Barqarorlikka yoʻnaltirilgan STEM taʼlimi fan, texnologiya, muhandislik va matematika oʻrganishini ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlik muammolari bilan bogʻlab, oʻquvchilarda faqat texnik bilim emas, balki tizimli fikrlash, tanqidiy fikrlash, hamkorlik, axloqiy mulohaza yuritish va real hayot muammolarini hal qilish kompetensiyalarini rivojlantirishni maqsad qiladigan integratsiyalashgan taʼlim yondashuvidir. Sergio Nogales-Delgado va Ismael Montero Fernándezning sharhi ushbu sohaning 2005–2025 davridagi rivojlanishini Scopusga asoslangan tavsifiy nashrlar tahlili bilan 80 tadqiqotdan iborat tuzilmali narrativ sintezni birlashtirib oʻrganadi hamda tadqiqot sohasini kontekst, kirish omillari, jarayonlar, natijalar va taʼsir kabi besh komponentli konseptual doirada tartibga soladi.

Scopus qidiruvi 15 dekabr 2025-yilda amalga oshirilgan va dastlabki bosqichda 867 ta yozuv topilgan. Ikki muallifning mustaqil sarlavha va annotatsiya saralashi natijasida 131 ta nashr toʻliq matn baholashiga olingan, batafsil muvofiqlik tekshiruvidan soʻng yakuniy sintezda 80 ta tadqiqot qoldirilgan. Sharh PRISMA tamoyillaridan foydalansa-da, oldindan roʻyxatdan oʻtkazilgan toʻliq tizimli sharh protokoli yoki meta-tahlil emas.

Tadqiqotlarni tasniflash oliy taʼlim 25/80 tadqiqot bilan sohada eng koʻp oʻrganilgan taʼlim bosqichi ekanini koʻrsatadi. Erta bolalik taʼlimi 6/80 tadqiqot bilan eng kam namoyon boʻlgan bosqichdir; 14/80 tadqiqot oʻqituvchilar tayyorlash yoki kasbiy rivojlanishga bevosita qaratilgan. Loyiha Asosida Oʻqitish (Project-Based Learning, PjBL) 16/80 tadqiqot bilan eng koʻp qayd etilgan pedagogik strategiyadir.

Barqarorlikning uch asosiy oʻlchovi teng namoyon boʻlmagan. Ekologik barqarorlik 46/80 tadqiqotning asosiy yoʻnalishidir; ijtimoiy oʻlchov 19/80, iqtisodiy oʻlchov esa atigi 7/80 tadqiqotda aniq ustuvor boʻlgan. Demak, sohada “barqarorlik” tushunchasi koʻpincha ekologik muammolar bilan kuchliroq bogʻlanadi, ijtimoiy adolat, iqtisodiy barqarorlik va ularni birgalikda koʻrib chiqish esa nisbatan cheklangan.

Sharhning asosiy xulosasi shuki, soha tez oʻsib borayotgan boʻlsa-da, konseptual va amaliy jihatdan hanuz parchalangan. Faol oʻrganish, real hayot muammolari, fanlararo hamkorlik, oʻqituvchi tayyorlash va raqamli texnologiyalar muhim imkoniyatlar beradi; biroq barqarorlikni oʻquv dasturiga faqat qoʻshimcha mavzu sifatida kiritish, oʻqituvchilarning yetarli tayyorlanmaganligi, institutsional toʻsiqlar, baholash muammolari va teng boʻlmagan kirish transformatsiyani keng miqyosda yoyishni cheklaydi.

Tadqiqot sunʼiy intellekt, virtual laboratoriyalar yoki geymifikatsiya avtomatik tarzda yaxshiroq oʻrganish hosil qilishini isbotlamaydi. Texnologik vositalarning qiymati ularning pedagogik usul, axloqiy foydalanish, kirish imkoniyati, oʻqituvchi kompetensiyasi va barqarorlik maqsadlari bilan qanday integratsiya qilinishiga bogʻliq.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Barqarorlik muammolarini bitta fan doirasida hal qilib boʻlmaydi. Iqlim oʻzgarishi, energetik oʻtish, suv resurslarini boshqarish, urbanizatsiya, biologik xilma-xillik, resurs samaradorligi va ekologik adolat kabi muammolar bir vaqtning oʻzida ilmiy bilim, muhandislik dizayni, maʼlumotlar tahlili, iqtisodiy qarorlar va ijtimoiy qadriyatlarni kun tartibiga olib chiqadi.

