Böyüyən Blok Zaman Nəzəriyyəsi (Growing Block Theory, GBT) keçmişlə indinin mövcud olduğu, gələcəyin isə hələ mövcud olmadığı və kainatın yeni zaman anlarının varlığa gəlməsi ilə davamlı şəkildə böyüdüyü zaman metafizikası yanaşmasıdır. Anna-Lisa Nußbaumun tədqiqatı bu çərçivədə davam edən bir prosesin necə eyni zamanda həm gələcəyə açıq, həm də ontoloji baxımdan tam bir bütöv ola biləcəyini araşdırır. Məqalə eksperimental məlumat və ya simulyasiyadan istifadə etmir; proses ontologiyasını, mereologiyanı, zamansal mövcudluğu, zamansal yerləşməni və davamlılıq nəzəriyyələrini konseptual və formal baxımdan müqayisə edir. Tədqiqatın əsas nəticəsi budur ki, davam edən proseslər gələcək hissələri hələ olmadığı üçün ontoloji baxımdan yarımçıq hesab edilməməlidir. Müəllif bunun əvəzinə onları açıq sərhədlərə malik, zamansal olaraq genişlənən bütövlər kimi şərh edir.

Bu yanaşmada kritik fərq tam olmaq ilə tamamlanmış olmaq arasındadır. Davam edən proses mövcud kainatda özünə aid olan və mövcud olan heç bir hissəni kənarda qoymadığı üçün tamdır. Bununla belə, proses hələ sona çatmadığı və gələcəyə doğru davam edə bildiyi üçün tamamlanmış deyil. Deməli, açıqlıq varlığın daxilində çatışmayan bir hissənin olmasından deyil, prosesin gələcəkdəki son sərhədinin hələ sabitləşməməsindən qaynaqlanır.

Məqalə həmçinin davam edən prosesin bir növ endurant, geridə qalan hissəsinin isə perdurant kimi şərh edildiyi iki müxtəlif hibrid davamlılıq modelini araşdırır. Nußbauma görə bu modellər dinamik mövcudluqla zamansal yerləşmə arasındakı əlaqəni ardıcıl şəkildə əsaslandırmaqda çətinlik çəkir. Təklif olunan açıq-sərhəd modeli isə prosesin ontoloji kateqoriyasını dəyişdirmədən eyni zamansal bütünün kainatla birlikdə genişləndiyini qəbul edir.

Tədqiqatın mərkəzindəki metafizik problem

Gündəlik dildə davam edən proses haqqında iki fərqli intuisiya eyni zamanda güclü görünür. Bir tərəfdən proses hələ bitməyib: yerimək, yağışın yağması və ya bir evin tikilməsi davam edirsə, proses gələcəyə yönəlib. Digər tərəfdən, hazırda baş vermiş hissənin bütövlükdə real olduğunu söyləmək istəyirik. Böyüyən Blok Nəzəriyyəsi bu iki intuisiyanı xüsusilə çətin şəkildə qarşı-qarşıya qoyur, çünki bu nəzəriyyəyə görə gələcək zamanlar yalnız hələ baş verməyib; metafizik mənada hələ mövcud da deyil.

Buna görə problem yalnız epistemik deyil. Sual gələcəkdə nə baş verəcəyini bilib-bilməməyimiz deyil. Problem budur: prosesin gələcək mərhələləri hələ heç bir şəkildə mövcud deyilsə, mövcud proses necə bir bütöv ola bilər? Gələcəkdə ortaya çıxacaq hissələri indidən prosesin çatışmayan hissələri saymaq lazımdırmı, yoxsa “bütöv” anlayışını yalnız mövcud varlıq sahəsinə görə qiymətləndirmək gərəkdir?

Böyüyən Blok Zaman Nəzəriyyəsi Nədir?

Böyüyən Blok Zaman Nəzəriyyəsi keçmiş və indiki zamanların mövcud olduğu, gələcək zamanların hələ mövcud olmadığı və hər yeni zaman anının yaranış sərhədində varlığa gəlməsi ilə gerçəkliyin zamansal olaraq genişləndiyi zaman metafizikası modelidir.

