Madaniyatga moslashgan ixtiro ta’limi STEM va dizayn o‘rganishni o‘quvchilarning madaniy tajribalari, kundalik hayoti va o‘zlari bilan bog‘lay oladigan rol modellari bilan uyg‘unlashtirishni ko‘zlaydigan ta’lim yondashuvidir. Ushbu tadqiqot Black yoki African American deb belgilangan 215 nafar o‘rta maktab o‘quvchisining bir sessiyalik madaniyatga moslashgan STEM/ixtiro tajribasidan keyin bildirgan gender tengligi haqidagi ishonchi, ixtiro qilishga qiziqishi va ayol ixtirochilarni tanish shakllarini o‘rgandi. Tadqiqot haqiqiy pretest va posttest dizaynidan foydalanmagan; o‘quvchilar sessiyadan keyin to‘ldirgan yagona so‘rovnomada faoliyatdan oldingi va keyingi fikrlarini retrospektiv tarzda baholagan.

O‘quvchilarning “qizlar va o‘g‘il bolalar ixtiro qilishda bir xil darajada yaxshi” degan tenglik ishonchining o‘rtacha ko‘rsatkichi 3,68 dan 3,99 ga oshgan; o‘zgarish +0,31 ball, p<0,001 va Cohen's d=0,32 bo‘lgan. Ixtiro qilishga qiziqish o‘rtachasi 3,12 dan 3,57 ga oshgan; o‘zgarish +0,45 ball, p<0,001 va d=0,33 deb xabar qilingan. Ushbu ta’sir kattaliklari kichikdan o‘rtachagacha bo‘lib, qisqa muddatli o‘z-o‘zini hisobot qilishdagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi.

Tenglik ishonchidagi ijobiy siljish o‘quvchilarning ayol muhandis instruktor bilan shaxsiy aloqa o‘rnatgan yoki o‘rnatmaganidan katta darajada mustaqil ko‘ringan. Biroq ixtiro qilishga qiziqish kontekstga ko‘proq sezgir edi: ayol muhandis instruktor bilan aloqa o‘rnatganini bildirgan o‘quvchilar qiziqishda kattaroq o‘sishni ko‘rsatgan, avval ixtiro tajribasiga ega bo‘lgan o‘quvchilarning qiziqishi ham aniqroq oshgan.

Ayol muhandislar bilan aloqa o‘rnatish o‘quvchilarning ayol ixtirochilarni ko‘proq tilga olishi bilan bog‘liq emas edi. Shu sababli tadqiqot bitta sessiya motivatsion munosabatlarda qisqa muddatli o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini; biroq “ixtirochi kim?” kabi chuqurroq shakllangan kognitiv assotsiatsiyalarni o‘zgartirish uchun takroriy va uzoqroq muddatli ta’sir kerak bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqotda nazorat guruhi bo‘lmagani va o‘lchovlar retrospektiv o‘z-o‘zini hisobot qilishga tayangani sababli natijalarni sababiy ta’lim ta’siri sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Tadqiqot muammosi

STEM sohalariga oid ijtimoiy va madaniy stereotiplar bolalik davrida shakllana boshlashi mumkin. O‘quvchilar olim, muhandis yoki ixtirochi haqida o‘ylaganda qaysi kishilarni tasavvur qilishi; o‘z identifikatsiyasini bu sohalar bilan qay darajada bog‘lay olishi va bu sohalarda o‘ziga joy ko‘ra olishi yoki olmasligiga ta’sir qilishi mumkin.

Manbaning adabiyotlar doirasi ayniqsa ayollar va Black ayollarning ixtirochilik tarixidagi ko‘rinuvchanligiga e’tibor qaratadi. Ayollarning real texnik va ijodiy hissalari mavjud bo‘lsa-da, “ixtirochi” yoki “muhandis” tushunchalarining madaniy jihatdan erkaklar bilan bog‘lanishi o‘quvchilarning kasbiy va ijodiy identifikatsiya rivojiga ta’sir qilishi mumkin.

Tadqiqotchilar asosiy bo‘shliq deb ko‘rgan masala madaniyatga moslashgan ixtiro o‘quv dasturi va o‘quvchilar o‘zlari bilan bog‘lay oladigan muhandislarning qisqa muddatli o‘quv tajribasida uchta alohida natija bilan qanday bog‘liqligidir:

1. Qizlar va o‘g‘il bolalar ixtiro faoliyatlariga teng darajada mansub ekaniga ishonch.
2. Ixtiro qilishga qiziqish.
3. Ayollarning “ixtirochi” sifatida kognitiv tan olinishi va esda qolishi.

Madaniyatga Moslashgan Ixtiro Ta’limi Nima?