STEM taʼlimining anʼanaviy shakli esa koʻplab taʼlim tizimlarida hanuz fan, texnologiya, muhandislik va matematikaning parallel, ammo bir-biridan ajratilgan fanlar sifatida oʻqitilishiga tayanishi mumkin. Manba tadqiqot barqarorlikni ushbu parchalangan tuzilishga shunchaki yangi “mavzu” sifatida qoʻshish yetarli emasligini taʼkidlaydi.

Asosiy ehtiyoj — barqarorlikni oʻrganish maqsadlari, loyiha dizayni, baholash, oʻqituvchi tayyorlash va institutsional siyosatni shakllantiruvchi kesishuvchi tamoyilga aylantirishdir.

Barqarorlikka Yoʻnaltirilgan STEM Taʼlimi Nima?

Barqarorlikka yoʻnaltirilgan STEM taʼlimi fan, texnologiya, muhandislik va matematika bilimlarini ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlik muammolari ustida fanlararo, amaliy va qadriyatlarga asoslangan tarzda birlashtiradigan; texnik yechim yaratish bilan birga tizimli fikrlash, axloqiy masʼuliyat, hamkorlik va uzoq muddatli ijtimoiy taʼsirlarni ham oʻrganish maqsadlariga kiritadigan taʼlim yondashuvidir.

STEM nega barqarorlik uchun oʻzi yetarli emas?

Texnik bilim barqarorlik uchun zarur, biroq oʻzi yetarli emas. Masalan, energiya tizimlari fizika va muhandislik bilimini, emissiya va material jarayonlari kimyoni, resurslarni taqsimlash va optimallashtirish matematikani, texnologik ilovalar esa muhandislik va kompyuter fanlarini talab qiladi.

Ammo qaysi yechim maqbul ekanini faqat texnik samaradorlik belgilay olmaydi. Teng kirish, xarajat, ijtimoiy taʼsirlar, ekologik adolat, axloqiy masʼuliyat va uzoq muddatli natijalar ham hisobga olinishi kerak.

Shu sababli manba barqarorlikka yoʻnaltirilgan STEMni shunchaki “koʻproq fan oʻqitish” emas, texnik va ijtimoiy-axloqiy oʻlchovlarni birgalikda oʻylash qobiliyati sifatida koʻradi.

Yashil kimyoning taʼlimdagi roli

Manba yashil kimyoni fanlararo yondashuvning aniq misollaridan biri sifatida qoʻllaydi. Yashil kimyo xavfli moddalardan foydalanish va ularning hosil boʻlishini kamaytirish yoki yoʻq qilish, chiqindining oldini olish, energiya samaradorligini oshirish, xavfsizroq materiallardan foydalanish va qayta tiklanuvchi xomashyolarni qoʻllab-quvvatlashni maqsad qiladigan mahsulot va jarayon dizayni yondashuvidir.

Taʼlim nuqtayi nazaridan yashil kimyoning ahamiyati asosiy kimyo bilimini real ekologik muammolar bilan bogʻlashi va oʻquvchilarni tizimli fikrlash hamda koʻp mezonli qaror qabul qilish jarayoniga yoʻnaltirishidir.

Taʼlim bosqichi oshgani sari nima oʻzgaradi?

Manba Figure 2 da barqarorlik integratsiyasini taʼlim bosqichlari boʻylab rivojlanib boruvchi tuzilma sifatida koʻrsatadi.

Boshlangʻich va oʻrta taʼlimda ustuvorlik ekologik xabardorlik, asosiy STEM bilimi, mahalliy muammolar, loyiha asosidagi faoliyatlar va barqaror xulq-atvorga qaratiladi.

Oliy taʼlimda esa fanlararo integratsiya, dizayn asosida muammo yechish, real kasbiy amaliyotlar, sanoat bilan hamkorlik, tizimli fikrlash, axloqiy masʼuliyat va murakkabroq qaror qabul qilish koʻnikmalari oldinga chiqadi.

Bu farq barqarorlik taʼlimini har bir taʼlim bosqichida bir xil usul bilan qoʻllab boʻlmasligini koʻrsatadi.

Universitetlar nega alohida oʻrinda?

Universitetlar faqat barqarorlikni oʻqitadigan muassasalar emas; ular kelajak muhandislari, olimlari, oʻqituvchilari va qaror qabul qiluvchilarini tayyorlagani uchun amaliyotning institutsional aktorlaridir.

Manba oliy taʼlimdagi living lablar, real hayot loyihalari, sanoat hamkorligi, xizmat orqali oʻrganish, dizayn asosidagi ishlar va fanlararo dasturlar talabalarni kasbiy barqarorlik muammolari bilan toʻqnashishini taʼminlashini muhokama qiladi.

