары бар бир объект эмес. Түшүнүктүн көп үндүүлүгү ар башка дисциплиналардын ар башка объект түзүү практикаларынан келип чыгат.

Негизги жыйынтык 2: моделдер бири-бирине редукцияланбайт

Экосистема модели менен моралдык баалуулук модели же ландшафт модели бирдей эпистемикалык милдеттерди аткарбайт. Бир моделдин өз суроолоруна берген жоопторун башка моделдин критерийлери менен түз баалоо концептуалдык башаламандык жаратышы мүмкүн.

Негизги жыйынтык 3: көптүк кемчилик эмес

Автор айлана-чөйрө түшүнүгүнүн бир аныктамага кыскартылбай турганын дисциплиналар аралык экологиялык ой жүгүртүүнүн ийгиликсиздиги деп эсептебейт. Көптүк — түшүнүктүн түзүмдүк касиети.

Негизги көйгөй ар башка моделдердин бар болушу эмес, кайсы модель колдонулуп жатканы көрсөтүлбөгөнү же моделдер бири-бирине которулбастан түз эле үстү-үстүнө коюлганы.

Негизги жыйынтык 4: дисциплиналар аралык байланыш translation талап кылат

Түшүнүк башка дисциплинага өткөндө автоматтык түрдө ошол эле мааниде иштебейт. Ийгиликтүү байланыш үчүн максаттуу дисциплина түшүнүктү өзүнүн билим жана колдонуу логикасынын ичинде кайра функционалдуу кылууга тийиш.

Макаладагы укук мисалы бул котормо зарылдыгын эң ачык көрсөткөн модель.

Негизги жыйынтык 5: моделдер гана көрсөтпөстөн, түзөт

Изилдөөнүн жыйынтык бөлүмүндөгү күчтүү онтологиялык чечмелөө — моделдер бир эле тышкы объектти ар башкача сүрөттөгөн пассивдүү репрезентациялар эмес. Алар өз эпистемикалык тармактарында ар башка айлана-чөйрө чындыктарын түзөт.

Бул тезис изилдөөнүн ичиндеги концептуалдык талдоодон чыгарылган; эксперименттик онтология же илим философиясы боюнча сурамжылоо аркылуу сыналган жыйынтык эмес.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Экологиялык дискурста “айлана-чөйрө” түшүнүгү ар башка билим тармактарында ар башка эпистемикалык моделдер аркылуу түзүлөт.
• Илимий моделдин борбордук айлана-чөйрө объекти — экосистема жана ал системалык жөнгө салуу логикасы менен иштейт.
• Моралдык модель айлана-чөйрөнү табият жана баалуулук мамилеси аркылуу түзөт.
• Эстетикалык моделдин борбордук объекти — ландшафт жана перспектива менен тажрыйба бул моделдин түзүүчү элементтери.
• Укуктук модель айлана-чөйрөнү territory/land, чек ара жана нормативдик кошуу/чыгаруу мамилелери аркылуу түшүндүрө алат.
• Моделдер бири-бирине толук редукцияланбайт.
• Дисциплиналар арасында түшүнүктү түздөн-түз көчүрүү эпистемологиялык translocation көйгөйүнө алып келиши мүмкүн.
• Чыныгы дисциплиналар аралык байланыш үчүн эпистемологиялык translation керек.
• Экологиялык эпистемология бирдиктүү айлана-чөйрө аныктамасын издөөнүн ордуна моделдердин чек араларын жана котормо сызыктарын картага түшүрүшү керек.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Макала төрт модель айлана-чөйрө ой жүгүртүүсүндөгү бардык мүмкүн болгон моделдер деп ырастабайт.
• Илимий экосистема модели туура эмес же баасыз деп айтпайт.
• Моралдык, эстетикалык же укуктук моделдер илимий түшүндүрмөнүн ордуна келиши керек деп жактабайт.
• Төрт моделдин ортосунда эмпирикалык натыйжалуулук салыштыруусун жүргүзбөйт.
• Белгилүү бир айлана-чөйрө саясатынын же укуктук жөнгө салуунун таасирин өлчөбөйт.
• Климаттын өзгөрүшүнүн себептери же кесепеттери жөнүндө жаңы сандык жыйынтык чыгарбайт.
• Бардык дисциплиналар жалпы айлана-чөйрө тилин түзө албайт деп айтпайт; жалпы тил translation аркылуу курулушу керек деп сунуш кылат.
• “Баары салыштырмалуу” деген түрдөгү эпистемикалык релятивизмди сунуш кылбайт.

