O‘sib Boruvchi Blok Vaqt Nazariyasi (Growing Block Theory, GBT) — o‘tmish va hozirgi vaqt mavjud, kelajak esa hali mavjud emas hamda koinot yangi vaqt lahzalarining mavjudlikka kelishi bilan uzluksiz ravishda o‘sib boradi, degan vaqt metafizikasi yondashuvidir. Anna-Lisa Nußbaumning tadqiqoti shu doirada davom etayotgan jarayon qanday qilib bir vaqtning o‘zida ham kelajakka ochiq, ham ontologik jihatdan to‘liq bir butun bo‘lishi mumkinligini o‘rganadi. Maqolada tajribaviy ma’lumot yoki simulyatsiya qo‘llanmaydi; jarayon ontologiyasi, mereologiya, vaqtga oid mavjudlik, vaqt bo‘yicha joylashuv va davomiylik nazariyalari konseptual hamda formal jihatdan taqqoslanadi. Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, davom etayotgan jarayonlar kelajakdagi qismlari hali mavjud emasligi sababli ontologik jihatdan yarim deb hisoblanmasligi kerak. Muallif buning o‘rniga ularni ochiq chegaralarga ega, vaqt bo‘yicha kengayib boruvchi butunliklar sifatida talqin qiladi.

Bu yondashuvda muhim farq to‘liq bo‘lish bilan yakunlangan bo‘lish o‘rtasidadir. Davom etayotgan jarayon mavjud koinotda o‘ziga tegishli va mavjud bo‘lgan birorta ham qismni tashqarida qoldirmagani uchun to‘liqdir. Biroq jarayon hali tugamagan va kelajak tomon davom etishi mumkin bo‘lgani uchun yakunlangan emas. Demak, ochiqlik mavjudlik ichida yetishmayotgan qism borligidan emas, jarayonning kelajakdagi yakuniy chegarasi hali qat’iylashmaganidan kelib chiqadi.

Maqola, shuningdek, davom etayotgan jarayon endurant, ortda qolgan qismi esa perdurant sifatida talqin qilinadigan ikki xil gibrid davomiylik modelini ko‘rib chiqadi. Nußbaumga ko‘ra, bu modellar dinamik mavjudlik bilan vaqt bo‘yicha joylashuv o‘rtasidagi munosabatni izchil asoslashda qiynaladi. Taklif etilgan ochiq-chegara modeli esa jarayonning ontologik kategoriyasini o‘zgartirmasdan, ayni vaqtli butunlik koinot bilan birga kengayib borishini qabul qiladi.

Tadqiqot markazidagi metafizik muammo

Kundalik tilda davom etayotgan jarayon haqida ikki xil intuitiv qarash bir vaqtning o‘zida kuchli ko‘rinadi. Bir tomondan, jarayon hali tugamagan: yurish, yomg‘ir yog‘ishi yoki uy qurilishi davom etayotgan bo‘lsa, jarayon kelajak tomon yo‘nalgan. Ikkinchi tomondan, hozirgacha ro‘y bergan qism to‘liq real ekanini aytishni istaymiz. O‘sib Boruvchi Blok Nazariyasi bu ikki intuitsiyani ayniqsa keskin tarzda qarama-qarshi qo‘yadi, chunki bu nazariyaga ko‘ra kelajakdagi vaqtlar shunchaki hali ro‘y bermagan emas; metafizik ma’noda ular hali mavjud ham emas.

Shu sababli muammo faqat epistemik emas. Savol kelajakda nima bo‘lishini bilamizmi yoki yo‘qmi, degan masala emas. Muammo shuki: agar jarayonning kelajak bosqichlari hali hech qanday shaklda mavjud bo‘lmasa, hozirgi jarayon qanday qilib bir butun bo‘lishi mumkin? Kelajakda paydo bo‘ladigan qismlarni hozirdanoq jarayonning yetishmayotgan qismlari deb hisoblash kerakmi yoki “butun” tushunchasini faqat hozirgi mavjudlik sohasi bo‘yicha baholash kerakmi?