Shunga qaramay, universitet STEM dasturlarida barqarorlik koʻpincha asosiy tamoyil emas, balki ekologik tanlov fani yoki loyiha mavzusi darajasida qolishi asosiy muammolardan biridir.

Tadqiqotning Besh Komponentli Konseptual Doirasi Qanday Ishlaydi?

Taklif etilgan konseptual doira barqarorlikka yoʻnaltirilgan STEM taʼlimini oʻzaro bogʻlangan besh darajada tushuntiradi: kontekst taʼlimni shakllantiruvchi siyosat va ijtimoiy sharoitlarni, kirish omillari oʻqituvchi va resurs salohiyatini, jarayonlar pedagogik amaliyotlarni, natijalar oʻquvchilarning bilim-kompetensiya-qadriyat yutuqlarini va taʼsir taʼlimning uzoq muddatli ijtimoiy va barqarorlik natijalarini ifodalaydi.

Bu model CIPP modeli bilan bir xilmi?

Yoʻq. Manba modelning Context–Input–Process–Product (CIPP) yondashuvi bilan strukturaviy oʻxshashligini tan oladi; biroq taklif etilgan tuzilma taʼlim dasturining samaradorligini oʻlchashga moʻljallangan formal baholash vositasi emas.

Bu yerdagi maqsad adabiyotda bir-biridan uzilgan holda muhokama qilinadigan siyosat, oʻqituvchi salohiyati, pedagogik usul, oʻrganish natijasi va ijtimoiy taʼsirni yagona talqin tizimida bogʻlashdir.

Bundan tashqari, manba “product” oʻlchovini ikkiga boʻlib, qisqa muddatli taʼlimiy natijalar bilan uzoq muddatli taʼsirni bir-biridan ajratadi.

Bogʻlanishlardagi uzilish nega muhim?

Manbaning tanqidiy tahlilida koʻplab muammolar besh oʻlchov oʻrtasidagi aloqa yetishmasligi sifatida talqin qilinishi mumkin.

Barqarorlikning faqat loyiha mavzusi boʻlib qolishi kontekst bilan pedagogik jarayon oʻrtasidagi zaif bogʻlanishga ishora qiladi.

Faol oʻrganish qoʻllanilganda tizimli fikrlash yoki axloqiy mulohaza oʻlchanmasa, bu jarayon bilan natija oʻrtasidagi nomuvofiqlikdir.

Oʻquvchilar barqarorlik loyihasini bajarayotganda institutsional siyosat yoki oʻqituvchi yordami yetarli boʻlmasa, kirish omillari bilan jarayonlar oʻrtasidagi bogʻlanish zaifdir.

Shu sababli manba barqarorlikni bitta dars yoki faoliyat emas, balki tizim dizayni muammosi deb koʻradi.

Barqarorlik Uchun Qaysi STEM Pedagogikalari Ajralib Turadi?

Koʻrib chiqilgan adabiyotda oʻquvchi markazli va faol usullar aniq ajralib turadi; 80 tadqiqotdan iborat yakuniy korpusda eng koʻp qayd etilgan strategiya 16 tadqiqot bilan Loyiha Asosida Oʻqitish boʻlib, uni muammo, tadqiqot, dizayn va real hayot kontekstlariga asoslangan oʻrganish yondashuvlari toʻldiradi.

Loyiha Asosida Oʻqitish

Loyiha Asosida Oʻqitish oʻquvchini bitta toʻgʻri javobi boʻlgan qisqa savoldan koʻra, uzoq muddatli va koʻp bosqichli real hayot muammosi ustida ishlashga yoʻnaltiradi.

Qayta tiklanuvchi energiya tizimi, barqaror shahar, chiqindini kamaytirish yoki mahalliy ekologik muammo kabi loyiha bir vaqtning oʻzida maʼlumot yigʻish, matematik tahlil, ilmiy izoh, dizayn, jamoada ishlash va qaror qabul qilishni talab qilishi mumkin.

Manba tasnifida PjBLning 16/80 tadqiqot bilan eng koʻp qayd etilgan usul boʻlishi barqarorlikning amaliy xususiyatiga mos keladi.

Muammo Asosida Oʻqitish

Muammo Asosida Oʻqitish (Problem-Based Learning, PBL) oʻrganishni oldindan tugallangan mavzu bayonidan keyin beriladigan mashq sifatida emas, balki oʻquvchi yechishi lozim boʻlgan murakkab muammo atrofida tuzadi.

Barqarorlik kontekstida muammo energiya tanlovi, shahar transporti, suvdan foydalanish yoki resurslarni taqsimlash boʻlishi mumkin. Oʻquvchi muammoni tushunish uchun bir nechta STEM sohasidagi bilimlardan foydalanishi kerak.

