Mədəniyyətə həssas ixtira təhsili STEM və dizayn öyrənməsini şagirdlərin mədəni təcrübələri, gündəlik həyatları və özləri ilə əlaqələndirə bildikləri rol modelləri ilə bağlamağı hədəfləyən təhsil yanaşmasıdır. Bu tədqiqat Black və ya African American kimi müəyyən edilən 215 orta məktəb şagirdinin bir sessiyalı mədəniyyətə həssas STEM/ixtira təcrübəsindən sonra bildirdikləri gender bərabərliyi inancı, ixtira etməyə maraq və qadın ixtiraçıları tanıma nümunələrini araşdırmışdır. Tədqiqat həqiqi pretest və posttest dizaynından istifadə etməmiş; şagirdlər sessiyadan sonra doldurduqları tək sorğuda fəaliyyətə qədərki və sonrakı düşüncələrini retrospektiv olaraq qiymətləndirmişlər.

Şagirdlərin “qızlar və oğlanlar ixtira etməkdə eyni dərəcədə yaxşıdır” formasındakı bərabərlik inancının orta göstəricisi 3,68-dən 3,99-a yüksəlmiş; dəyişiklik +0,31 bal, p<0,001 və Cohen's d=0,32 olmuşdur. İxtira etməyə marağın orta göstəricisi 3,12-dən 3,57-yə yüksəlmiş; dəyişiklik +0,45 bal, p<0,001 və d=0,33 kimi bildirilmişdir. Bu effekt ölçüləri kiçiklə orta arasında olub qısamüddətli öz-bildirim dəyişikliklərini göstərir.

Bərabərlik inancındakı müsbət dəyişiklik şagirdlərin qadın mühəndis təlimçi ilə şəxsi əlaqə qurub-qurmamasından böyük ölçüdə asılı görünməmişdir. Buna qarşılıq ixtira etməyə maraq kontekstə daha həssas idi: qadın mühəndis təlimçi ilə əlaqə bildirmiş şagirdlər maraqda daha böyük artım göstərmiş, əvvəlki ixtira təcrübəsi olan şagirdlərin marağı da daha nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdır.

Qadın mühəndislərlə əlaqə qurmaq şagirdlərin qadın ixtiraçıları daha tez-tez adlandırması ilə əlaqəli deyildi. Buna görə tədqiqat tək sessiyanın motivasiya yönümlü münasibətlərdə qısamüddətli dəyişikliklərlə əlaqəli ola biləcəyini; lakin “ixtiraçı kimdir?” kimi daha köklü koqnitiv assosiasiyaları dəyişdirmək üçün təkrarlanan və daha uzunmüddətli məruz qalmanın lazım ola biləcəyini düşündürür. Tədqiqatda nəzarət qrupu olmadığından və ölçmələr retrospektiv öz-bildirimə əsaslandığından nəticələr səbəb-nəticə xarakterli təhsil təsiri kimi şərh edilə bilməz.

Tədqiqat problemi

STEM sahələri ilə bağlı sosial və mədəni stereotiplər uşaqlıq dövründə formalaşmağa başlaya bilər. Şagirdlərin alim, mühəndis və ya ixtiraçı düşündükdə hansı insanları xatırlamaları öz kimliklərini bu sahələrlə nə dərəcədə əlaqələndirə bildiklərinə və həmin sahələrdə özlərinə yer görüb-görmədiklərinə təsir göstərə bilər.

Mənbənin ədəbiyyat çərçivəsi xüsusilə qadınların və Black qadınların ixtiraçılıq tarixində görünürlüğünə diqqət yetirir. Qadınların real texniki və yaradıcı töhfələri olmasına baxmayaraq, “ixtiraçı” və ya “mühəndis” anlayışlarının mədəni olaraq kişilərlə əlaqələndirilməsi şagirdlərin peşə və yaradıcı kimlik inkişafına təsir göstərə bilər.

Tədqiqatçıların əsas boşluq kimi gördükləri məsələ mədəniyyətə həssas ixtira kurikulumunun və şagirdlərin özləri ilə əlaqələndirə bildikləri mühəndislərin qısamüddətli öyrənmə təcrübəsində üç ayrı nəticə ilə necə əlaqəli olmasıdır:

1. Qızların və oğlanların ixtira fəaliyyətlərinə bərabər şəkildə aid olduqlarına dair inanc.
2. İxtira etməyə maraq.
3. Qadınların “ixtiraçı” kimi koqnitiv şəkildə tanınması və xatırlanması.

Mədəniyyətə Həssas İxtira Təhsili Nədir?