Ekzistensial dinamizm və böyüyən gerçəklik sahəsi

Məqalədə istifadə olunan GBT şərhində əsas quruluş mövcud olan şeylərin sahəsinin zamanla dəyişməsidir. Müəyyən bir anda mövcud olan hər şeyin sahəsi \(E(t)\) ilə göstərilə bilər. Daha sonrakı bir \(t'\) anında kainat böyüyübsə:

\[ E(t) \subset E(t') \qquad \text{(}t<t'\text{)} \]

ifadəsi sonrakı ontoloji sahənin daha əvvəl mövcud olanları qoruyaraq yeni varlıqları da ehtiva etdiyini bildirir. Buradakı böyümə mövcud şeylərin yox edilərək başqalarının onların yerinə qoyulması demək deyil. GBT-nin assimetrik quruluşunda daha əvvəl varlığa gələnlər mövcud olmaqda davam edir; yeni zaman anları və həmin anlarda ortaya çıxan varlıqlar ontoloji sahəyə əlavə olunur.

Məqalə Correia və Rosenkranzın çərçivəsindən iki xarakterik prinsipdən istifadə edir:

(P1) \[ E!x \rightarrow GE!x \]

Birinci prinsip mövcud olan bir şeyin bundan sonra da mövcud olmağa davam edəcəyi barədə GBT davamlılığını ifadə edir.

(P2) \[ Tx \rightarrow At\,x,\ H\neg E!x \]

İkinci prinsipin fəlsəfi funksiyası zaman anının varlığa gəldiyi anda həqiqətən yeni olmasını ifadə etməkdir: həmin an əvvəllər mövcud deyil. İki prinsip birlikdə düşünüldükdə gerçəklik yalnız dəyişən bir görünüş qazanmır; varlıq sahəsi assimetrik şəkildə böyüyür.

Mövcud olmaqla zamanda yerləşmək eyni şey deyil

Tədqiqatın ən mühüm fərqləndirmələrindən biri mövcudluq ilə zamansal yerləşmə arasındadır. Bir obyektin və ya proses hissəsinin “hansı zamanda yerləşdiyi” ilə müəyyən ontoloji mərhələdə “mövcud olub-olmadığı” eyni sual deyil. Bu fərq gələcəyə yönəlmiş ifadələrin GBT daxilində tamamilə mənasız olmasının qarşısını alır.

Müəllif ontoloji perspektivi göstərmək üçün @t işarəsindən istifadə edir:

\[ [@t:\varphi] \]

ifadəsi \(\varphi\) müddəasının gerçəkliyin məhz \(E(t)\) sahəsinə qədər böyüdüyü ontoloji perspektivdən qiymətləndirilməsini bildirir. Bunun əksinə, “\(p\) t zamanında yerləşir” formasındakı zamansal yerləşmə hökmü ontoloji sahəni dəyişdirən eyni funksiyanı yerinə yetirmir. Buna görə gələcək bir hissənin gələcək bir zamanda yerləşəcəyindən danışmaq həmin hissənin indidən mövcud olduğunu iddia etməyi tələb etmir.

Bu fərq məqalənin bütövlük iddiası baxımından həlledicidir. Gələcəkdə ortaya çıxa biləcək bir hissədən danışa bilmək ilə həmin hissəni mövcud bütünün ontoloji baxımdan çatışmayan üzvü saymaq eyni şey deyil.

Proses, hadisə və görünüş baxışı

Məqalə proses anlayışını yalnız klassik “hadisə” qarşıtlığı üzərindən müəyyənləşdirmir. Mourelatos, Crowther, Seibt, Stout və Zachrau kimi müxtəlif proses ontologiyası yanaşmalarını bir araya gətirərək eyni yaranışın fərqli zamansal baxışlardan nəzərdən keçirilə biləcəyini müdafiə edir.

Davam etməkdə olan bir yaranış gerçəkləşmə prosesinin içindən nəzərdən keçirildikdə dinamik görünür. Eyni yaranışa daha sonrakı bir zamandan geriyə baxıldıqda isə zamana yayılmış, tamamlanmış bir iz kimi görünə bilər. Nußbaum bu iki görünüşü iki tamamilə ayrı varlıq növü hesab etmək əvəzinə eyni prosesin fərqli tərəfləri kimi nəzərdən keçirməyi məqsəd qoyur.

Bu məqamda Aristotelin energeia ilə kinêsis fərqi də arxa planda mühümdür. Bəzi fəaliyyətlər gerçəkləşərkən hər mərhələdə həmin fəaliyyətin nümunəsidir; yağış yağarkən qısa bir kəsit də yağış yağmasıdır. Buna qarşılıq, ev tikmək kimi inkişaf prosesləri özlərindən kənardakı bir məqsədə yönəlir. Tikintinin bir mərhələsi tamamlanmış ev deyil. Məqalə bu fərqlərin sonrakı tədqiqatlar üçün mühüm olduğunu qəbul etməklə yanaşı, hər iki prosesi açıq sərhəd yanaşması daxilində qiymətləndirə biləcək ümumi çərçivə qurmağa çalışır.