Tadqiqotga Asoslangan Oʻqitish

Tadqiqotga Asoslangan Oʻqitish (Inquiry-Based Learning, IBL) oʻquvchini faqat tayyor bilimni olishga emas, savol berishga, dalil toʻplashga, gipoteza yoki izoh ishlab chiqishga va natijalarini qayta baholashga yoʻnaltiradi.

Bu tuzilma ayniqsa ekologik tizimlar kabi koʻp oʻzgaruvchili mavzular uchun mos; chunki oʻquvchi “toʻgʻri javob”ni emas, dalillar bilan qoʻllab-quvvatlangan izohni ishlab chiqishni oʻrganadi.

Dizayn asosida oʻrganish

Dizayn asosida oʻrganish muammoni tahlil qilish, mumkin boʻlgan yechimni ishlab chiqish, prototiplash yoki modellashtirish, sinash va takomillashtirish sikllarini oʻz ichiga oladi.

Manba ushbu yondashuvni barqarorlikning noaniqlik va koʻp mezonli qaror tuzilmasiga mos deb hisoblaydi. Yechim faqat texnik jihatdan ishlashi shart emas; u xarajat, ekologik taʼsir va foydalanuvchi ehtiyoji kabi boshqa mezonlarga ham javob berishi kerak.

Joyga asoslangan va living lab yondashuvlari

Joyga asoslangan oʻrganish oʻquvchining yashash hududidagi real ekologik yoki ijtimoiy muammoni taʼlim obyektiga aylantiradi.

Living Lab yoki tirik laboratoriya yondashuvida kampus, mahalla, shahar yoki hamjamiyat shunchaki misol keltiriladigan joy emas, balki tadqiqot va aralashuv muhiti hisoblanadi.

Bu usullar barqarorlik bilimini mavhum tushunchadan amaliyotga olib oʻtar ekan, universitet, jamiyat va zarur boʻlsa sanoat oʻrtasida aloqalar oʻrnatilishiga xizmat qiladi.

Faol oʻrganish har doim muvaffaqiyatlimi?

Manba bunday xulosa bermaydi. Table 3 adabiyotda muvaffaqiyat haqida xabar beradigan keys tadqiqotlar ustun boʻlishi mumkinligini va muvaffaqiyatsiz yoki cheklangan amaliyotlar kamroq oʻrganilishini alohida tanqid qiladi.

Sinf hajmi, resurslar, oʻqituvchining tajribasi, dars davomiyligi, institutsional qoʻllab-quvvatlash va baholash tizimi kabi sharoitlar usullarning taʼsirini oʻzgartirishi mumkin.

Shuning uchun kelajakda qiyosiy va uzoq muddatli tadqiqotlarga ehtiyoj bor.

Raqamli Texnologiya va Sunʼiy Intellekt Barqarorlikka Yoʻnaltirilgan STEM Taʼlimida Qanday Qoʻllaniladi?

Raqamli texnologiya ushbu sharhda barqarorlik taʼlimini avtomatik ravishda yaxshilaydigan mustaqil yechim emas; murakkab tizimlarni modellashtirish, ssenariylarni sinash, maʼlumotlarni tahlil qilish, shaxsiylashtirilgan fikr-mulohaza, hamkorlik va kirish imkoniyatini taʼminlay oladigan taʼlim kirish omili va pedagogik jarayonni yengillashtiruvchi vositadir; uning taʼsiri oʻqituvchi kompetensiyasi, metodik integratsiya, axloqiy foydalanish va raqamli kirish sharoitlariga bogʻliq.

Simulyatsiya va virtual laboratoriyalar

Energiya tizimi, ekologik jarayon yoki shahar rivojlanishi kabi murakkab tuzilmalarni sinfda jismonan barpo etish koʻpincha mumkin emas.

Simulyatsiyalar va virtual laboratoriyalar oʻquvchilarga muqobil ssenariylarni solishtirish, tizim komponentlari bir-biriga qanday taʼsir qilishini oʻrganish va noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish imkonini berishi mumkin.

Sunʼiy intellekt

Manba sunʼiy intellekt yordamidagi muhitlar shaxsiylashtirish, maʼlumotlar tahlili, fikr-mulohaza va murakkab barqarorlik ssenariylarini oʻrganishda qoʻllanishi mumkinligini muhokama qiladi.

Shu bilan birga, manba AI qoʻllanishini bir yoqlama “taraqqiyot” hikoyasi sifatida bermaydi. Maʼlumotlar maxfiyligi, algoritmik tarafkashlik, masʼuliyatli foydalanish, oʻqituvchi tayyorligi va teng kirish hal qilinishi lozim boʻlgan muammolardir.