Bu tədqiqatda mədəniyyətə həssas ixtira təhsili şagirdlərin mədəni və sosial kontekstləri ilə əlaqəli ixtiraçı hekayələrini, mühəndis rol modellərini, konkret dizayn problemlərini və fəal prototip hazırlamağı eyni öyrənmə təcrübəsində birləşdirən STEM tədris yanaşmasıdır; bu, sadəcə müxtəlif kimliklərdən olan şəxsləri kurikuluma əlavə etməkdən daha geniş pedaqoji dizaynı ifadə edir.

Mədəniyyətə həssaslıq niyə yalnız təmsil deyil?

Mənbə culturally responsive teaching yanaşmasını şagirdlərin ev və məktəb həyatı arasında koqnitiv və mədəni körpü quran tədris modeli kimi nəzərdən keçirir. Buna görə mədəniyyətə həssas tədris yalnız tarixən az təmsil olunmuş bir şəxsin adını dərsə əlavə etmək demək deyil.

Bu tədqiqatdakı sessiyalarda təmsil, mühəndislərlə birbaşa qarşılıqlı əlaqə, ixtiraçı hekayələri, şagirdin öz həyatındakı problemlərə bənzər dizayn məsələləri və fəal prototip hazırlama birlikdə istifadə edilmişdir.

Proqramda hansı ixtiraçılardan istifadə olunmuşdur?

George Washington Carver bütün sessiyalarda əsas kurikulum fiquru kimi istifadə edilmişdir. Şagirdlər onun həll etdiyi problemi və izlədiyi ixtira prosesini müzakirə etmişlər.

Madam C.J. Walker ikinci dərəcəli kurikulum fiquru kimi təqdim edilmişdir. Şagirdlər Walker'ın ehtiyacı müəyyənləşdirmə və həll hazırlama prosesini Carver'ın yanaşması ilə müqayisə etmiş və başqa ixtiraçılar haqqında düşünməyə təşviq olunmuşlar.

Bu iki fiqur eyni tədris ağırlığına malik deyildi. Carver'ın hekayəsi proqramın əsas narrativ dayağı idi; Walker'a daha məhdud tədris vaxtı ayrılması sonradan adların xatırlanması nəticələrinin şərhində əhəmiyyət qazanır.

Şagirdlər yalnız hekayəmi dinlədilər?

Xeyr. Sessiyalar ixtira prosesinin fəal şəkildə tətbiqini əhatə edirdi. Şagirdlər və təlimçilər ixtira prosesinin mərhələlərini bədən hərəkətləri ilə canlandırdılar; sonra şagirdlər komandalar halında real dizayn problemini həll etmək üçün aşağı texnologiyalı materiallardan istifadə etdilər.

Dizayn tapşırıqları sessiyalara görə dəyişirdi və təhlükəsiz e-ticarət qablaşdırması, avtonom izləyici dizaynı və torpaq testi üçün torpaq götürmə alətləri kimi problemlərə əsaslanırdı.

Komandalar təxminən 30–50 dəqiqə ərzində prototip hazırladı və sonda həllin necə işlədiyini və müəyyən edilmiş ehtiyacı necə qarşıladığını izah edən qısa dizayn təqdimatı etdi.

Nümunə sessiyanın vaxt strukturu

Nümunə gündəlikdə ümumi müddət təxminən 104 dəqiqədir. Lakin mənbə dizayn mərhələsinin müxtəlif sessiyalarda 30–50 dəqiqə arasında dəyişdiyini bildirir; buna görə beş mühitin hamısı tam eyni vaxt cədvəlindən istifadə etməmişdir.

Əlaqələndirilə bilmək nə deməkdir?

Tədqiqatda “relatability” şagirdin sessiyadakı qadın mühəndislərdən biri ilə şəxsi əlaqə və ya yaxınlıq hiss etdiyini bildirməsi üzərindən araşdırılmışdır.

Təlimçilər yalnız texniki məzmun təqdim etməmişlər. Adlarını, təhsil sahələrini, karyera hekayələrini və şəxsi anekdotlarını paylaşmış; sessiya boyu şagirdlərlə birlikdə dizayn fəaliyyətlərində iştirak etmişlər.

Bu quruluş şagirdin mühəndisliyi uzaq və abstrakt peşə deyil, əlçatan insan fəaliyyəti kimi görməsini dəstəkləməyi hədəfləyirdi.

Yeddi hipotez

1. Şagirdlərin bərabərlik inancı və ixtira etməyə marağı sessiyadan sonra müsbət istiqamətdə dəyişəcək.
2. Qızların ixtira fəaliyyətlərinə aid olduğuna dair inanc müsbət istiqamətdə dəyişəcək.
3. Qadın təlimçi ilə əlaqə bildirmiş şagirdlərin bərabərlik inancındakı dəyişiklik daha böyük olacaq.
4. Daha əvvəl evdə ixtira fəaliyyəti etməmiş şagirdlərin ixtira etməyə marağı artacaq.
5. Qadın təlimçi ilə əlaqə bildirmək daha böyük maraq artımı ilə əlaqəli olacaq.
6. Qadın təlimçi ilə əlaqə bildirmək qadın ixtiraçıların daha çox tanınması ilə əlaqəli olacaq.
7. Daha əvvəl evdə ixtira fəaliyyəti etmiş şagirdlərin bərabərlik inancındakı artım daha böyük olacaq.