Davam Edən Proses Necə Həm Tam, Həm də Tamamlanmamış Ola Bilər?

Davam edən proses mövcud ontoloji sahədə özünə aid bütün mövcud hissələri ehtiva etdiyi üçün tamdır; lakin gələcəyə doğru dinamik şəkildə açıq sərhədi olduğu və son zamansal sərhədi hələ sabitləşmədiyi üçün tamamlanmış deyil.

Ontoloji çatışmazlıq baxışı niyə cəlbedicidir?

Zachraunun müzakirə etdiyi yanaşmada davam edən proses gələcəyə yönəldiyi üçün hələ malik olmadığı zamansal hissələr varmış kimi düşünülə bilər. Gələcək GBT daxilində real deyilsə, proses sanki mövcud olmayan bir sahəyə doğru uzanırmış kimi görünür. Klassik perdurantizmdə bütöv öz zamansal hissələrinin mereoloji cəmi olduğuna görə, gələcək hissələrin hələ mövcud olmaması ilk baxışda prosesin də hələ bütöv olmadığı nəticəsinə gətirə bilər.

Nußbaum bu nəticəni rədd edir. Bir hissənin “çatışmayan” olduğunu demək üçün həmin hissənin ontoloji baxımdan bir şey olması lazımdır. Ancaq GBT-nin mövcud ontoloji sahəsində gələcək hissə hələ heç nə deyil. Buna görə mövcud olmayan elementi mövcud bütünün itkin hissəsi saymaq GBT-nin öz mövcudluq anlayışı ilə uyğun gəlmir.

Mereoloji bütövlük zamana həssas olur

Bir proses \(t\) anında üç zamansal hissəyə malikdirsə və bu üç hissənin hamısı \(E(t)\) daxilindədirsə, proses həmin ontoloji mərhələdə bunların hamısından ibarət bütövdür. Daha sonra \(t'\) ortaya çıxdıqda yeni zamansal hissə varlığa gələ və eyni proses daha geniş bir bütöv ola bilər.

Bu vəziyyət əvvəlki bütövlüyü geriyə doğru etibarsız etmir. Proses \(t\)-də öz mövcud hissələrinin bütövü idi; \(t'\)-də isə daha çox mövcud hissəyə malik daha geniş bir bütövdür. Məqalənin “zamansal böyümə” ideyası məhz bu məqama əsaslanır.

“Daxildən” və “xaricdən” baxış

Tədqiqatda prosesləri anlamağın iki səviyyəsi ayrılır. Prosesin zamansal uzanımına kənardan baxıldıqda müxtəlif zamanlarda yerləşən hissələrin yaratdığı dördölçülü quruluş görünür. Yaranış sərhədindən baxıldıqda isə prosesin hazırda həqiqətən meydana gəlməkdə olan dinamik tərəfi görünür.

@t operatorunun əhəmiyyəti burada aydınlaşır. @t yalnız təqvim və ya zaman koordinatını göstərmir; kainatın həmin anda çatdığı ontoloji mərhələni sabitləşdirir. Buna görə müəllif prosesin daxilində olmağın yalnız qrammatik və ya perspektiv məsələsi deyil, GBT çərçivəsində ontoloji qarşılığının da olduğunu müdafiə edir.

Tamamlanmış proseslə davam edən proses arasındakı fərq

Proses sona çatdıqda artıq yaranış sərhədinə qədər uzanan dinamik açıq uca malik olmur. Başlanğıc və son sərhədləri müəyyənləşmiş, zamansal hissələri keçmişdə yerləşmiş dördölçülü bir bütöv kimi nəzərdən keçirilə bilər. Nußbaum bununla belə onu başqa ontoloji kateqoriyaya keçirib yalnız “hadisə” adlandırmağın məcburi olmadığını müdafiə edir. Eyni proses artıq yalnız “gerçəkləşmiş olma” tərəfi ilə qarşımızdadır.