Изилдөөнүн негизги чектөөлөрү

Автор төрт модель айлана-чөйрө түшүнүгүнө байланыштуу бардык мүмкүн болгон эпистемикалык түзүлүштөрдү камтыбай турганын ачык белгилейт. Экономикалык айлана-чөйрө, медициналык айлана-чөйрө же феноменологиялык Umwelt сыяктуу башка моделдер да өзүнчө каралышы мүмкүн.

Ошондуктан төрт модель толук таксономия катары эмес, экологиялык ой жүгүртүүдөгү күчтүү жана айырмаланган мисалдардын тандалган талдоосу катары бааланышы керек.

Изилдөө системалуу адабият сереби же библиометриялык талдоо эмес. Булак тандоо сандык камтууга же алдын ала аныкталган киргизүү/чыгаруу критерийлерине негизделген эмес.

Изилдөөнүн философиялык жыйынтыгы да эмпирикалык тесттин натыйжасы эмес. “Моделдер чындыкты түзөт” жана “нейтралдуу айлана-чөйрөлөрдүн айлана-чөйрөсү болжолдонбошу керек” деген тезистер концептуалдык жана эпистемологиялык аргументтер.

Изилдөөнүн күчтүү жагы

Изилдөөнүн айырмаланган күчү — “айлана-чөйрө” түшүнүгүндөгү бүдөмүктүктү жөн гана терминологиялык көйгөй деп көрбөй, аны ар башка билим тармактарынын ар башка объектилештирүү практикалары аркылуу талдоосу.

Бул мамиле айлана-чөйрө илимдери, этика, эстетика жана укук ортосунда жөн гана бир сөздү орток колдонууга негизделген жалган макулдашуулардын ордуна ачыгыраак дисциплиналар аралык котормо логикасын сунуш кылат.

Verianla үчүн концептуалдык визуал сунуш

Булакта оригиналдуу сүрөт жок болгондуктан, эң ылайыктуу Verianla схемасы борбордо “Айлана-чөйрө” сөзүн бирдиктүү жалпы объект катары көрсөтпөшү керек; анын ордуна төрт өз алдынча, бирок тийишкен эпистемикалык катмарды көрсөтүшү керек:

1. Экосистема: энергия/зат агымы жана кайтарым байланыш.
2. Табият-Баалуулук: моралдык баалуулук жана милдеттенме.
3. Ландшафт: перспектива жана эстетикалык тажрыйба.
4. Territory/Land: укуктук чек ара, кошуу жана чыгаруу.

Катмарлардын тийишүү чекиттеринде “эпистемологиялык translation”, ал эми түз жана ыңгайлаштырылбаган түшүнүк өтүүсүндө “translocation” белгиси колдонулушу мүмкүн. Мындай схема булак изилдөөнүн концептуалдык байланыштарына негизделген оригиналдуу Verianla түшүндүрмө визуалы болушу керек.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Оригиналдуу изилдөө: The Epistemic Stratification of Ecological Thought: An Inquiry into the Models of Environmental Understanding

Автор: Andrea Gentili

Мекеме: Department of Philosophy, Sociology, Education and Applied Psychology (FISPPA), Palazzo del Capitanio, University of Padova, Padua, Italy

Журнал: Philosophies

Басмакана: MDPI

Жарыялоо маалыматы: 2026, Том 11, Сан 3, Макала 92

Тапшырылган: 22 Апрель 2026

Кайра каралган: 23 Май 2026

Кабыл алынган: 25 Май 2026

Жарыяланган күнү: 4 Июнь 2026

DOI: 10.3390/philosophies11030092

Расмий шилтеме: https://doi.org/10.3390/philosophies11030092

Булак түрү: Рецензияланган теориялык/философиялык изилдөө макаласы.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Ачкыч сөздөр: ecological epistemology; ecosystem ecology; environmental ethics; landscape aesthetics; legal territory.