Tək Sessiya Şagirdlərin Bərabərlik İnancını və İxtira Etməyə Marağını Artırdımı?

Şagirdlərin sessiyadan sonra verdikləri retrospektiv öz-bildirimlərdə həm gender bərabərliyi inancı, həm də ixtira etməyə maraq statistik olaraq əhəmiyyətli şəkildə yüksəlmişdir; lakin nəzarət qrupu və real vaxtda pretest olmadığı üçün bu dəyişikliklərin birbaşa tək sessiyanın yaratdığı təsir olduğu sübut edilməmişdir.

Əsas pre-post nəticələri

Hər iki nəticədə effekt ölçüsü bir-birinə yaxındır. Statistik əhəmiyyətlilik dəyişimin sıfırdan fərqli olduğuna dair sübut verir; Cohen's d dəyərlərinin təxminən 0,3 olması dəyişimin böyüklüyünün çox böyük olmadığını göstərir.

Bərabərlik inancı hamıda eyni şəkildə dəyişdimi?

Xeyr. Wilcoxon signed-rank analizində median bal həm “əvvəl”, həm də “sonra” üçün 4,00 olmasına baxmayaraq fərdi dəyişiklik paylanması müsbət istiqamətə sürüşmüşdür.

Nəticə z=4,08, p<0,001 və r=0,31 idi. Beləliklə, orta/paylanma səviyyəsində müsbət istiqamət olsa da şagirdlərin çoxunda bal dəyişməmişdir.

Qadın təlimçi ilə əlaqə bərabərlik inancı üçün zəruri idimi?

Xeyr. Qadın təlimçi ilə əlaqə bildirməyən 79 şagirddə bərabərlik inancı +0,38; əlaqə bildirən 99 şagirddə +0,26 artmışdır.

Qrupların öz daxilindəki pre-post dəyişiklikləri əhəmiyyətli olsa da dəyişimin böyüklüyü iki qrup arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqli deyildi: t(176)=−0,87, p=0,385, d=0,13.

Buna görə Hypothesis 3 dəstəklənmədi. Tədqiqatın şərhinə görə bərabərlik inancındakı ümumi dəyişiklik ayrı-ayrı şagirdlərin qadın təlimçi ilə qurduğu münasibətdən daha çox sessiyanın mədəniyyətə həssas kurikulumu və ümumi təmsil mühiti ilə bütövlükdə əlaqəli ola bilər.

Əvvəlki ixtira təcrübəsi bərabərlik inancını dəyişdirdimi?

İki istiqamətli ANOVA daha əvvəl evdə ixtira fəaliyyəti etməyin bərabərlik inancındakı dəyişiklik üzərində əhəmiyyətli əsas təsirini göstərmədi: F=0,187, p=0,666, qismən η²=0,001.

Qadın təlimçi bağlantısının əsas təsiri p=0,309; əvvəlki təcrübə × təlimçi bağlantısı qarşılıqlı təsiri p=0,467 idi. Beləliklə Hypothesis 7 də dəstəklənmədi.

Qadın Mühəndislə Əlaqə Qurmaq İxtira Etməyə Marağa Təsir Etdimi?

Bəli, bu tədqiqat daxilində qadın mühəndis təlimçi ilə əlaqə bildirmiş şagirdlər daha böyük öz-bildirimli maraq artımı göstərmişdir; əlavə olaraq kəşfiyyat xarakterli qarşılıqlı təsir analizi bu əlaqənin xüsusilə daha əvvəl evdə ixtira təcrübəsi olmayan şagirdlərdə nəzərəçarpan ola biləcəyini düşündürür, lakin müşahidə xarakterli quruluş səbəb-nəticə göstərmir.

Əvvəlki təcrübə niyə vacib idi?

Bu nəticə Hypothesis 4-ü dəstəkləmədi. Tədqiqatçılar tək sessiyanın daha əvvəl ixtira fəaliyyəti ilə qarşılaşmamış şagirdlərdə avtomatik olaraq yeni maraq yaratmadığını; ümumi maraq artımının mühüm hissəsinin artıq əvvəlki təcrübəyə malik şagirdlərdən gəldiyini bildirirlər.

Təlimçi bağlantısına görə maraq dəyişimi

Qruplar arasındakı dəyişiklik fərqi üçün mənbə əsas nəticə paraqrafında t(166)=−2,27, p=0,024 və d=0,35 verir. Cədvəl 7 qeydində eyni müqayisə üçün p=0,012 yazılmışdır. Mənbənin öz daxilində olan bu fərqə görə Verianla bir dəyəri səssizcə “düzəltmir”.