Stoutun occurrent continuant yanaşmasının rolu

Stout davam edən prosesləri yalnız zamana yayılmış hadisə blokları kimi nəzərdən keçirməyin yetərsiz olduğunu müdafiə edir. Davam edən proseslər dəyişə, yenidən tanına, səbəbli şəkildə təsir göstərə və “indi sürətlənir” kimi zamana bağlı predikatlar daşıya bilər. Bu xüsusiyyətlər onları klassik mənada maddi substansiya etmir; lakin proses davam etdiyi müddətdə müəyyən davamlılığa malik dinamik varlıq kimi nəzərdən keçirilməsini əsaslandırır.

Nußbaum bu yanaşmanın intuisiyasını önəmli sayır, lakin GBT daxilində prosesin bir hissəsinə endurans, digər hissəsinə perdurans aid etməyin məcburi olub-olmadığını ayrıca sınayır.

Hibrid Baxış A

Birinci hibrid modeldə davam etməkdə olan proses endurant kimi düşünülür: proses mövcud olduğu hər anda bütövlükdə mövcud hesab edilir. Proses tamamlandıqdan sonra isə keçmişə yayılmış zamansal hissələrdən ibarət perdurant bütöv kimi qiymətləndirilir.

Bu həll dinamik “indi”ni güclü şəkildə əks etdirsə də, ciddi kimlik problemi yaradır. Məsələn, \(t_1\)-də bütün prosesin özü kimi görünən \(p\), proses tamamlandıqdan sonra eyni zaman nöqtəsinə geriyə baxıldıqda yalnız zamansal hissə \(p'\) kimi görünməyə başlayır. Eyni varlığın sırf proses sona çatdığı üçün keçmişdəki ontoloji statusunun dəyişməsi modelin ardıcıllığını çətinləşdirir.

Hibrid Baxış B

İkinci hibrid model bu problemi azaltmaq üçün bütün prosesin deyil, yalnız davam edən dinamik tərəfin yaranış sərhədində bütövlükdə mövcud olduğunu qəbul edir. Bu dinamik tərəf \(p^e\) ilə düşünülə bilər; keçmişdə yaranmış zamansal hissələr isə prosesin gerçəkləşmiş tərəfini təşkil edir.

Beləliklə keçmiş hissələrin davamlı olaraq yeni indiki zamana daşınmasına ehtiyac qalmır. Lakin yeni problem ortaya çıxır: yaranış sərhədindəki dinamik \(p^e\) ilə sonradan keçmişdə sabit zamansal hissə kimi yerləşən elementin ədədi kimliyi və əsaslandırma əlaqəsi necə qurulacaq? Əgər bu iki quruluş həqiqətən ayrı varlıqlardırsa, tamamlanmış prosesdə gördüyümüz keçmiş hissə ilə bir zamanlar dinamik şəkildə gerçəkləşmiş proses arasındakı ontoloji bağ izaha möhtac qalır.

Açıq sərhəd həlli

Nußbaumun alternativində prosesin ontoloji quruluşu iki fərqli davamlılıq növünə bölünmür. Davam edən proses yaranış sərhədinə qədər uzanan vahid, zamansal olaraq genişlənən bütövdür. Lakin bu bütünün ən irəli ucu hələ adi zamansal hissə deyil. Bu uc açıq sərhəddir.

Açıq sərhəd prosesin burada davam edə və ya sona çata biləcəyini ifadə edir. Gələcək bir hissəni indidən mövcud saymır. Beləliklə açıq-ucluluq qorunarkən mövcud olmayan gələcəyə ontoloji bağlılıq yaradılmır.

Yeni bir an varlığa gəldikdə əvvəlki açıq sərhəd artıq prosesin keçmişində yerləşən müəyyən zamansal hissəyə çevrilir. Proses davam edirsə, yeni yaranış sərhədində yeni açıq sərhəd meydana gəlir. Deməli baş verən şey “natamam bütövün itkin hissəsini qazanması” deyil; artıq tam olan bütünün ontoloji olaraq genişlənməsidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqatda laboratoriya təcrübəsi, insan və ya heyvan nümunəsi, məlumat dəsti, statistik test, simulyasiya, maşın öyrənməsi modeli və ya fiziki ölçmə istifadə edilməmişdir. Metod zaman metafizikası və proses ontologiyası ədəbiyyatındakı anlayışların sistematik təhlili, formal GBT prinsiplərinin proseslərə tətbiqi, alternativ ontoloji modellərin müqayisəsi və konseptual diaqramlarla ardıcıllığın sınanmasıdır.