O‘sib Boruvchi Blok Vaqt Nazariyasi Nima?

O‘sib Boruvchi Blok Vaqt Nazariyasi — o‘tmish va hozirgi vaqtlar mavjud, kelajak vaqtlar esa hali mavjud emas hamda har bir yangi vaqt lahzasi bo‘lish chegarasida mavjudlikka kelishi bilan reallik vaqt bo‘yicha kengayib boradigan vaqt metafizikasi modelidir.

Ekzistensial dinamizm va o‘sib boruvchi reallik sohasi

Maqolada qo‘llanadigan GBT talqinida asosiy tuzilma mavjud narsalar sohasining vaqt bilan o‘zgarishidir. Muayyan lahzada mavjud bo‘lgan barcha narsalar sohasi \(E(t)\) bilan ifodalanishi mumkin. Keyingi bir \(t'\) lahzada koinot o‘sgan bo‘lsa:

\[ E(t) \subset E(t') \qquad \text{(}t<t'\text{)} \]

ifodasi keyingi ontologik soha ilgari mavjud bo‘lganlarni saqlagan holda yangi mavjudliklarni ham o‘z ichiga olishini anglatadi. Bu yerdagi o‘sish mavjud narsalar yo‘q qilinib, ularning o‘rniga boshqalari qo‘yiladi degani emas. GBTning assimetrik tuzilmasida ilgari mavjudlikka kelganlar mavjud bo‘lib qoladi; yangi vaqt lahzalari va shu lahzalarda paydo bo‘lgan mavjudliklar ontologik sohaga qo‘shiladi.

Maqola Correia va Rosenkranz doirasidan ikkita xarakterli tamoyildan foydalanadi:

(P1) \[ E!x \rightarrow GE!x \]

Birinchi tamoyil mavjud bo‘lgan narsa bundan keyin ham mavjud bo‘lib qolishini ifodalovchi GBT davomiyligini bildiradi.

(P2) \[ Tx \rightarrow At\,x,\ H\neg E!x \]

Ikkinchi tamoyilning falsafiy vazifasi vaqt lahzasi mavjudlikka kelganida u chinakam yangi bo‘lishini ifodalashdir: bu lahza avval mavjud bo‘lmagan. Ikki tamoyil birgalikda qaralganda reallik shunchaki o‘zgaruvchan ko‘rinish olmaydi; mavjudlik sohasi assimetrik tarzda o‘sadi.

Mavjud bo‘lish bilan vaqtda joylashish bir xil narsa emas

Tadqiqotdagi eng muhim farqlardan biri mavjudlik bilan vaqt bo‘yicha joylashuv o‘rtasidadir. Bir obyekt yoki jarayon qismining “qaysi vaqtda joylashgani” bilan muayyan ontologik bosqichda “mavjud yoki mavjud emasligi” bir xil savol emas. Bu farq kelajakka doir ifodalar GBT ichida butunlay ma’nosiz bo‘lib qolishining oldini oladi.

Muallif ontologik istiqbolni ko‘rsatish uchun @t belgisidan foydalanadi:

\[ [@t:\varphi] \]

ifodasi \(\varphi\) mulohazasi reallik aynan \(E(t)\) sohasigacha o‘sgan ontologik istiqboldan baholanishini anglatadi. Bunga qarshi ravishda, “\(p\) t vaqtida joylashgan” shaklidagi vaqt bo‘yicha joylashuv hukmi ontologik sohani o‘zgartiradigan ayni vazifani bajarmaydi. Shu sababli kelajakdagi qism kelajakdagi bir vaqtda joylashishi haqida gapirish, u qism hozirdanoq mavjud ekanini da’vo qilishni talab etmaydi.

Bu farq maqolaning butunlik haqidagi da’vosi uchun hal qiluvchidir. Kelajakda paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan qism haqida gapira olish bilan uni mavjud butunning ontologik jihatdan yetishmayotgan a’zosi deb hisoblash bir xil narsa emas.