Əvvəlki təcrübə ilə təlimçi bağlantısı birlikdə qiymətləndirildikdə

Kəşfiyyat xarakterli iki istiqamətli ANOVA-da əvvəlki təcrübənin əsas təsiri F(1,163)=14,28, p<0,001, qismən η²=0,081; qadın təlimçi bağlantısının əsas təsiri F(1,163)=7,36, p=0,007, qismən η²=0,043; ikisinin qarşılıqlı təsiri isə F(1,163)=4,96, p=0,027, qismən η²=0,030 idi.

Əvvəlki təcrübəsi olmayan şagirdlərdə bağlantı qrupları arasındakı fərq təxminən 1,04 bal idi və d təxminən 0,71 kimi verilmişdir. Mənbənin izahlı paraqrafı bu müqayisə üçün p<0,001 yazarkən Cədvəl 9 p=0,007 bildirir. Buna görə p dəyəri mənbə daxilində ardıcıl deyil.

Əvvəlki təcrübəsi olan şagirdlərdə +0,65 və +0,75 arasındakı fərq əhəmiyyətli deyildi; p=0,665. Bu nümunə daha əvvəl ixtira ilə qarşılaşmış şagirdlərin tək sessiyadan təlimçi bağlantısından asılı olmayaraq faydalanmış ola biləcəyini, təcrübəsiz şagirdlərdə isə əlaqə qurmağın daha mühüm ola biləcəyini düşündürür.

Tək Sessiya Qadın İxtiraçıları Tanımağı və ya Xatırlamağı Dəyişdirdimi?

Tədqiqat qadın mühəndis təlimçi ilə bağlantının qadın ixtiraçıları adlandırma ilə əhəmiyyətli əlaqəsini göstərmədi; bağlantı bildirmiş şagirdlərin qadın ixtiraçıları tanıma nisbəti hətta sayca daha aşağı olduğundan, qısamüddətli motivasiya dəyişiklikləri ilə köklü ixtiraçı assosiasiyalarının koqnitiv dəyişimi bir-birindən ayrılmalıdır.

Hypothesis 6 nəticəsi

χ²(1,n=168)=1,371, p=0,242 və φ=−0,090 idi. Odds nisbəti 0,613, %95 GA 0,269–1,397 kimi bildirilmişdir.

Buna görə Hypothesis 6 dəstəklənmədi. Mənbənin müzakirəsindəki əsas şərh ondan ibarətdir ki, təlimçi ilə emosional/şəxsi əlaqə qurmaq şagirdin motivasiyasına töhfə verə bilər, lakin eyni əlaqə tək sessiyanın sonunda qadın ixtiraçıların koqnitiv olaraq xatırlanmasına zəmanət vermir.

Şagirdlər hansı ixtiraçıları adlandırdılar?

Etibarlı gender kodlu 185 cavabda 141 şagird (%76,2) kişi, 31 şagird (%16,8) qadın ixtiraçının adını vermişdir; 13 cavab (%7) gender baxımından spesifik deyildi və ya kodlaşdırıla bilmədi.

George Washington Carver 53 cavabla ən çox adlandırılan ixtiraçı idi. Onu Thomas Edison (24), Albert Einstein (19) və Elon Musk (11) izləyirdi. Qadın fiqurlar arasında Madam C.J. Walker 10, sessiya təlimçisi “Dr. Dele” 8, Patricia Bath 2 və Mae C. Jemison 1 dəfə adlandırılmışdır.

Bu nəticədə George Washington Carver'ın proqramın əsas kurikulum fiquru olması vacibdir. Madam C.J. Walker eyni sessiyalarda yer alsa da daha az tədris diqqəti aldığı üçün iki ad arasındakı xatırlanma tezliyi birbaşa gender təsiri kimi şərh edilə bilməz.

Kurikulum fiqurları köhnə stereotipləri tam dəyişdirdimi?

Xeyr. Kurikulum bağlantısına görə kodlaşdırılmış cavabların təxminən üçdə biri kurikulumda keçən bir ixtiraçını adlandırarkən, mühüm bir hissə Thomas Edison və Albert Einstein kimi sessiyanın hissəsi olmayan ənənəvi/stereotipik ixtiraçı fiqurlarını qeyd etməyə davam etmişdir.