Analitik iş axını

1. “Proses”, “hadisə”, “fəaliyyət”, “inkişaf” və görünüş baxımından gerçəkləşmə formaları fərqləndirilir.
2. Böyüyən Blok Nəzəriyyəsinin ekzistensial dinamizmi və varlıq sahəsinin zamanla genişlənməsi izah edilir.
3. Gələcək hissələrin hələ mövcud olmadığı kainatda davam edən prosesin ontoloji baxımdan çatışmayan olub-olmadığı sınanır.
4. Mövcudluqla zamansal yerləşmə bir-birindən ayrılır və @t ontoloji perspektiv operatoru tətbiq olunur.
5. “Tam” və “tamamlanmış” anlayışları bir-birindən ayrılır.
6. Stoutun occurrent continuant yanaşmasından çıxış edərək Hibrid Baxış A və Hibrid Baxış B qurulur və müqayisə edilir.
7. Hər iki hibrid modeldə yaranan kimlik və əsaslandırma problemləri müəyyənləşdirilir.
8. Alternativ olaraq açıq sərhədlərə malik, zamansal olaraq genişlənən bütöv modeli inkişaf etdirilir.

Əsas anlayışların funksiyası

Mənbə şəkillərinin arqumentdəki rolu

Məqalədəki şəkillər kəmiyyət məlumat qrafikləri deyil. Şəkil 1 və 2 eyni tip yaranışın davam edərkən və sona çatdıqdan sonra fərqli zamansal perspektivlərdən necə göründüyünü qurur. Şəkil 3–5 \(t_4\) və \(t_5\) kimi ardıcıl ontoloji mərhələlər üzərindən “çatışmayan proses” intuisiyasını və zamansal olaraq böyüyən bütöv təklifini müqayisə edir. Şəkil 6 yalnız müəyyən hissələri seçən məhdud zamansal istinadın necə “çatışmayan proses” görüntüsü yarada bildiyini izah edir.

Şəkil 7 Hibrid Baxış A-da davam edən prosesin endurant, tamamlanmış prosesin isə perdurant qəbul edilməsindən yaranan kimlik problemini görünən edir. Şəkil 8 və 9 Hibrid Baxış B-də dinamik tərəfi yaranış sərhədinə yerləşdirərək bu problemi azaltmağa çalışır, lakin dinamik tərəflə geridə qalan zamansal hissənin necə eyni prosesin hissəsi olduğu sualını gündəmə gətirir. Şəkil 10 və 11 isə açıq-sərhəd yanaşmasının əsas addımını göstərir: yaranış sərhədindəki açıq element hələ adi zamansal hissə deyil; kainat böyüdükdə həmin element keçmişdə sabitləşmiş zamansal hissəyə çevrilir.

Açıq Sərhəd Yanaşması Hibrid Davamlılıq Baxışlarından Niyə Fərqlənir?

Açıq sərhəd yanaşması davam edən və keçmişdə qalmış proses tərəflərinə fərqli ontoloji davamlılıq növləri aid etmək əvəzinə vahid zamansal olaraq genişlənən bütöv qəbul edir; dinamikliyi isə prosesin yaranış sərhədindəki açıq sərhədinin sonradan sabit zamansal hissəyə çevrilməsi ilə izah edir.

Modellərin müqayisəsi

Tədqiqatın əsas nəticələri

• Davam edən prosesin gələcəyə açıq olması onun ontoloji baxımdan çatışmayan olmasını tələb etmir.
• GBT daxilində bütövlük həmin ontoloji mərhələdə həqiqətən mövcud olan hissələr əsasında zamana həssas şəkildə qiymətləndirilməlidir.
• Gələcək zamansal hissəyə yerləşmə baxımından istinad etmək mümkün olsa da, bu həmin hissənin cari ontoloji sahədə mövcud olduğu demək deyil.
• “Tam” və “tamamlanmış” eyni xüsusiyyət deyil. Davam edən proses tam ola bilər, lakin tamamlanmış olmaya bilər.
• Hibrid Baxış A proses sona çatdıqda keçmişdəki elementlərin ontoloji statusunun dəyişməsi problemi ilə qarşılaşır.
• Hibrid Baxış B dinamik proses tərəfi ilə sonradan sabitləşən zamansal hissə arasındakı əsaslandırma və kimlik əlaqəsini izah etməkdə çətinlik çəkir.
• Açıq sərhəd modeli prosesləri zamansal olaraq genişlənən dördölçülü bütövlər kimi saxlayarkən yaranış sərhədindəki həqiqi dinamikliyi ayrıca izah etməyə çalışır.
• Proses sona çatdıqda son açıq sərhəd sabit zamansal sərhədə çevrilir və həmin proses üçün dinamik genişlənmə sona çatır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi şərh