Ushbu tadqiqotda madaniyatga moslashgan ixtiro ta’limi o‘quvchilarning madaniy va ijtimoiy kontekstlariga bog‘liq ixtirochi hikoyalari, muhandis rol modellari, aniq dizayn muammolari va faol prototip ishlab chiqishni bitta o‘quv tajribasida birlashtiradigan STEM o‘qitish yondashuvidir; u faqat turli identifikatsiyalardagi shaxslarni o‘quv dasturiga qo‘shishdan kengroq pedagogik dizaynni anglatadi.

Nega madaniyatga moslik faqat vakillik emas?

Manba culturally responsive teaching yondashuvini o‘quvchilarning uy va maktab hayoti o‘rtasida kognitiv va madaniy ko‘prik quradigan o‘qitish modeli sifatida ko‘rib chiqadi. Shu sababli madaniyatga moslashgan o‘qitish tarixan kam vakillik qilgan shaxsning ismini darsga qo‘shish bilangina cheklanmaydi.

Ushbu tadqiqot sessiyalarida vakillik, muhandislar bilan bevosita muloqot, ixtirochi hikoyalari, o‘quvchining o‘z hayotidagi muammolarga o‘xshash dizayn masalalari va faol prototip yaratish birgalikda qo‘llangan.

Dasturda qaysi ixtirochilar ishlatilgan?

George Washington Carver barcha sessiyalarda asosiy o‘quv dasturi figurasi sifatida ishlatilgan. O‘quvchilar u hal qilgan muammo va kuzatgan ixtiro jarayonini muhokama qilgan.

Madam C.J. Walker ikkilamchi o‘quv dasturi figurasi sifatida tanishtirilgan. O‘quvchilar Walkerning ehtiyojni aniqlash va yechim ishlab chiqish jarayonini Carver yondashuvi bilan solishtirgan va boshqa ixtirochilar haqida o‘ylashga undalgan.

Bu ikki figura bir xil o‘quv og‘irligiga ega emas edi. Carver hikoyasi dasturning asosiy narrativ tayanchi bo‘lgan; Walkerga kamroq o‘quv vaqti ajratilgani keyinchalik ismlarni eslash natijalarini talqin qilishda muhim bo‘ladi.

O‘quvchilar faqat hikoya tingladimi?

Yo‘q. Sessiyalar ixtiro jarayonini faol qo‘llashni o‘z ichiga olgan. O‘quvchilar va instruktorlar ixtiro jarayoni bosqichlarini tana harakatlari bilan jonlantirgan; so‘ng o‘quvchilar jamoalarda real dizayn muammosini yechish uchun past texnologiyali materiallardan foydalangan.

Dizayn vazifalari sessiyaga qarab o‘zgargan va xavfsiz elektron tijorat qadoqlashi, avtonom kuzatuvchi dizayni hamda tuproq sinovi uchun tuproq olish asboblari kabi muammolarga asoslangan.

Jamoalar taxminan 30–50 daqiqa ichida prototip ishlab chiqqan va yakunda yechim qanday ishlashi hamda aniqlangan ehtiyojni qanday qondirishini tushuntiruvchi qisqa dizayn taqdimotini qilgan.

Namunaviy sessiyaning vaqt tuzilishi

Namunaviy jadvaldagi umumiy vaqt taxminan 104 daqiqa. Biroq manba dizayn bosqichi turli sessiyalarda 30–50 daqiqa oralig‘ida o‘zgarganini bildiradi; demak, besh muhitning barchasi aynan bir xil vaqt jadvalidan foydalanmagan.

Relatability nimani anglatadi?

Tadqiqotda “relatability” o‘quvchining sessiyadagi ayol muhandislardan biri bilan shaxsiy aloqa yoki yaqinlik his qilganini bildirish orqali o‘rganilgan.

Instruktorlar faqat texnik mazmun bermagan. Ular ismlari, ta’lim sohalari, kasbiy hikoyalari va shaxsiy anekdotlarini ulashgan; sessiya davomida o‘quvchilar bilan birga dizayn faoliyatlarida qatnashgan.

Bu tuzilma o‘quvchining muhandislikni uzoq va mavhum kasb emas, balki erishish mumkin bo‘lgan inson faoliyati sifatida ko‘rishini qo‘llab-quvvatlashni maqsad qilgan.

Yetti gipoteza

1. O‘quvchilarning tenglik ishonchi va ixtiro qilishga qiziqishi sessiyadan keyin ijobiy yo‘nalishda o‘zgaradi.
2. Qizlarning ixtiro faoliyatlariga mansub ekaniga ishonch ijobiy yo‘nalishda o‘zgaradi.
3. Ayol instruktor bilan aloqa bildirgan o‘quvchilarda tenglik ishonchi o‘zgarishi kattaroq bo‘ladi.
4. Ilgari uyda ixtiro faoliyati qilmagan o‘quvchilarning ixtiro qilishga qiziqishi oshadi.
5. Ayol instruktor bilan aloqa bildirish qiziqishning kattaroq o‘sishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
6. Ayol instruktor bilan aloqa bildirish ayol ixtirochilarning ko‘proq tan olinishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
7. Ilgari uyda ixtiro faoliyati qilgan o‘quvchilarda tenglik ishonchining o‘sishi kattaroq bo‘ladi.