Mənbə bu nümunəni mədəni olaraq uzun müddətdir təkrar edilən “ixtiraçı” obrazlarının tək qısa sessiya ilə asanlıqla dəyişmədiyinin göstəricisi kimi şərh edir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi

• Tək sessiyadan sonra şagirdlərin öz-bildirimli bərabərlik inancının orta göstəricisi yüksəlmişdir.
• Tək sessiyadan sonra şagirdlərin ümumi ixtira etmə marağının orta göstəricisi yüksəlmişdir.
• Bərabərlik inancındakı dəyişiklik qadın təlimçi bağlantısından güclü şəkildə asılı görünməmişdir.
• İxtira etməyə maraq əvvəlki ixtira təcrübəsi və qadın təlimçi ilə bağlantı ilə daha güclü əlaqələr göstərmişdir.
• Əvvəlki ixtira təcrübəsi olmayan şagirdlərdə qadın təlimçi ilə bağlantı kəşfiyyat analizində daha müsbət maraq dəyişikliyi ilə əlaqəli idi.
• Qadın təlimçi bağlantısı qadın ixtiraçıların daha tez-tez adlandırılması ilə əlaqəli deyildi.
• Tək sessiyadan sonra ənənəvi kişi ixtiraçı assosiasiyaları əhəmiyyətli dərəcədə qalmaqda davam etmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi

• Mədəniyyətə həssas STEM sessiyasının müşahidə olunan dəyişikliklərin birbaşa səbəbi olduğu sübut edilməmişdir.
• Qadın mühəndis təlimçilərin mövcudluğunun təkbaşına bərabərlik inancındakı dəyişikliklərə səbəb olduğu göstərilməmişdir.
• Əvvəlki ixtira təcrübəsi olmayan bütün şagirdlərin tək sessiyanın sonunda yeni maraq inkişaf etdirdiyi göstərilməmişdir.
• Qadın mühəndislə əlaqə qurmağın qadın ixtiraçıları xatırlamağı artırdığı göstərilməmişdir.
• Qısamüddətli öz-bildirim dəyişikliklərinin həftələr, aylar və ya illər boyu davam etdiyi göstərilməmişdir.
• Nəticələrin başqa irqi/etnik icmalara, yaş qruplarına və ya təhsil sistemlərinə eyni ölçüdə ümumiləşdirilə biləcəyi göstərilməmişdir.
• Tədqiqat şagirdlərin real davranışsal STEM seçimlərini və ya gələcək karyera qərarlarını ölçməmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat əvvəllər həyata keçirilmiş STEM əlçatanlıq proqramının anonimləşdirilmiş qiymətləndirmə sorğularının ikincil təhlilidir. Tədqiqatçılar bu tədqiqat üçün iştirakçılarla yenidən əlaqə qurmamışlar.

Cəmi 215 orta məktəb şagirdi beş ayrı fəaliyyət mühitindən gəlmişdir. Şagirdlərin hamısı Black və ya African American kimi müəyyən edilmiş və Cənub-Şərqi Michigan-dakı orta məktəblərdə oxumuşdur.

Məlumatlar mərkəzlər arasında müqayisə edilməmişdir; çünki sayt nümunə ölçüləri aydın şəkildə fərqli idi.

Beş tətbiq mühiti

Mənbədaxili uyğunsuzluq: Cədvəl 2-nin kişi mühəndis sütunu və sayt nömrələri metod mətnindəki “kişi mühəndis In-Class Experience 2-yə qatıldı və bu ən böyük məlumat dəsti idi” ifadəsi ilə uyğun gəlmir. Cədvəlin dərhal sonrasındakı “n=175 In-Class Experience 1” ifadəsi də cədvəldə verilən sayt ölçüləri ilə uyğun gəlmir. Bu məlumat Verianla tərəfindən təxmin yolu ilə düzəldilməmişdir.

Ölçmə aləti

Şagirdlər sessiyadan sonra tək proqram qiymətləndirmə sorğusu doldurdular. Sorğuda 5 ballıq Likert şkalaları ilə bərabərlik inancı və ixtira etməyə maraq soruşulurdu.

Retrospektiv pre-post quruluşuna görə şagirdlər eyni sorğuda əvvəlki və cari qiymətləndirmələrini bildirdilər. Appendix A-dakı bərabərlik sualı “Girls and boys are equally good at inventing” ifadəsini; maraq sualı isə ixtira etmə haqqında daha çox öyrənmək istəməsini qiymətləndirir.

Sorğu əvvəlcə tədqiqat şkalası kimi hazırlanmayıb və tədqiqatdan əvvəl etibarlılıq/güvənirlilik analizi aparılmayıb. Bərabərlik və maraq dəyişənləri bir maddəlik ölçülərdir; buna görə daxili uyğunluq əmsalı hesablanmayıb.

Açıq cavabların kodlaşdırılması

Şagirdlərin ixtiraçı adları və evdə birlikdə işlədikləri şəxslər barədə açıq cavabları yazı fərqlərinə görə standartlaşdırılmışdır. Məsələn “GWC” kimi cavablar kontekstə görə George Washington Carver altında birləşdirilmişdir.

İrq və ya gender məlumatı qeyri-müəyyən olduqda tədqiqatçılar fərziyyə etməmiş və cavabı kodlaşdırıla bilməyən və ya non-specific kateqoriyasına yerləşdirmişlər.