Geymifikatsiya

Geymifikatsiyalangan va ssenariyga asoslangan muhitlar oʻquvchiga resurslarni boshqarish, siyosat tanlovi yoki ekologik qarorlarning oqibatlarini yanada interaktiv tarzda oʻrganishga yordam berishi mumkin.

Manbaning urgʻusi ball va nishon kabi yuzaki oʻyin elementlaridan koʻra, oʻquvchining tizim ichidagi qaror-oqibat munosabatini tajriba qilishidadir.

Ochiq taʼlim resurslari va onlayn hamkorlik

Ochiq taʼlim resurslari va onlayn hamkorlik platformalari turli geografiyalardagi oʻquvchilarning bilim va qoʻshma loyihalarga kirishini oshirishi mumkin.

Ammo raqamli infratuzilmaning teng taqsimlanmagani bu vositalarning mavjud tengsizliklarni kamaytirish oʻrniga kuchaytirish xavfini tugʻdirishi mumkin.

Texnologik determinizm xavfi

Table 3 dagi muhim tadqiqot boʻshliqlaridan biri AI, simulyatsiya va geymifikatsiya koʻpincha natijalarni oʻz-oʻzidan yaxshilaydi degan farazdir.

Manbaga koʻra, texnologiyaning taʼlimiy taʼsiri uning texnik rivojlanganligidan koʻra pedagogik dizayn ichida qanday joylashtirilishiga koʻproq bogʻliq.

Notoʻgʻri integratsiya qilingan ilgʻor texnologiya mazmunli oʻqitish vositasi oʻrniga qimmat yoki chalgʻituvchi qoʻshimcha unsurga aylanishi mumkin.

Oʻqituvchi nega markazda qoladi?

Texnologiya koʻpaygani sari oʻqituvchining roli yoʻqolmaydi. Aksincha, manba oʻqituvchilarning fanlararo mazmun, faol oʻrganish, texnologiya va barqarorlik bilimini birgalikda boshqara olishini muhim kirish omili sifatida koʻradi.

Figure 9 oʻqituvchi tayyorlashni toʻrtta asosiy yoʻnalishda umumlashtiradi: uzluksiz kasbiy rivojlanish, pedagogik innovatsiya, texnologik integratsiya va hamkorlik tarmoqlari.

Shu sababli oʻqituvchi taʼlimi bir martalik dasturiy taʼminot kursi sifatida emas, balki institutsional qoʻllab-quvvatlanadigan uzluksiz kasbiy rivojlanish jarayoni sifatida koʻrilishi kerak.

Tenglik va gender

Manba ayollarning STEM sohalarida yetarlicha namoyon boʻlmasligini barqarorlik taʼlimining faqat inson resurslari emas, balki tenglik muammosi sifatida koʻradi.

Yakuniy korpusda taxminan 10 ta tadqiqot gender tengsizligiga bevosita qaratilgan.

Figure 10 tengsizliklarni faqat individual oʻquvchi tanlovi sifatida emas, balki kirish imkoniyati, rol modeli, institutsional tuzilma, ijtimoiy-iqtisodiy farq va qoʻllab-quvvatlash tizimlari bilan bogʻliq muammolar sifatida taqdim etadi.

Barqarorlik faqat atrof-muhit degani emas

Tadqiqotning eng diqqatga sazovor miqdoriy natijalaridan biri barqarorlikning uch oʻlchovi oʻrtasidagi nomutanosiblikdir.

Bu nomutanosiblik barqarorlik taʼlimining ekologik komponenti nisbatan kuchli, ijtimoiy va iqtisodiy komponentlari esa kamroq integratsiyalashganini koʻrsatadi.

STEMning iqtisodiy raqobat maqsadi bilan barqarorlik oʻrtasida taranglik bormi?

Manba bunday konseptual taranglikni ochiq muhokama qiladi. STEM taʼlimi tarixan innovatsiya, iqtisodiy oʻsish va mehnat bozori ehtiyojlari bilan asoslangan.

Barqarorlik yondashuvi esa isteʼmol, ekologik chegaralar, tenglik va uzoq muddatli ijtimoiy masʼuliyat kabi masalalarda iqtisodiy raqobat mantiqini tanqidiy baholashni talab qilishi mumkin.

Shu sababli tadqiqot STEM barqarorlikka xizmat qilishi uchun “koʻproq texnologiya” ishlab chiqarishdan tashqari taʼlim maqsadlarini ham qayta koʻrib chiqish kerakligini taʼkidlaydi.

Barqarorlik kompetensiyasi nima?