Bitta Sessiya O‘quvchilarning Tenglik Ishonchi va Ixtiro Qilishga Qiziqishini Oshirdimi?

O‘quvchilarning sessiyadan keyingi retrospektiv o‘z-o‘zini hisobotlarida ham gender tengligi ishonchi, ham ixtiro qilishga qiziqish statistik jihatdan sezilarli darajada oshgan; biroq nazorat guruhi va real vaqt pretesti bo‘lmagani sababli bu o‘zgarishlarning bevosita bitta sessiya sabab bo‘lgan ta’sir ekani isbotlanmagan.

Asosiy pre-post natijalar

Har ikki natijadagi ta’sir kattaligi bir-biriga yaqin. Statistik ahamiyatlilik o‘zgarish noldan farq qilishiga dalil beradi; Cohen's d qiymatlarining taxminan 0,3 bo‘lishi o‘zgarish kattaligi juda katta emasligini ko‘rsatadi.

Tenglik ishonchi hamma uchun bir xil o‘zgardimi?

Yo‘q. Wilcoxon signed-rank tahlilida median ball ham “oldin”, ham “keyin” uchun 4,00 bo‘lsa-da, individual o‘zgarish taqsimoti ijobiy tomonga siljigan.

Natija z=4,08, p<0,001 va r=0,31 edi. Demak, o‘rtacha/taqsimot darajasida ijobiy yo‘nalish bo‘lsa-da, o‘quvchilarning aksariyatida ball o‘zgarmagan.

Ayol instruktor bilan aloqa tenglik ishonchi uchun zarur edimi?

Yo‘q. Ayol instruktor bilan aloqa bildirmagan 79 o‘quvchida tenglik ishonchi +0,38; aloqa bildirgan 99 o‘quvchida +0,26 oshgan.

Guruhlarning o‘z ichidagi pre-post o‘zgarishlari ahamiyatli bo‘lsa-da, o‘zgarish kattaligi ikki guruh o‘rtasida sezilarli farq qilmagan: t(176)=−0,87, p=0,385, d=0,13.

Shu sababli Hypothesis 3 qo‘llab-quvvatlanmadi. Tadqiqot talqiniga ko‘ra, tenglik ishonchidagi umumiy o‘zgarish alohida o‘quvchilarning ayol instruktor bilan o‘rnatgan aloqasidan ko‘ra sessiyaning madaniyatga moslashgan o‘quv dasturi va umumiy vakillik muhiti bilan yaxlit holda bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Avvalgi ixtiro tajribasi tenglik ishonchini o‘zgartirdimi?

Ikki yo‘nalishli ANOVA ilgari uyda ixtiro faoliyati qilganlikning tenglik ishonchi o‘zgarishiga sezilarli asosiy ta’sirini ko‘rsatmadi: F=0,187, p=0,666, qisman η²=0,001.

Ayol instruktor bilan aloqa asosiy ta’siri p=0,309; avvalgi tajriba × instruktor aloqasi o‘zaro ta’siri p=0,467 edi. Shunday qilib Hypothesis 7 ham qo‘llab-quvvatlanmadi.

Ayol Muhandis Bilan Aloqa O‘rnatish Ixtiro Qilishga Qiziqishga Ta’sir Qildimi?

Ha, ushbu tadqiqot doirasida ayol muhandis instruktor bilan aloqa bildirgan o‘quvchilar o‘z-o‘zini hisobotdagi qiziqishning kattaroq o‘sishini ko‘rsatdi; bundan tashqari, eksplorativ o‘zaro ta’sir tahlili bu bog‘lanish ayniqsa ilgari uyda ixtiro tajribasi bo‘lmagan o‘quvchilarda yaqqolroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi, biroq kuzatuv xarakteridagi tuzilma sababiylikni ko‘rsatmaydi.

Avvalgi tajriba nega muhim edi?

Bu natija Hypothesis 4 ni qo‘llab-quvvatlamadi. Tadqiqotchilar bitta sessiya ilgari ixtiro faoliyatiga duch kelmagan o‘quvchilarda avtomatik ravishda yangi qiziqish yaratmaganini; umumiy qiziqish o‘sishining muhim qismi allaqachon avvalgi tajribaga ega o‘quvchilardan kelganini qayd etadi.

Instruktor aloqasiga ko‘ra qiziqish o‘zgarishi

Guruhlar orasidagi o‘zgarish farqi uchun manba asosiy natijalar paragrafida t(166)=−2,27, p=0,024 va d=0,35 ni beradi. 7-jadval izohida xuddi shu taqqoslash uchun p=0,012 yozilgan. Manbaning o‘zidagi ushbu farq sababli Verianla bitta qiymatni jim tarzda “tuzatmaydi”.