İkinci kodlayıcı 53 cavabdan ibarət təsadüfi nümunəni müstəqil kodlaşdırmışdır. Cohen's κ dəyərləri ixtiraçı genderi üçün 0,865, irq kodlaşdırılması üçün 0,908 və kurikulum bağlantısı üçün 0,878 idi. Evdə tək/başqaları ilə işləmə kodlaşdırılmasında κ=0,730 və qadınlarla işləmə dəyişənində κ=0,658 bildirilmişdir.

Statistik təhlil

Təhlillər IBM SPSS Statistics Version 31 ilə aparılmış və əhəmiyyətlilik həddi α=0,05 olaraq müəyyən edilmişdir.

İstifadə olunan metodlar arasında:

• Cütləşdirilmiş nümunə t-testləri,
• Müstəqil nümunə t-testləri,
• Wilcoxon signed-rank testi,
• Ki-kvadrat müstəqillik testləri,
• İki istiqamətli ANOVA,
• Kəşfiyyat xarakterli sadə effekt analizləri

yer almışdır.

Bəzi dəyişənlərdə Shapiro–Wilk testi normallıqdan sapma göstərsə də nümunə ölçüsünə görə bir çox təhlildə parametrik testlərdən istifadə edilmiş; ordinal və aydın şəkildə əyri məlumatlar üçün qeyri-parametrik alternativ seçilmişdir.

Hipotez nəticələrinin ümumi görünüşü

Mənbənin müzakirə bölməsi H1-i bərabərlik və maraq olmaqla iki ayrı nəticə kimi qiymətləndirdiyinə görə “yeddi hipotezdən dördü dəstəkləndi” ifadəsindən istifadə edir.

Evdə ixtira təcrübələri

Evdə ixtira/dizayn fəaliyyəti etdiyini bildirən şagirdlərin mühüm hissəsi tək işləmədiyini, başqa şəxslərlə birlikdə işlədiyini bildirdi. Etibarlı 193 cavabda %69,4 başqa insanlarla, %30,6 isə tək işlədiyini bildirdi.

Etibarlı 196 cavabda şagirdlərin %23,5-i əvvəllər qadınlar və ya qızlarla ixtira fəaliyyəti etdiyini, %76,5-i etmədiyini bildirdi.

Əvvəllər qadınlarla işləmək qadın ixtiraçı adı vermə, qadın təlimçi ilə əlaqə qurma və ya bərabərlik/maraq dəyişikliyi ilə əhəmiyyətli əlaqə göstərmədi.

Çatışmayan məlumat

Analitik nümunə suala görə 215-dən aşağı düşmüşdür. Məsələn, bərabərlik əsas təhlilində n=178, maraq təhlilində n=168 və qadın ixtiraçı tanınması təhlilində n=168-dir.

Qadın ixtiraçı tanınması təhlilində 47 iştirakçı (%21,9) çatışmayan məlumat səbəbindən listwise üsulla çıxarılmışdır. Mənbə bunun statistik gücü azaltmış ola biləcəyini qəbul edir.

İştirakçı genderinin bilinməməsi

Tədqiqat qızların və oğlanların ixtira etməyə bərabər şəkildə aid olduğuna dair şagird inanclarını araşdırsa da iştirakçı şagirdlərin gender kimliklərini toplamamışdır.

Buna görə, məsələn, qız şagirdlərin bərabərlik inancının oğlanlardan fərqli dəyişib-dəyişmədiyi və ya qadın mühəndislərlə əlaqənin şagird genderinə görə fərqlənib-fərqlənmədiyi bu məlumat dəstindən müəyyən edilə bilməz.

Retrospektiv pre-post dizaynının məhdudiyyəti

Həqiqi pretestdə şagirdin münasibəti fəaliyyətdən əvvəl qeyd olunur. Bu tədqiqatda isə şagird sessiya bitdikdən sonra həm “əvvəlki”, həm də “indiki” münasibətini eyni anda xatırlayıb qiymətləndirmişdir.

Bu dizayn qısa proqramların qiymətləndirilməsində istifadə oluna bilər; lakin keçmiş münasibətin yenidən xatırlanması cari təcrübədən təsirlənə bilər. Mənbə bunu recall bias ehtimalı kimi açıq şəkildə qəbul edir.

Sayt heterojenliyi

Beş mühitin şagird sayı 23 ilə 92 arasında dəyişmişdir. Muzey/məktəbdən sonrakı mühitdə ailə üzvləri olduğu halda sinif fəaliyyətlərində ailə yox idi. Dizayn tapşırıqları fərqli idi və sorğu bəzi qruplarda eyni gün, digərlərində isə əsasən növbəti gün doldurulmuşdur.