Barqarorlik kompetensiyasi oʻquvchining faqat barqarorlik haqida bilimga ega boʻlishi emas; murakkab tizimlarni tushunishi, kelajakdagi oqibatlarni oldindan koʻra olishi, qadriyat va axloqiy muammolarni muhokama qila olishi, strategiya ishlab chiqishi, boshqalar bilan hamkorlik qilishi va real muammolarda integratsiyalashgan yechim ishlab chiqishi demakdir.

Manba UNESCO hamda Wiek va hamkasblarining doiralariga tayangan holda tizimli fikrlash, oldindan koʻra bilish, normativ/axloqiy fikrlash, strategik kompetensiya, hamkorlik, tanqidiy fikrlash, oʻzini anglash va integratsiyalashgan muammo yechishni ajratib koʻrsatadi.

Bu kompetensiyalarni klassik imtihon bilan oʻlchash nega qiyin?

Koʻp tanlovli yoki faqat toʻgʻri natijaga yoʻnaltirilgan imtihonlar oʻquvchining tizimdagi oʻzaro bogʻlanishlarni koʻrish, turli manfaatdor tomonlar bilan ishlash, axloqiy dilemmani asoslash yoki real hayot muammosida yechimning oqibatlarini baholash qobiliyatini toʻliq oʻlchay olmaydi.

Shu sababli manba portfolio, reflektiv kundalik, loyiha baholashi, tengdosh baholashi, faoliyat topshirigʻi va kompetensiya rubrikasi kabi yanada autentik usullardan foydalanishni muhokama qiladi.

Biroq soha boʻylab turli taʼlim bosqichlari va madaniy kontekstlar orasida qoʻllanilishi mumkin boʻlgan yagona standartlashtirilgan baholash tizimi hali mavjud emas.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot savollari

Sharh uchta tadqiqot savoli asosida tuzilgan:

1. Barqarorlikka yoʻnaltirilgan STEM taʼlimi tadqiqotlari vaqt oʻtishi bilan qanday rivojlangan?
2. Barqarorlikni STEM taʼlimiga integratsiya qilish uchun qaysi pedagogik yondashuvlar eng koʻp qoʻllangan?
3. Adabiyotda qanday foydalar, qiyinchiliklar va tadqiqot boʻshliqlari aniqlangan?

Scopus qidiruv strategiyasi

Manba qidiruv 15 dekabr 2025-yilda Scopusda amalga oshirilganini bildiradi.

Asosiy soʻrov:

TITLE-ABS-KEY ("STEM education" AND "sustainability")

Manbada eʼlon qilingan toʻliq soʻrovda quyidagi filtrlar ham mavjud:

AND PUBYEAR > 2005

AND PUBYEAR < 2025

AND (LIMIT-TO (DOCTYPE,"ar") OR LIMIT-TO (DOCTYPE,"re"))

AND LIMIT-TO (LANGUAGE,"English")

Metodik nomuvofiqlik izohi: Maqola matni va Figure 4 davrni “2005–2025” deb belgilaydi. Biroq eʼlon qilingan soʻrovdagi >2005 va <2025 shartlari chegaradagi yillarni texnik jihatdan chiqarib tashlaydi. Bu farq manbaning oʻzida hal qilinmagani sababli Verianla tomonidan jim tarzda tuzatilmagan.

Kiritish va chiqarib tashlash mezonlari

Kiritilgan nashrlar barqarorlikning STEM taʼlimiga integratsiyasini bevosita koʻrib chiqishi; pedagogik yondashuv, oʻquv dasturi dizayni yoki taʼlim amaliyoti bilan bogʻliq boʻlishi; taqrizdan oʻtgan jurnal maqolasi yoki sharh xususiyatiga ega boʻlishi kerak.

Faqat STEM taʼlimini oʻrganib, barqarorlik bilan aloqa oʻrnatmagan tadqiqotlar, faqat barqarorlikni oʻrganib, STEM bilan mazmunli aloqa oʻrnatmagan tadqiqotlar hamda konferensiya tezisi, tahririy maqola yoki taqrizdan oʻtmagan hujjatlar chiqarib tashlangan.

Tadqiqotlar Qanday Tanlandi va Kodlandi?

Scopus qidiruvidan olingan 867 ta yozuv ikki muallif tomonidan mustaqil ravishda sarlavha va annotatsiya boʻyicha saralangan, 131 ta nashr toʻliq matn baholashiga oʻtkazilgan va yakuniy muvofiqlik tekshiruvidan soʻng 80 ta tadqiqot yakuniy sintezga kiritilgan; bu tadqiqotlar taʼlim bosqichi, barqarorlik yoʻnalishi, STEM oʻlchovi, pedagogik strategiya va xabar qilingan taʼlimiy natija kabi besh analitik oʻlchov boʻyicha kodlangan.