Avvalgi tajriba va instruktor aloqasi birgalikda baholanganda

Eksplorativ ikki yo‘nalishli ANOVAda avvalgi tajribaning asosiy ta’siri F(1,163)=14,28, p<0,001, qisman η²=0,081; ayol instruktor bilan aloqaning asosiy ta’siri F(1,163)=7,36, p=0,007, qisman η²=0,043; ikkalasining o‘zaro ta’siri esa F(1,163)=4,96, p=0,027, qisman η²=0,030 edi.

Avvalgi tajribasi bo‘lmagan o‘quvchilarda aloqa guruhlari orasidagi farq taxminan 1,04 ball bo‘lgan va d taxminan 0,71 deb berilgan. Manbaning izohli paragrafida bu taqqoslash uchun p<0,001 yozilgan bo‘lsa, 9-jadval p=0,007 deb bildiradi. Shuning uchun p qiymati manba ichida izchil emas.

Avvalgi tajribasi bo‘lgan o‘quvchilarda +0,65 va +0,75 orasidagi farq ahamiyatli emas edi; p=0,665. Bu naqsh avval ixtiro bilan tanish bo‘lgan o‘quvchilar bitta sessiyadan instruktor aloqasidan qat’i nazar foyda olgan bo‘lishi mumkinligini, tajribasiz o‘quvchilarda esa aloqa o‘rnatish muhimroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Bitta Sessiya Ayol Ixtirochilarni Tanib Olish yoki Eslashni O‘zgartirdimi?

Tadqiqot ayol muhandis instruktor bilan aloqa ayol ixtirochilarni nomlash bilan sezilarli bog‘liqligini ko‘rsatmadi; aloqa bildirgan o‘quvchilarning ayol ixtirochilarni tanish darajasi hatto son jihatdan pastroq bo‘lgani uchun, qisqa muddatli motivatsion o‘zgarish bilan shakllangan ixtirochi assotsiatsiyalarining kognitiv o‘zgarishini bir-biridan ajratish lozim.

Hypothesis 6 natijasi

χ²(1,n=168)=1,371, p=0,242 va φ=−0,090 edi. Odds nisbati 0,613, %95 GA 0,269–1,397 deb xabar qilingan.

Shu sababli Hypothesis 6 qo‘llab-quvvatlanmadi. Manba muhokamasidagi asosiy talqin shuki, instruktor bilan hissiy/shaxsiy aloqa o‘rnatish o‘quvchi motivatsiyasiga hissa qo‘shishi mumkin, biroq xuddi shu aloqa bitta sessiya oxirida ayol ixtirochilarning kognitiv tarzda esda qolishini kafolatlamaydi.

O‘quvchilar qaysi ixtirochilarni nomladi?

Jinsi haqidagi kodi haqiqiy bo‘lgan 185 javobda 141 o‘quvchi (%76,2) erkak, 31 o‘quvchi (%16,8) ayol ixtirochi nomini bergan; 13 javob (%7) gender jihatdan aniq bo‘lmagan yoki kodlanmagan.

George Washington Carver 53 ta javob bilan eng ko‘p nomlangan ixtirochi edi. Undan keyin Thomas Edison (24), Albert Einstein (19) va Elon Musk (11) kelgan. Ayol figuralar orasida Madam C.J. Walker 10, sessiya instruktori “Dr. Dele” 8, Patricia Bath 2 va Mae C. Jemison 1 marta nomlangan.

Bu natijada George Washington Carver dasturning asosiy o‘quv dasturi figurasi bo‘lgani muhim. Madam C.J. Walker xuddi shu sessiyalarda qatnashgan bo‘lsa-da, unga kamroq o‘quv e’tibori berilgani sababli ikki ism o‘rtasidagi eslash chastotasini bevosita gender ta’siri sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

O‘quv dasturi figuralari eski stereotiplarni butunlay o‘zgartirdimi?

Yo‘q. O‘quv dasturi bilan aloqasiga ko‘ra kodlangan javoblarning taxminan uchdan birida o‘quv dasturida tilga olingan ixtirochi nomlangan bo‘lsa, katta qism Thomas Edison va Albert Einstein kabi sessiya tarkibida bo‘lmagan an’anaviy/stereotipik ixtirochi figuralarini aytishda davom etgan.