Jarayon, hodisa va ko‘rinish nuqtayi nazari

Maqola jarayon tushunchasini faqat klassik “hodisa” qarama-qarshiligi orqali ta’riflamaydi. Mourelatos, Crowther, Seibt, Stout va Zachrau kabi turli jarayon ontologiyasi yondashuvlarini birlashtirib, bir xil bo‘lish jarayoni turli vaqt nuqtayi nazarlaridan ko‘rib chiqilishi mumkinligini himoya qiladi.

Davom etayotgan bo‘lish jarayoni uning ro‘yobga chiqishi ichidan qaralganda dinamik ko‘rinadi. Xuddi shu jarayonga keyinroq bir vaqtdan ortga qaralganda esa vaqt bo‘ylab yoyilgan, yakunlangan iz sifatida ko‘rinishi mumkin. Nußbaum bu ikki ko‘rinishni mutlaqo alohida mavjudlik turlari deb emas, ayni jarayonning turli tomonlari sifatida ko‘rishni maqsad qiladi.

Bu nuqtada Aristotelning energeia bilan kinêsis o‘rtasidagi farqi ham fon sifatida muhimdir. Ayrim faoliyatlar ro‘y berayotganida har bir bosqichda o‘sha faoliyatning namunasidir; yomg‘ir yog‘ayotganida qisqa bir kesma ham yomg‘ir yog‘ishidir. Bunga qarshi, uy qurish kabi rivojlanish jarayonlari o‘zidan tashqaridagi maqsadga yo‘naladi. Qurilishning bir bosqichi tugallangan uy emas. Maqola bu farqlar keyingi tadqiqotlar uchun muhimligini tan olgan holda, ikkala jarayonni ham ochiq chegara yondashuvi ichida baholay oladigan umumiy doira qurishga intiladi.

Davom Etayotgan Jarayon Qanday Qilib Ham To‘liq, Ham Yakunlanmagan Bo‘lishi Mumkin?

Davom etayotgan jarayon hozirgi ontologik sohada o‘ziga tegishli barcha mavjud qismlarni o‘z ichiga olgani uchun to‘liqdir; biroq kelajak tomon dinamik ravishda ochiq chegaraga ega va yakuniy vaqt chegarasi hali qat’iylashmaganligi sababli yakunlangan emas.

Ontologik yetishmovchilik qarashi nega jozibali?

Zachrau muhokama qiladigan yondashuvda davom etayotgan jarayon kelajakka yo‘nalganligi sababli, hali ega bo‘lmagan vaqt qismlari go‘yoki mavjuddek tasavvur qilinishi mumkin. Agar kelajak GBT ichida real bo‘lmasa, jarayon go‘yo mavjud bo‘lmagan sohaga cho‘zilayotgandek ko‘rinadi. Klassik perdurantizmda butun o‘zining vaqt qismlarining mereologik yig‘indisi bo‘lgani uchun, kelajak qismlarining hali mavjud emasligi dastlab jarayon ham hali butun emas, degan xulosaga olib kelishi mumkin.

Nußbaum bu xulosani rad etadi. Biror qismni “yetishmayotgan” deb aytish uchun u ontologik jihatdan biror narsa bo‘lishi kerak. Biroq GBTning hozirgi ontologik sohasida kelajak qism hali hech narsa emas. Shuning uchun mavjud bo‘lmagan unsurini hozirgi butunning yo‘qolgan qismi deb hisoblash GBTning o‘z mavjudlik tushunchasiga mos kelmaydi.

Mereologik butunlik vaqtga sezgir bo‘ladi

Agar jarayon \(t\) lahzada uchta vaqt qismiga ega bo‘lsa va ularning uchtalasi ham \(E(t)\) ichida bo‘lsa, jarayon o‘sha ontologik bosqichda shu qismlarning barchasidan tuzilgan butundir. Keyinroq \(t'\) paydo bo‘lganda yangi vaqt qismi mavjudlikka kelishi mumkin va ayni jarayon yanada kengroq butunga aylanadi.