Изилдөө мамилеси: Экология тарыхы, айлана-чөйрө этикасы, эстетика жана укук философиясы адабияттарын колдонгон тарыхый-концептуалдык салыштырма талдоо.

Негизги изилдөө көйгөйү: Дисциплиналар аралык экологиялык дискурста колдонулган “айлана-чөйрө” түшүнүгү бир жалпы объекттиби же ар башка эпистемикалык моделдер тарабынан түзүлгөн ар башка айлана-чөйрө объекттеринби билдирерин изилдөө.

Каралган төрт модель: Экосистема катары илимий айлана-чөйрө; баалуулук катары моралдык табият; ландшафт катары эстетикалык айлана-чөйрө; territory/land катары укуктук айлана-чөйрө.

Негизги концептуалдык айырма: Эпистемологиялык translocation — түшүнүктү дисциплиналар арасында которбостон өткөрүү; эпистемологиялык translation болсо түшүнүктү максаттуу дисциплинанын өзүнүн концептуалдык логикасына ылайыкташтырып кайра түзүү.

Булак сүрөттөрү жана таблицалары: Макалада номерленген оригиналдуу илимий сүрөт, маалымат графиги же таблица жок.

Формулалар жана сандык талдоо: Изилдөөдө эксперименттик же математикалык модель теңдемеси, статистикалык тест же сандык маалымат талдоосу жок.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Этика комитети: Колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Изилдөөдө жаңы маалымат түзүлгөн же талданган эмес; маалымат бөлүшүү колдонулбайт.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Автор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдирген.

Автордук салымдар: Булакта өзүнчө CRediT / Author Contributions бөлүмү берилген эмес; изилдөө бир авторлуу. Булакта жок милдет бөлүштүрүү кошулган эмес.

AI колдонуу билдирүүсү: Булакта генеративдүү жасалма интеллект же тил модели колдонулганы жөнүндө өзүнчө билдирүү жок.

Негизги методологиялык чектөө: Төрт модель тандалган тарыхый жана концептуалдык мисалдар; изилдөө айлана-чөйрө түшүнүгүнүн бардык мүмкүн болгон дисциплинардык моделдерин камтыган системалуу же эмпирикалык таксономия эмес.

Verianla Live ылайыктуулугу: Төрт эпистемикалык моделди жана алардын translation/translocation мамилелерин көрсөткөн conceptual/source-derived Live Figure же Live Flow ылайыктуу. Булакта сандык убакыт же натыйжалуулук маалыматы жок болгондуктан, анимация өлчөө же симуляция жыйынтыгы катары белгиленбеши керек.

Verianla ыкма эскертүүсү: Бул кыргызча мазмун оригиналдуу макаланын сүйлөммө-сүйлөм же абзацма-абзац котормосу эмес. Булактын изилдөө көйгөйү, төрт айлана-чөйрө модели, тарыхый жана концептуалдык негиздери, эпистемологиялык translocation/translation айырмасы, моделдердин бири-бирине редукцияланбастыгы жана жыйынтыктагы моделдер топологиясы илимий маалымат деңгээлинде ажыратылып, өз алдынча кыргызча окутуучу түзүлүш катары кайра курулган. Булакта жок сандык маалымат, эксперименттик жыйынтык же айлана-чөйрө саясатынын натыйжалуулугу жөнүндө доомат кошулган эмес.