Buna görə “site”, təlimçi tərkibi, ailə iştirakı, tapşırıq növü və sorğunun vaxtı bir-birindən tam ayrışdırıla bilməyən kontekstual amillərdir.

Əsas məhdudiyyətlər

• Real vaxtlı başlanğıc ölçməsi yoxdur.
• Nəzarət qrupu yoxdur.
• Tədqiqat randomizə olunmayıb.
• Məlumatlar ikincil proqram qiymətləndirmə məlumatlarıdır.
• Sorğu tədqiqat məqsədilə təsdiqlənmiş çoxmaddəli şkala deyil.
• Bərabərlik və maraq bir maddə üzərindən ölçülmüşdür.
• Nəticələr öz-bildirimə əsaslanır.
• İştirakçıların gender kimliyi toplanmayıb.
• Tək sessiya uzunmüddətli davamlılığı göstərmir.
• Proqram komponentləri və tətbiq mühitləri mərkəzlər arasında dəyişmişdir.
• Sayt ölçüləri ciddi şəkildə balanssızdır.
• Bəzi təhlillərdə yüksək çatışmayan məlumat nisbəti vardır.
• Nəticələr başqa demoqrafik qruplara və ya təhsil mühitlərinə avtomatik ümumiləşdirilə bilməz.
• Tədqiqat dizaynı səbəb-nəticə çıxarışını dəstəkləmir.

Mənbədaxili hesabat uyğunsuzluqları

Süni intellekt istifadəsi barədə bildiriş

Birinci müəllif təhlil prosesinə dəstək məqsədilə Claude 4.5 Sonnet istifadə etdiyini bildirmişdir. İstifadə sahələri uyğun statistik testləri düşünmək, nümunə SPSS sintaksisi hazırlamaq, SPSS sintaksisini səhvlərdən təmizləmək/izah etmək, məqalə skeletini inkişaf etdirmək və şəkil hazırlanmasına kömək etmək kimi göstərilmişdir.

Müəlliflər süni intellekt çıxışlarının tənqidi şəkildə nəzərdən keçirilib doğrulandığını və elmi məzmunun məsuliyyətinin öz üzərlərində olduğunu açıq şəkildə ifadə etmişlər.

Güclü tərəflər

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri yalnız ümumi “STEM marağı” əvəzinə motivasiya və koqnitiv nəticələri ayırmasıdır. Bərabərlik inancı, ixtira etməyə maraq və qadın ixtiraçı adlandırma eyni nəticə dəyişəni kimi qiymətləndirilməmişdir.

İkinci güclü tərəf şagirdlərin açıq cavablı ixtiraçı cavablarını sistematik məzmun təhlili ilə kodlaşdırması və kodlayıcılararası uyğunluğu Cohen's κ ilə bildirməsidir.

Üçüncü güclü tərəf null nəticələrin də görünən şəkildə bildirilməsidir. Qadın təlimçi bağlantısının bərabərlik inancı və qadın ixtiraçı xatırlama üzərində gözlənilən əlaqələrinin tapılmaması qısa müdaxilələrin hansı nəticələrdə daha məhdud qala biləcəyini göstərir.

Gələcək tədqiqatlar

Müəlliflər müsbət dəyişikliklərin zamanla davam edib-etmədiyini müəyyən etmək üçün uzununa tədqiqatlar təklif edirlər. Gələcəkdə təsdiqlənmiş, çoxmaddəli ölçmə alətlərindən istifadə etmək və şagirdlərin gender kimliyini toplamaq lazımdır.

Öz-bildirimlərə müşahidə və izləmə müsahibələrinin əlavə edilməsi, motivasiya və koqnitiv nəticələrin ayrıca qiymətləndirilməsi, ailə və məktəbdənkənar ixtira təcrübələrinin daha ətraflı araşdırılması tövsiyə olunur.

Səbəb-nəticə əlaqələrinin daha güclü sınaqdan keçirilməsi üçün nəzarət qruplu eksperimental və ya kvazi-eksperimental dizaynlar və izahedici ardıcıl qarışıq metod tədqiqatları lazımdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: How Culturally Responsive STEM Curriculum and Relatability Shift Middle School Perceptions of Belonging and Interest in Inventive Activities

Müəlliflər: DeLean Tolbert Smith; Boluwatife Kolawole; Emmanuella Ejichukwu.

Məsul müəllif: DeLean Tolbert Smith.

Qurum: Department of Industrial and Manufacturing Systems Engineering, University of Michigan-Dearborn, Dearborn, Michigan, USA.

Jurnal: Education Sciences.

Nəşriyyat: MDPI.

Nəşr məlumatı: 2026; Cild 16; Say 7; Məqalə 1050.

DOI: 10.3390/educsci16071050

Tarixlər: Göndərilmə 3 Mart 2026; reviziya 11 İyun 2026; qəbul 24 İyun 2026; nəşr 1 İyul 2026.