Bu holat oldingi butunlikni ortga qarab bekor qilmaydi. Jarayon \(t\) da o‘zining hozirgi qismlaridan tashkil topgan butun edi; \(t'\) da esa ko‘proq mavjud qismlarga ega yanada kengroq butundir. Maqolaning “vaqt bo‘yicha o‘sish” g‘oyasi aynan shu nuqtaga tayanadi.

“Ichkaridan” va “tashqaridan” qarash

Tadqiqotda jarayonlarni tushunishning ikki darajasi ajratiladi. Jarayonning vaqt bo‘ylab cho‘zilishiga tashqaridan qaralganda, turli vaqtlarda joylashgan qismlar hosil qilgan to‘rt o‘lchovli tuzilma ko‘rinadi. Bo‘lish chegarasidan qaralganda esa jarayonning ayni paytda haqiqatan yuzaga kelayotgan dinamik tomoni ko‘rinadi.

@t operatorining ahamiyati shu yerda ayon bo‘ladi. @t faqat taqvim yoki vaqt koordinatasini bildirmaydi; u koinot o‘sha paytda yetgan ontologik bosqichni qat’iy belgilaydi. Shu sababli muallif jarayon ichida bo‘lish faqat grammatik yoki perspektiv masala emas, balki GBT doirasida ontologik muqobilga ham ega ekanini himoya qiladi.

Yakunlangan jarayon bilan davom etayotgan jarayon o‘rtasidagi farq

Jarayon tugaganda u endi bo‘lish chegarasigacha cho‘zilgan dinamik ochiq uchga ega bo‘lmaydi. Boshlanish va tugash chegaralari belgilangan, vaqt qismlari o‘tmishda joylashgan to‘rt o‘lchovli butun sifatida qaralishi mumkin. Nußbaum baribir buni boshqa ontologik kategoriyaga o‘tkazib, faqat “hodisa” deb atash shart emasligini himoya qiladi. Xuddi shu jarayon endi faqat “ro‘y bergan bo‘lish” tomoni bilan qarshimizda turadi.

Stoutning occurrent continuant yondashuvining roli

Stout davom etayotgan jarayonlarni faqat vaqt bo‘ylab yoyilgan hodisalar bloklari sifatida ko‘rish yetarli emasligini ta’kidlaydi. Davom etayotgan jarayonlar o‘zgarishi, qayta tanilishi, sababiy ta’sir ko‘rsatishi va “hozir tezlashmoqda” kabi vaqtga bog‘liq predikatlarni olishi mumkin. Bu xususiyatlar ularni klassik ma’noda moddiy substansiyaga aylantirmaydi; ammo jarayon davom etayotganida muayyan davomiylikni saqlovchi dinamik mavjudlik sifatida qaralishini asoslaydi.

Nußbaum bu yondashuv intuitsiyasini muhim deb biladi, biroq GBT ichida jarayonning bir qismiga endurans, boshqa qismiga perdurans berish shartmi, degan masalani alohida tekshiradi.

Gibrid Qarash A

Birinchi gibrid modelda davom etayotgan jarayon endurant sifatida tasavvur qilinadi: jarayon mavjud bo‘lgan har bir vaqtda butunlay mavjud deb hisoblanadi. Jarayon tugagach esa o‘tmishga yoyilgan vaqt qismlaridan tashkil topgan perdurant butun sifatida baholanadi.

Bu yechim dinamik “hozir”ni kuchli ushlasa-da, jiddiy ayniyat muammosini keltirib chiqaradi. Masalan, \(t_1\) da butun jarayonning o‘zi sifatida ko‘rilgan \(p\), jarayon tugagach shu vaqt nuqtasiga ortga qaralganda faqat vaqt qismi \(p'\) kabi ko‘rina boshlaydi. Aynan bir mavjudlikning faqat jarayon tugagani uchun o‘tmishdagi ontologik maqomi o‘zgarishi model izchilligini qiyinlashtiradi.

Gibrid Qarash B

Ikkinchi gibrid model bu muammoni kamaytirish uchun butun jarayon emas, faqat davom etayotgan dinamik tomon bo‘lish chegarasida to‘laligicha mavjud ekanini qabul qiladi. Bu dinamik tomon \(p^e\) bilan ifodalanishi mumkin; o‘tmishda yuzaga kelgan vaqt qismlari esa jarayonning ro‘yobga chiqqan tomonini tashkil etadi.