Manba bu naqshni madaniy jihatdan uzoq vaqt davomida takrorlanib kelgan “ixtirochi” obrazlari bitta qisqa sessiya bilan osonlikcha almashtirilmasligining belgisi sifatida talqin qiladi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan jihatlar

• Bitta sessiyadan keyin o‘quvchilarning o‘z-o‘zini hisobotdagi tenglik ishonchi o‘rtachasi oshgan.
• Bitta sessiyadan keyin o‘quvchilarning umumiy ixtiro qilishga qiziqish o‘rtachasi oshgan.
• Tenglik ishonchi o‘zgarishi ayol instruktor bilan aloqaga kuchli darajada bog‘liq ko‘rinmagan.
• Ixtiro qilishga qiziqish avvalgi ixtiro tajribasi va ayol instruktor bilan aloqa bilan kuchliroq bog‘lanishlar ko‘rsatgan.
• Avvalgi ixtiro tajribasi bo‘lmagan o‘quvchilarda ayol instruktor bilan aloqa eksplorativ tahlilda ijobiyroq qiziqish o‘zgarishi bilan bog‘liq edi.
• Ayol instruktor bilan aloqa ayol ixtirochilarning ko‘proq nomlanishi bilan bog‘liq emas edi.
• Bitta sessiyadan keyin an’anaviy erkak ixtirochi assotsiatsiyalari sezilarli darajada saqlanib qolgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan jihatlar

• Madaniyatga moslashgan STEM sessiyasi kuzatilgan o‘zgarishlarning bevosita sababi ekani isbotlanmagan.
• Ayol muhandis instruktorlarning mavjudligi o‘z-o‘zidan tenglik ishonchidagi o‘zgarishga sabab bo‘lgani ko‘rsatilmagan.
• Avvalgi ixtiro tajribasi bo‘lmagan barcha o‘quvchilar bitta sessiya oxirida yangi qiziqish rivojlantirgani ko‘rsatilmagan.
• Ayol muhandis bilan aloqa o‘rnatish ayol ixtirochilarni eslashni oshirgani ko‘rsatilmagan.
• Qisqa muddatli o‘z-o‘zini hisobot o‘zgarishlari haftalar, oylar yoki yillar davomida saqlanishi ko‘rsatilmagan.
• Natijalar boshqa irqiy/etnik hamjamiyatlar, yosh guruhlari yoki ta’lim tizimlariga xuddi shu kattalikda umumlashtirilishi mumkinligi ko‘rsatilmagan.
• Tadqiqot o‘quvchilarning haqiqiy xulqiy STEM tanlovlari yoki kelajakdagi kasb qarorlarini o‘lchamagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot ilgari amalga oshirilgan STEM outreach dasturining shaxssizlantirilgan baholash so‘rovnomalarini ikkilamchi tahlil qilishdir. Tadqiqotchilar ushbu tadqiqot uchun qatnashchilar bilan qayta aloqa qilmagan.

Jami 215 nafar o‘rta maktab o‘quvchisi beshta alohida faoliyat muhitidan kelgan. Barcha o‘quvchilar Black yoki African American deb belgilangan va Janubi-Sharqiy Michigan o‘rta maktablarida o‘qigan.

Ma’lumotlar markazlar bo‘yicha solishtirilmagan; chunki sayt namuna hajmlari aniq farq qilgan.

Beshta amalga oshirish muhiti

Manba ichidagi nomuvofiqlik: 2-jadvalning erkak muhandis ustuni va sayt raqamlari usul matnidagi “erkak muhandis In-Class Experience 2da qatnashdi va bu eng katta ma’lumotlar to‘plami edi” degan jumla bilan mos kelmaydi. Jadvaldan darhol keyingi “n=175 In-Class Experience 1” ifodasi ham jadvalda ko‘rsatilgan sayt hajmlari bilan mos kelmaydi. Ushbu ma’lumot Verianla tomonidan taxmin qilib tuzatilmagan.

O‘lchov vositasi

O‘quvchilar sessiyadan keyin bitta dastur baholash so‘rovnomasini to‘ldirdi. So‘rovnomada 5 ballik Likert shkalalari bilan tenglik ishonchi va ixtiro qilishga qiziqish so‘ralgan.

Retrospektiv pre-post tuzilishi sababli o‘quvchilar ayni so‘rovnomada oldingi va hozirgi baholarini bildirgan. Appendix A dagi tenglik savoli “Girls and boys are equally good at inventing” jumlasini; qiziqish savoli esa ixtiro qilish haqida ko‘proq o‘rganishni istashni baholaydi.

So‘rovnoma dastlab tadqiqot shkalasi sifatida yaratilmagan va tadqiqotdan oldin haqiqiylik/ishonchlilik tahlili o‘tkazilmagan. Tenglik va qiziqish o‘zgaruvchilari bir bandli o‘lchovlardir; shu sababli ichki izchillik koeffitsiyenti hisoblanmagan.

Ochiq javoblarni kodlash

O‘quvchilarning ixtirochi ismlari va uyda birga ishlagan kishilari haqidagi ochiq javoblari yozilishdagi farqlar sababli standartlashtirilgan. Masalan, “GWC” kabi javoblar kontekstga ko‘ra George Washington Carver ostida birlashtirilgan.