PRISMA dan foydalanish nimani anglatadi?

Maqola tadqiqotlarni aniqlash, saralash, muvofiqlik va kiritish jarayonlarini yanada shaffof qilish uchun PRISMA hisobot tamoyillaridan foydalangan.

Biroq tadqiqot oldindan roʻyxatdan oʻtkazilmagan va toʻliq tizimli sharh protokoliga amal qilmagan. Mualliflar buni ongli metodik tanlov sifatida izohlaydi; soha fan, metod va tushuncha jihatidan geterogen boʻlgani uchun tuzilmali narrativ sintez mosroq ekanini taʼkidlaydi.

Tavsifiy nashr tahlili

Scopus maʼlumotlaridan yillik nashrlar soni, mavzu sohasi taqsimoti, iqtiboslar soni, mualliflar mahsuldorligi va h-indeks kabi koʻrsatkichlar chiqarilgan. Maʼlumotlar elektron jadval dasturida qayta ishlangan; sarlavha, annotatsiya va kalit soʻzlar chastotasidan qoʻshimcha ravishda soʻz buluti yaratilgan.

Bu tahlil co-citation, co-occurrence yoki clusteringni oʻz ichiga olmagani uchun keng qamrovli bibliometriya sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Nashrlar soni qanday oʻzgardi?

Figure 4 barqarorlik va STEM taʼlimini birgalikda koʻrib chiqadigan nashrlar ayniqsa soʻnggi davrda sezilarli darajada oshganini koʻrsatadi.

Manba oxirgi besh yildagi oʻsishni tez va jadallashib borayotgan tadqiqot qiziqishi sifatida talqin qiladi hamda oxirgi ikki yilda kamida 50 ta maqola chop etilganini bildiradi.

Mualliflar bu oʻsishni 2030 Agenda, SDGlar, Paris Agreement, European Green Deal va UNESCOning ESD doirasi kabi xalqaro siyosat rivojlanishlari bilan tarixiy jihatdan bogʻlaydi. Bu bogʻliqlik izohlovchi kontekstdir; bevosita sababiy tahlil oʻtkazilmagan.

Mavzu sohalari

Ijtimoiy Fanlarning eng katta kategoriya boʻlishi soha faqat texnik barqarorlik amaliyotlaridan emas, balki oʻqitish, oʻrganish, institut va ijtimoiy oʻzgarish muammolaridan ham iborat ekanini koʻrsatadi.

Eng koʻp iqtibos olingan tadqiqotlar

Manbadagi Table 1 Scopus 2025 koʻrinishidagi eng koʻp iqtibos olingan oʻnta tadqiqotni roʻyxatlaydi. Dastlabki uch oʻrinda Clark va Buttonning 2011-yildagi transdisiplinar barqarorlik taʼlimi tadqiqoti 113 iqtibos; Derting va hamkasblarining STEM oliy taʼlimida professor-oʻqituvchilar kasbiy rivojlanishi tadqiqoti 80 iqtibos; Gamage va hamkasblarining STEM oliy taʼlim dasturlariga barqarorlikni kiritishni koʻrib chiqqan 2022-yilgi tadqiqoti esa 43 iqtibos bilan joylashgan.

Bu raqamlar oʻzgarmas universal iqtibos qiymatlari emas; ular Scopusdan 2025-yilda olingan manba oniy tasviridir.

Eng mahsuldor tadqiqotchilar

Table 2 da Elzomor, González-Gómez va Jeong yettitadan nashr bilan eng mahsuldor tadqiqotchilar qatorida keltirilgan. Blake va Norouzi oltitadan; Mitra, Nagchaudhuri, Pradhananga va Parrish esa beshtadan tadqiqot bilan keyingi oʻrinlarda turadi.

Figure 6 bu tadqiqotchilar bitta STEM fanida jamlanmaganini; muhandislik, ijtimoiy fanlar, atrof-muhit fanlari, energiya, kompyuter fanlari va boshqa sohalarga tarqalganini koʻrsatadi.

Soʻz buluti nimani koʻrsatadi?

Figure 7 sarlavha, annotatsiya va kalit soʻzlardan yaratilgan tavsifiy soʻz bulutidir. Soʻz oʻlchami termin chastotasiga qarab oʻzgaradi.