Shunday qilib, o‘tmish qismlarini uzluksiz ravishda yangi hozirgi vaqtga ko‘chirish shart bo‘lmaydi. Ammo yangi muammo paydo bo‘ladi: bo‘lish chegarasidagi dinamik \(p^e\) bilan keyinroq o‘tmishda qat’iy vaqt qismi sifatida joylashgan unsur o‘rtasidagi sonli ayniyat va asoslash munosabati qanday o‘rnatiladi? Agar bu ikki tuzilma haqiqatan alohida mavjudliklar bo‘lsa, tugallangan jarayonda ko‘radigan o‘tmish qismi bilan bir paytlar dinamik ravishda ro‘yobga chiqqan jarayon o‘rtasidagi ontologik bog‘lanish izoh talab qiladi.

Ochiq chegara yechimi

Nußbaumning muqobilida jarayonning ontologik tuzilmasi ikki xil davomiylik turiga bo‘linmaydi. Davom etayotgan jarayon bo‘lish chegarasigacha cho‘zilgan yagona, vaqt bo‘yicha kengayib boruvchi butundir. Biroq bu butunning eng oldingi uchi hali oddiy vaqt qismi emas. Bu uch ochiq chegaradir.

Ochiq chegara jarayon shu yerda davom etishi yoki tugashi mumkinligini bildiradi. U kelajakdagi qismni hozirdanoq mavjud deb hisoblamaydi. Shunday qilib, ochiq-uclilik saqlanadi, lekin mavjud bo‘lmagan kelajakka ontologik majburiyat yaratilmaydi.

Yangi bir lahza mavjudlikka kelganda avvalgi ochiq chegara endi jarayonning o‘tmishida joylashgan muayyan vaqt qismiga aylanadi. Jarayon davom etsa, yangi bo‘lish chegarasida yangi ochiq chegara paydo bo‘ladi. Demak, yuz berayotgan narsa “yetishmayotgan butun yo‘qolgan qismiga ega bo‘lishi” emas; allaqachon to‘liq bo‘lgan butunning ontologik jihatdan kengayishidir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Ushbu tadqiqotda laboratoriya tajribasi, inson yoki hayvon namunasi, ma’lumotlar to‘plami, statistik sinov, simulyatsiya, mashinaviy o‘rganish modeli yoki fizik o‘lchov ishlatilmagan. Usul vaqt metafizikasi va jarayon ontologiyasi adabiyotidagi tushunchalarni tizimli tahlil qilish, formal GBT tamoyillarini jarayonlarga qo‘llash, muqobil ontologik modellarni taqqoslash va konseptual diagrammalar orqali izchillikni sinashdan iborat.

Analitik ish jarayoni

1. “Jarayon”, “hodisa”, “faoliyat”, “rivojlanish” va ko‘rinish nuqtayi nazaridan ro‘yobga chiqish shakllari ajratiladi.
2. O‘sib Boruvchi Blok Nazariyasining ekzistensial dinamizmi va mavjudlik sohasining vaqt bilan kengayishi tushuntiriladi.
3. Kelajak qismlar hali mavjud bo‘lmagan koinotda davom etayotgan jarayon ontologik jihatdan yetishmayotganmi, degan savol tekshiriladi.
4. Mavjudlik bilan vaqt bo‘yicha joylashuv ajratiladi va @t ontologik istiqbol operatori qo‘llanadi.
5. “To‘liq” va “yakunlangan” tushunchalari bir-biridan farqlanadi.
6. Stoutning occurrent continuant yondashuvidan kelib chiqib Gibrid Qarash A va Gibrid Qarash B qurilib, taqqoslanadi.
7. Har ikki gibrid modelda yuzaga keladigan ayniyat va asoslash muammolari aniqlanadi.
8. Muqobil ravishda ochiq chegaralarga ega, vaqt bo‘yicha kengayib boruvchi butun modeli ishlab chiqiladi.