Irq yoki gender haqidagi ma’lumot noaniq bo‘lganda tadqiqotchilar taxmin qilmagan va javobni kodlab bo‘lmaydigan yoki non-specific toifasiga joylashtirgan.

Ikkinchi kodlovchi 53 ta javobdan iborat tasodifiy namunani mustaqil kodlagan. Cohen's κ qiymatlari ixtirochi genderi uchun 0,865, irq kodi uchun 0,908 va o‘quv dasturi bilan bog‘liqlik uchun 0,878 edi. Uyda yolg‘iz/boshqalar bilan ishlash kodida κ=0,730 va ayollar bilan ishlash o‘zgaruvchisida κ=0,658 xabar qilingan.

Statistik tahlil

Tahlillar IBM SPSS Statistics Version 31 yordamida amalga oshirilgan va ahamiyatlilik chegarasi α=0,05 deb belgilangan.

Qo‘llangan usullar orasida:

• Juftlangan namuna t-testlari,
• Mustaqil namuna t-testlari,
• Wilcoxon signed-rank testi,
• Ki-kvadrat mustaqillik testlari,
• Ikki yo‘nalishli ANOVA,
• Eksplorativ oddiy ta’sir tahlillari

bo‘lgan.

Ba’zi o‘zgaruvchilarda Shapiro–Wilk testi normallikdan chetlanishni ko‘rsatgan bo‘lsa-da, namuna hajmi sababli ko‘plab tahlillarda parametrik testlar qo‘llangan; ordinal va aniq qiyshaygan ma’lumotlar uchun noparametrik muqobil tanlangan.

Gipoteza natijalarining umumiy ko‘rinishi

Manbaning muhokama bo‘limi H1 ni tenglik va qiziqish sifatida ikki alohida natija deb baholagani sababli “yetti gipotezadan to‘rttasi qo‘llab-quvvatlandi” degan ifodani ishlatadi.

Uyda ixtiro tajribalari

Uyda ixtiro/dizayn faoliyati qilganini bildirgan o‘quvchilarning muhim qismi yolg‘iz ishlamaganini, boshqa kishilar bilan birga ishlaganini aytgan. Haqiqiy 193 javobda %69,4 boshqalar bilan, %30,6 yolg‘iz ishlaganini bildirgan.

Haqiqiy 196 javobda o‘quvchilarning %23,5 ilgari ayollar yoki qizlar bilan ixtiro faoliyati qilganini, %76,5 qilmaganini aytgan.

Ilgari ayollar bilan ishlaganlik ayol ixtirochi nomini berish, ayol instruktor bilan aloqa o‘rnatish yoki tenglik/qiziqish o‘zgarishi bilan sezilarli bog‘liqlik ko‘rsatmagan.

Yetishmayotgan ma’lumot

Analitik namuna savolga qarab 215 dan pastga tushgan. Masalan, tenglikning asosiy tahlilida n=178, qiziqish tahlilida n=168 va ayol ixtirochini tanish tahlilida n=168.

Ayol ixtirochini tanish tahlilida 47 ishtirokchi (%21,9) yetishmayotgan ma’lumot sababli listwise usulda chiqarib tashlangan. Manba bu statistik quvvatni kamaytirgan bo‘lishi mumkinligini tan oladi.

Ishtirokchi genderining noma’lumligi

Tadqiqot qizlar va o‘g‘il bolalar ixtiro qilishga teng darajada mansub ekaniga oid o‘quvchi ishonchlarini o‘rgangan bo‘lsa-da, qatnashgan o‘quvchilarning gender identifikatsiyasi yig‘ilmagan.

Shu sababli, masalan, qiz o‘quvchilarning tenglik ishonchi o‘g‘il bolalarnikidan boshqacha o‘zgargan yoki o‘zgarmagani, yoxud ayol muhandislar bilan aloqa o‘quvchi genderiga ko‘ra farq qilgani bu ma’lumotlar to‘plamidan aniqlanmaydi.

Retrospektiv pre-post dizaynining cheklovi

Haqiqiy pretestda o‘quvchining munosabati faoliyatdan oldin qayd etiladi. Ushbu tadqiqotda esa o‘quvchi sessiya tugagandan keyin ham “oldingi”, ham “hozirgi” munosabatini bir vaqtning o‘zida eslab ball bergan.

Bu dizayn qisqa dasturlarni baholashda ishlatilishi mumkin; biroq o‘tgan munosabatni qayta eslash hozirgi tajribadan ta’sirlanishi mumkin. Manba buni recall bias ehtimoli sifatida ochiq tan oladi.

Sayt heterojenligi

Besh muhitdagi o‘quvchilar soni 23 dan 92 gacha o‘zgargan. Muzey/maktabdan keyingi muhitda oila a’zolari bo‘lgan, sinf faoliyatlarida esa oila yo‘q edi. Dizayn vazifalari farq qilgan va so‘rov ba’zi guruhlarda shu kuni, boshqalarida esa ko‘pincha ertasi kuni to‘ldirilgan.