Mənbə növü: Tək sessiyalı STEM əlçatanlıq proqramından əldə edilmiş anonimləşdirilmiş ikincil proqram qiymətləndirmə məlumatlarının kəmiyyət və kəşfiyyat təhlili.

Nümunə: Cəmi 215 orta məktəb şagirdi; bütün iştirakçılar Black və ya African American kimi müəyyən edilmiş və Cənub-Şərqi Michigan-dakı orta məktəblərdə oxumuşdur.

Tətbiq mühiti: Beş sayt; bir muzey/məktəbdən sonra ailə fəaliyyəti və dörd sinifdaxili məktəb ziyarəti.

Müdaxilə müddəti: Tək sessiya. Nümunə gündəlik təxminən 104 dəqiqə olsa da dizayn fəaliyyətləri və tətbiq şərtləri saytlar arasında dəyişmişdir.

Ölçmə dizaynı: Sessiyadan sonra eyni sorğuda keçmiş və cari qavrayışların qiymətləndirilməsinə əsaslanan retrospektiv pre-post dizayn.

Əsas nəticə dəyişənləri: Qızların və oğlanların ixtira etməkdə bərabər olduğuna dair öz-bildirimli inanc; ixtira etməyə maraq; qadın ixtiraçı adlandırma.

Şkala məhdudiyyəti: Bərabərlik inancı və maraq bir maddəlik 5 ballıq Likert sualları ilə ölçülmüş; alət tədqiqatdan əvvəl psixometrik olaraq təsdiqlənməmişdir.

Statistik proqram: IBM SPSS Statistics Version 31.

Əhəmiyyətlilik həddi: α=0,05.

Statistik metodlar: Cütləşdirilmiş və müstəqil nümunə t-testləri, Wilcoxon signed-rank testi, ki-kvadrat müstəqillik testi, iki istiqamətli ANOVA və kəşfiyyat xarakterli sadə effekt analizləri.

Açıq məlumat: İxtiraçı və evdə əməkdaşlıq cavabları konservativ məzmun təhlili ilə kodlaşdırılmış; ikinci kodlayıcı ilə Cohen's κ üzərindən kodlayıcılararası güvənirlilik qiymətləndirilmişdir.

Etika: University of Michigan Health Sciences and Behavioral Sciences Institutional Review Board 25 Fevral 2026 tarixində anonimləşdirilmiş ikincil məlumat təhlili səbəbindən azadolma vermişdir.

Məlumatlandırılmış razılıq: İkincil məlumat dəstinin təhlili üçün tətbiq olunmur kimi bildirilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Məqalə emal haqqı və materiallar National Science Foundation Grant No. 2045568 çərçivəsindəki işə əsaslanır.

Məlumatların əlçatanlığı: Məlumat dəsti davam edən tədqiqatın hissəsi olduğu üçün açıq deyil; giriş tələblərinin birinci müəllifə yönəldilməsi lazım olduğu bildirilmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması bildirməmiş və maliyyələşdirənin dizayn, məlumat toplama, təhlil, şərh, yazı və ya nəşr qərarında rolu olmadığını bildirmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma D.T.S. və B.K.; metodologiya D.T.S. və B.K.; doğrulama D.T.S. və E.E.; formal təhlil D.T.S.; tədqiqat D.T.S. və B.K.; resurslar B.K.; məlumat kurasiyası D.T.S. və E.E.; ilkin qaralama D.T.S. və B.K.; nəzərdən keçirmə/redaktə D.T.S. və E.E.; layihə idarəetməsi və maliyyələşdirmənin əldə edilməsi D.T.S.

Süni intellekt istifadəsi barədə bildiriş: DeLean Tolbert Smith təhlil yanaşması ideyaları, nümunə SPSS syntax, syntax səhvlərinin aradan qaldırılması/izahı, məqalə skeleti və şəkil dəstəyi üçün Claude 4.5 Sonnet istifadə etmişdir. Müəlliflər çıxışları nəzərdən keçirib doğruladıqlarını və yekun məzmun üçün özlərinin məsul olduğunu bildirmişlər.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas elmi məhdudiyyət: Nəzarət qrupu, randomizasiya və real vaxtlı başlanğıc ölçməsi olmadığından müşahidə edilən pre-post dəyişiklikləri səbəb-nəticə xarakterli müdaxilə effekti kimi qəbul edilə bilməz. Tək sessiyadan sonrakı öz-bildirimlərin uzunmüddətli davranış, STEM karyera seçimi və ya daimi koqnitiv transformasiya mənasına gəldiyi göstərilməmişdir.

Mənbədaxili hesabat qeydi: Sayt/təlimçi məlumatları və bəzi p dəyərləri arasında mənbədaxili uyğunsuzluqlar vardır. Verianla bu sahələri təxmin və ya səssiz düzəlişlə dəyişdirməmişdir.