Asosiy tushunchalarning vazifasi

Manba shakllarining dalildagi roli

Maqoladagi shakllar miqdoriy ma’lumot grafiklari emas. 1 va 2-shakllar bir xil turdagi bo‘lish jarayoni davom etayotganida va tugaganidan keyin turli vaqt istiqbollaridan qanday ko‘rinishini ko‘rsatadi. 3–5-shakllar \(t_4\) va \(t_5\) kabi ketma-ket ontologik bosqichlar orqali “yetishmayotgan jarayon” intuitsiyasi bilan vaqt bo‘yicha o‘suvchi butun taklifini taqqoslaydi. 6-shakl faqat muayyan qismlarni tanlaydigan cheklangan vaqtga oid referens qanday qilib “yetishmayotgan jarayon” tasvirini yuzaga keltirishi mumkinligini tushuntiradi.

7-shakl Gibrid Qarash A da davom etayotgan jarayon endurant, tugallangan jarayon esa perdurant deb qabul qilinishidan kelib chiqadigan ayniyat muammosini ko‘rsatadi. 8 va 9-shakllar Gibrid Qarash B da dinamik tomonni bo‘lish chegarasiga joylashtirib bu muammoni kamaytirishga intiladi, biroq dinamik tomon bilan ortda qolgan vaqt qismi qanday qilib bir xil jarayonning qismlari ekani haqidagi savolni yuzaga chiqaradi. 10 va 11-shakllar esa ochiq-chegara yondashuvining asosiy qadamini ko‘rsatadi: bo‘lish chegarasidagi ochiq unsur hali oddiy vaqt qismi emas; koinot o‘sganda ayni unsur o‘tmishda qat’iylashgan vaqt qismiga aylanadi.

Ochiq Chegara Yondashuvi Gibrid Davomiylik Qarashlaridan Nega Farq Qiladi?

Ochiq chegara yondashuvi davom etayotgan va o‘tmishda qolgan jarayon tomonlariga turli ontologik davomiylik turlarini berish o‘rniga yagona vaqt bo‘yicha kengayib boruvchi butunni qabul qiladi; dinamiklikni esa jarayonning bo‘lish chegarasidagi ochiq chegarasi keyinchalik qat’iy vaqt qismiga aylanishi orqali tushuntiradi.

Modellarni taqqoslash

Tadqiqotning asosiy natijalari

• Davom etayotgan jarayonning kelajakka ochiq bo‘lishi uning ontologik jihatdan yetishmayotgan bo‘lishini talab etmaydi.
• GBT ichida butunlik ayni ontologik bosqichda haqiqatda mavjud bo‘lgan qismlar asosida vaqtga sezgir tarzda baholanishi kerak.
• Kelajakdagi vaqt qismiga joylashuv nuqtayi nazaridan ishora qilish mumkinligi bu qism hozirgi ontologik sohada mavjudligini anglatmaydi.
• “To‘liq” bilan “yakunlangan” bir xil xususiyat emas. Davom etayotgan jarayon to‘liq bo‘lishi mumkin, ammo yakunlangan bo‘lmasligi mumkin.
• Gibrid Qarash A jarayon tugaganda o‘tmishdagi unsurlarning ontologik maqomi o‘zgarishi muammosiga duch keladi.
• Gibrid Qarash B dinamik jarayon tomoni bilan keyinroq qat’iylashgan vaqt qismi o‘rtasidagi asoslash va ayniyat munosabatini tushuntirishda qiynaladi.
• Ochiq chegara modeli jarayonlarni vaqt bo‘yicha kengayib boruvchi to‘rt o‘lchovli butunlar sifatida saqlagan holda bo‘lish chegarasidagi haqiqiy dinamiklikni ham alohida izohlashga intiladi.
• Jarayon tugaganda oxirgi ochiq chegara qat’iy vaqt chegarasiga aylanadi va tegishli jarayon uchun dinamik kengayish tugaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan talqin