Shu sababli “site”, instruktor tarkibi, oila ishtiroki, vazifa turi va so‘rov vaqti bir-biridan to‘liq ajratib bo‘lmaydigan kontekstual omillardir.

Asosiy cheklovlar

• Real vaqt boshlang‘ich o‘lchovi yo‘q.
• Nazorat guruhi yo‘q.
• Tadqiqot randomizatsiya qilinmagan.
• Ma’lumotlar ikkilamchi dastur baholash ma’lumotlaridir.
• So‘rov tadqiqot uchun validatsiya qilingan ko‘p bandli shkala emas.
• Tenglik va qiziqish bitta band orqali o‘lchangan.
• Natijalar o‘z-o‘zini hisobotga tayangan.
• Ishtirokchilarning gender identifikatsiyasi yig‘ilmagan.
• Bitta sessiya uzoq muddatli saqlanishni ko‘rsatmaydi.
• Dastur komponentlari va amalga oshirish muhitlari markazlar orasida farq qilgan.
• Sayt hajmlari jiddiy darajada muvozanatsiz.
• Ba’zi tahlillarda yetishmayotgan ma’lumot ulushi yuqori.
• Natijalarni boshqa demografik guruhlar yoki ta’lim muhitlariga avtomatik umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Tadqiqot dizayni sababiy xulosani qo‘llab-quvvatlamaydi.

Manba ichidagi hisobot nomuvofiqliklari

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti

Birinchi muallif tahlil jarayonini qo‘llab-quvvatlash maqsadida Claude 4.5 Sonnet ishlatganini bildirgan. Foydalanish sohalari mos statistik testlar haqida o‘ylash, namunaviy SPSS sintaksisi yaratish, SPSS sintaksisini xatolardan tozalash/tushuntirish, maqola tuzilmasini rivojlantirish va shakl yaratishga yordam berish sifatida ko‘rsatilgan.

Mualliflar sun’iy intellekt chiqishlari tanqidiy ko‘rib chiqilib, tekshirilganini va ilmiy mazmun uchun javobgarlik o‘zlarida ekanini aniq bildirgan.

Kuchli tomonlar

Tadqiqotning kuchli tomonlaridan biri faqat umumiy “STEM qiziqishi” o‘rniga motivatsion va kognitiv natijalarni ajratishidir. Tenglik ishonchi, ixtiro qilishga qiziqish va ayol ixtirochini nomlash bitta natija o‘zgaruvchisi sifatida baholanmagan.

Ikkinchi kuchli tomon o‘quvchilarning ochiq ixtirochi javoblarini tizimli kontent tahlili bilan kodlash va kodlovchilararo moslikni Cohen's κ bilan xabar qilishidir.

Uchinchi kuchli tomon null natijalarni ham ko‘rinadigan tarzda xabar qilishidir. Ayol instruktor bilan aloqaning tenglik ishonchi va ayol ixtirochilarni eslashga kutilgan bog‘liqliklari topilmagani qisqa intervensiyalarning qaysi natijalarda ko‘proq cheklanishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Kelajak tadqiqotlari

Mualliflar ijobiy o‘zgarishlar vaqt o‘tishi bilan saqlanadimi yoki yo‘qligini aniqlash uchun uzunlamasiga tadqiqotlarni tavsiya qiladi. Kelajakda validatsiya qilingan, ko‘p bandli o‘lchov vositalaridan foydalanish va o‘quvchilarning gender identifikatsiyasini yig‘ish kerak.

O‘z-o‘zini hisobotlarga kuzatuv va keyingi suhbatlarni qo‘shish, motivatsion va kognitiv natijalarni alohida baholash, oila va maktabdan tashqari ixtiro tajribalarini batafsilroq o‘rganish tavsiya etiladi.

Sababiy bog‘lanishlarni kuchliroq sinash uchun nazorat guruhli eksperimental yoki kvazi-eksperimental dizaynlar hamda izohlovchi ketma-ket aralash usul tadqiqotlari zarur.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: How Culturally Responsive STEM Curriculum and Relatability Shift Middle School Perceptions of Belonging and Interest in Inventive Activities

Mualliflar: DeLean Tolbert Smith; Boluwatife Kolawole; Emmanuella Ejichukwu.

Mas’ul muallif: DeLean Tolbert Smith.

Muassasa: Department of Industrial and Manufacturing Systems Engineering, University of Michigan-Dearborn, Dearborn, Michigan, USA.

Jurnal: Education Sciences.

Nashriyot: MDPI.

Nashr ma’lumoti: 2026; Jild 16; Son 7; Maqola 1050.

DOI: 10.3390/educsci16071050

Sanalar: Yuborilgan 3 Mart 2026; qayta ko‘rib chiqish 11 Iyun 2026; qabul 24 Iyun 2026; nashr 1 Iyul 2026.