Məqalə GBT-nin qəbul edildiyi metafizik çərçivə daxilində davam edən proseslərin ontoloji çatışmazlıq olmadan açıq-uclu şəkildə modelləşdirilə biləcəyini müdafiə edir. Təklif olunan model perdurantist zamansal uzanım intuisiyasını tamamilə tərk etmədən Stoutun davam edən proseslərdə vurğuladığı dinamik xüsusiyyətlərə də yer açmağı məqsəd qoyur.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi şərh

Tədqiqat Böyüyən Blok Nəzəriyyəsinin fiziki kainatın eksperimental olaraq təsdiqlənmiş zaman modeli olduğunu göstərmir. Eternalizmi, presentizmi və ya başqa zaman metafizikalarını eksperimental şəkildə aradan qaldırmır. Açıq-sərhəd yanaşmasının bütün proses növləri üçün tam həll edildiyini də iddia etmir. Xüsusilə fəaliyyətlərlə inkişafların fərqli zamansal quruluşları, mürəkkəb orqanizmlərdə özünü-saxlama və inkişaf proseslərinin birlikdə olması və açıq sərhədlərin bu quruluşlarda necə işləyəcəyi araşdırılmalı məsələlər kimi qalır.

Başlıca məhdudiyyətlər

• Çərçivə nəzəri və metafizikdir; empirik təsdiq təqdim etmir.
• Təhlil xüsusilə ekzistensial olaraq dinamik zaman metafizikalarına əsaslanır və nəticələr bütün zaman nəzəriyyələrinə avtomatik tətbiq edilə bilməz.
• Müxtəlif proses növlərinin ətraflı ontologiyası ayrı-ayrılıqda həll edilməyib.
• Açıq sərhədlə sonradan yaranan sabit zamansal hissə arasındakı formal əsaslandırma əlaqəsi daha ətraflı tədqiqat tələb edə bilər.
• Canlı orqanizmlər kimi eyni zamanda fəaliyyət və inkişaf xüsusiyyətləri göstərə bilən mürəkkəb proseslər ayrıca tədqiqat problemi yaradır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Ongoing Processes in the Growing Block Universe

Müəllif: Anna-Lisa Nußbaum

Qurum: Department of Theoretical Philosophy, University of Siegen, Siegen, Germany

Jurnal: Philosophies

Nəşriyyat: MDPI

Nəşr məlumatı: 2026, Cild 11, Say 3, Məqalə 82

Nəşr tarixi: 22 May 2026

DOI: 10.3390/philosophies11030082

Mənbə növü: Rəyli nəzəri/fəlsəfi tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tədqiqat növü: Zaman metafizikası və proses ontologiyası üzrə konseptual, mereoloji və formal təhlil. Eksperimental tədqiqat, sahə araşdırması, klinik tədqiqat, simulyasiya və ya kəmiyyət məlumat təhlili deyil.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda yeni məlumat yaradılmayıb və ya təhlil edilməyib; buna görə məlumat paylaşımı tətbiq edilmir.

Maliyyələşdirmə: Müəllif xarici maliyyələşdirmə almadığını bildirib.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirib.

Süni intellekt/dil alətləri haqqında mənbə bəyanatı: Müəllif məqalənin hazırlanması zamanı Claude Opus 4.6 və Paperpal-dan yalnız ilkin dil yoxlaması mərhələsində istifadə edildiyini; çıxışları özünün nəzərdən keçirib redaktə etdiyini və məzmun məsuliyyətini üzərinə götürdüyünü bildirir.

Verianla metod qeydi: Bu məzmun orijinal akademik tədqiqatın mətn surəti və ya cümlə-cümlə tərcüməsi deyil. Mənbədəki anlayışlar, formal əlaqələr, arqument quruluşu, şəkillərin elmi funksiyaları, nəticələr və məhdudiyyətlər ayrılmış; bunlar Verianla üçün müstəqil türk dilində öyrədici quruluş daxilində yenidən izah edilmişdir. Mənbədə olmayan eksperimental nəticə, kəmiyyət məlumatı və ya ontoloji qətilik əlavə edilməyib.