Maqola GBT qabul qilingan metafizik doira ichida davom etayotgan jarayonlar ontologik yetishmovchiliksiz ochiq-ucli tarzda modellashtirilishi mumkinligini himoya qiladi. Taklif etilgan model perdurantistik vaqt bo‘ylab cho‘zilish intuitsiyasini butunlay tark etmagan holda Stout davom etayotgan jarayonlarda ta’kidlagan dinamik xususiyatlarga ham o‘rin berishni maqsad qiladi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan talqin

Tadqiqot O‘sib Boruvchi Blok Nazariyasi fizik koinotning tajribaviy ravishda tasdiqlangan vaqt modeli ekanini ko‘rsatmaydi. U eternalizm, presentizm yoki boshqa vaqt metafizikalarini tajribaviy tarzda rad etmaydi. Ochiq-chegara yondashuvi barcha jarayon turlari uchun to‘liq hal etilganini ham da’vo qilmaydi. Xususan, faoliyatlar bilan rivojlanishlarning turli vaqt tuzilmalari, murakkab organizmlarda o‘zini saqlash va rivojlanish jarayonlarining birgalikda mavjudligi hamda ochiq chegaralarning bu tuzilmalarda qanday ishlashi tadqiq etilishi zarur bo‘lgan masalalar sifatida qoladi.

Asosiy cheklovlar

• Doira nazariy va metafizikdir; empirik tasdiq taqdim etmaydi.
• Tahlil ayniqsa ekzistensial jihatdan dinamik vaqt metafizikalariga tayanadi va natijalarni barcha vaqt nazariyalariga avtomatik ko‘chirish mumkin emas.
• Turli jarayon turlarining batafsil ontologiyasi alohida-alohida yechilmagan.
• Ochiq chegara bilan keyinchalik hosil bo‘lgan qat’iy vaqt qismi o‘rtasidagi formal asoslash munosabati yanada batafsil tadqiqotni talab qilishi mumkin.
• Tirik organizmlar kabi bir vaqtning o‘zida faoliyat va rivojlanish xususiyatlarini namoyon eta oladigan murakkab jarayonlar alohida tadqiqot muammosini tashkil etadi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Ongoing Processes in the Growing Block Universe

Muallif: Anna-Lisa Nußbaum

Muassasa: Department of Theoretical Philosophy, University of Siegen, Siegen, Germany

Jurnal: Philosophies

Nashriyot: MDPI

Nashr ma’lumoti: 2026, Jild 11, Son 3, Maqola 82

Nashr sanasi: 22 May 2026

DOI: 10.3390/philosophies11030082

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan nazariy/falsafiy tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tadqiqot turi: Vaqt metafizikasi va jarayon ontologiyasiga oid konseptual, mereologik va formal tahlil. Tajribaviy tadqiqot, dala tadqiqoti, klinik tadqiqot, simulyatsiya yoki miqdoriy ma’lumot tahlili emas.

Ma’lumotlar mavjudligi: Tadqiqotda yangi ma’lumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmagan; shu sababli ma’lumot ulashish qo‘llanilmaydi.

Moliyalashtirish: Muallif tashqi moliyalashtirish olinmaganini bildirgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Sun’iy intellekt/til vositalari haqidagi manba bayonoti: Muallif maqolani tayyorlash jarayonida Claude Opus 4.6 va Paperpaldan faqat dastlabki til ko‘rib chiqish bosqichida foydalanilganini; natijalarni o‘zi ko‘rib chiqib tahrir qilganini va mazmun uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olganini bildiradi.

Verianla usul izohi: Ushbu mazmun asl akademik tadqiqotning matniy nusxasi yoki gapma-gap tarjimasi emas. Manbadagi tushunchalar, formal munosabatlar, dalil tuzilmasi, shakllarning ilmiy vazifalari, natijalar va cheklovlar ajratib olingan; ular Verianla uchun mustaqil turkcha o‘rgatuvchi tuzilma ichida qayta tushuntirilgan. Manbada bo‘lmagan tajribaviy natija, miqdoriy ma’lumot yoki ontologik qat’iylik qo‘shilmagan.