Manba turi: Bir sessiyalik STEM outreach dasturidan olingan shaxssizlantirilgan ikkilamchi dastur baholash ma’lumotlarining miqdoriy va eksplorativ tahlili.

Namuna: Jami 215 nafar o‘rta maktab o‘quvchisi; barcha ishtirokchilar Black yoki African American deb belgilangan va Janubi-Sharqiy Michigan o‘rta maktablarida o‘qigan.

Amalga oshirish muhiti: Beshta sayt; bitta muzey/maktabdan keyingi oilaviy faoliyat va to‘rtta sinf ichidagi maktab tashrifi.

Intervensiya davomiyligi: Bitta sessiya. Namunaviy jadval taxminan 104 daqiqa bo‘lsa-da, dizayn faoliyatlari va amalga oshirish shartlari saytlar orasida farq qilgan.

O‘lchov dizayni: Sessiyadan keyin ayni so‘rovnomada oldingi va hozirgi tasavvurlarni baholashga asoslangan retrospektiv pre-post dizayn.

Asosiy natija o‘zgaruvchilari: Qizlar va o‘g‘il bolalar ixtiro qilishda teng degan o‘z-o‘zini hisobot ishonchi; ixtiro qilishga qiziqish; ayol ixtirochini nomlash.

Shkala cheklovi: Tenglik ishonchi va qiziqish bir bandli 5 ballik Likert savollari bilan o‘lchangan; vosita tadqiqotdan oldin psixometrik validatsiya qilinmagan.

Statistik dastur: IBM SPSS Statistics Version 31.

Ahamiyatlilik chegarasi: α=0,05.

Statistik usullar: Juftlangan va mustaqil namuna t-testlari, Wilcoxon signed-rank testi, ki-kvadrat mustaqillik testi, ikki yo‘nalishli ANOVA va eksplorativ oddiy ta’sir tahlillari.

Ochiq ma’lumot: Ixtirochi va uyda hamkorlik haqidagi javoblar konservativ kontent tahlili bilan kodlangan; ikkinchi kodlovchi bilan Cohen's κ orqali kodlovchilararo ishonchlilik baholangan.

Etika: University of Michigan Health Sciences and Behavioral Sciences Institutional Review Board 25 Fevral 2026 kuni shaxssizlantirilgan ikkilamchi ma’lumotlar tahlili bo‘lgani sababli ozod etish bergan.

Axborotli rozilik: Ikkilamchi ma’lumotlar to‘plamini tahlil qilish uchun qo‘llanilmaydi deb bildirilgan.

Moliyalashtirish: Maqolani qayta ishlash to‘lovi va materiallar National Science Foundation Grant No. 2045568 doirasidagi ishga asoslangan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Ma’lumotlar to‘plami davom etayotgan tadqiqotning bir qismi bo‘lgani uchun ommaga ochiq emas; kirish so‘rovlari birinchi muallifga yo‘naltirilishi kerakligi bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan va moliyalashtiruvchi dizayn, ma’lumot to‘plash, tahlil, talqin, yozish yoki nashr qarorida rol o‘ynamaganini aytgan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish D.T.S. va B.K.; metodologiya D.T.S. va B.K.; tekshirish D.T.S. va E.E.; formal tahlil D.T.S.; tadqiqot D.T.S. va B.K.; resurslar B.K.; ma’lumotlar kuratsiyasi D.T.S. va E.E.; dastlabki qoralama D.T.S. va B.K.; ko‘rib chiqish/tahrir D.T.S. va E.E.; loyiha boshqaruvi va moliyalashtirishni olish D.T.S.

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti: DeLean Tolbert Smith tahlil yondashuvi g‘oyalari, namunaviy SPSS syntax, syntax xatolarini tuzatish/tushuntirish, maqola tuzilmasi va shakl ko‘magi uchun Claude 4.5 Sonnet ishlatgan. Mualliflar chiqishlarni ko‘rib chiqib, tekshirganini va yakuniy mazmun uchun o‘zlari javobgar ekanini bildirgan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy ilmiy chegara: Nazorat guruhi, randomizatsiya va real vaqt boshlang‘ich o‘lchovi bo‘lmagani sababli kuzatilgan pre-post o‘zgarishlarni sababiy intervensiya ta’siri deb qabul qilib bo‘lmaydi. Bitta sessiyadan keyingi o‘z-o‘zini hisobotlar uzoq muddatli xulq, STEM kasb tanlovi yoki barqaror kognitiv o‘zgarish anglatishi ko‘rsatilmagan.

Manba ichidagi hisobot eslatmasi: Sayt/instruktor ma’lumotlari va ayrim p qiymatlari orasida manba ichidagi nomuvofiqliklar mavjud. Verianla bu joylarni taxmin yoki jim tuzatish bilan o‘zgartirmagan.