Terminlarning bir guruhi oʻqituvchi, oʻquvchi, oʻrganish, loyiha/muammo asosidagi usul, fanlararolik, gender, hamkorlik va oʻquv dasturi dizayniga; ikkinchi guruh esa SDGlar, biomassa va qayta tiklanuvchi energiya kabi barqarorlik amaliyotlariga yoʻnaladi.

Soʻz buluti miqdoriy munosabat yoki konseptual tarmoq tahlili emas; u sohada tez-tez qoʻllanadigan tushunchalarning vizual xulosasidir.

Yakuniy 80 tadqiqotning taʼlim bosqichi

Manba boshlangʻich va oʻrta taʼlim tadqiqotlari ham mavjudligini, ammo bu ikki bosqich uchun bu yerda alohida toʻliq son taqsimotini bermaganini qayd etadi. Shu sababli Verianla manbada boʻlmagan raqamlarni toʻldirmagan.

Pedagogik strategiyalar

Loyiha Asosida Oʻqitish 16/80 tadqiqot bilan aniq ravishda eng koʻp qayd etilgan usuldir.

PBL, IBL va Dizayn Asosida Oʻrganish ham sezilarli darajada uchraydi; biroq manba bu uch yondashuv uchun alohida aniq tadqiqot sonlarini bermaydi.

Oʻyin asosidagi oʻrganish, xizmat orqali oʻrganish, amaliyot hamjamiyatlari, raqamli simulyatsiyalar, generativ sunʼiy intellekt va ochiq taʼlim resurslari yangi tendensiyalar sifatida qayd etiladi.

Tadqiqot usullarining taqsimoti

Bu kategoriyalar manbada mustaqil tasnif sarlavhalari sifatida berilgan. Manba barcha 80 tadqiqot uchun qolgan kategoriyalarni bir xil aniqlikda tafsilotlamagani uchun Verianla yetishmayotgan jami sonni taxmin qilib toʻldirmagan.

Eng koʻp qayd etilgan amaliy muammo

Oʻqituvchi tayyorlash va kasbiy rivojlanish 28 tadqiqotda uchraydigan muammo sifatida ajralib turadi.

Unga oʻquv dasturiga integratsiya, fanlararo hamkorlik, barqarorlik kompetensiyalarini baholash, institutsional qoʻllab-quvvatlash va tashkiliy oʻzgarishga qarshilik kabi muammolar qoʻshiladi.

Sharh Aniqlagan Eng Muhim Tadqiqot Boʻshliqlari Qaysilar?

Sharh asosiy muammo alohida muvaffaqiyatli loyihalarning yetishmasligi emas, balki barqarorlikni STEM taʼlimining asosiy tuzilmasiga bogʻlaydigan yaxlit va oʻlchanadigan modellar yetarli emasligini koʻrsatadi; manba ayniqsa oʻquv dasturiga integratsiya, oʻqituvchi tayyorlash, baholash, raqamli texnologiyalarni tanqidiy tekshirish, kontekstual xilma-xillik, tenglik va uzoq muddatli taʼsirlarda sezilarli tadqiqot boʻshliqlarini belgilaydi.

Rasmlarning ilmiy roli

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar

Barqarorlikka yoʻnaltirilgan STEM taʼlimi tez oʻsayotgan va tobora fanlararo tus olayotgan tadqiqot sohasidir.

Oʻquvchi markazli, real hayot bilan bogʻliq va faol pedagogikalar adabiyotda aniq ajralib turadi.

Ekologik barqarorlik ijtimoiy va ayniqsa iqtisodiy oʻlchovlarga qaraganda kuchliroq namoyon boʻlgan.

Oʻqituvchi tayyorlash va institutsional qoʻllab-quvvatlash barqarorlik integratsiyasining asosiy kirish omillaridir.

Barqarorlik kompetensiyalarini klassik bilim imtihonlaridan kengroq baholash usullari bilan oʻlchash ehtiyoji mavjud.

Raqamli texnologiyalar muhim imkoniyatlar bersa-da, ularning taʼsiri pedagogik integratsiya, axloqiy foydalanish va kirish sharoitlariga bogʻliq.

Soha tez kengayayotganiga qaramay, nazariy parchalanish, cheklangan uzoq muddatli dalil va amaliyotlar oʻrtasidagi past taqqoslanish muammolari davom etmoqda.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosalar

Sharh biror bitta pedagogik usul barcha taʼlim bosqichlarida aniq eng yaxshi ekanini isbotlamaydi.

PjBL eng koʻp qoʻllanadigan usul boʻlishi PjBL har bir sharoitda eng yuqori oʻrganish taʼsiriga ega degani emas.

AI yoki boshqa raqamli vosita oʻquvchilarning oʻrganish muvaffaqiyatini avtomatik yoki sababiy tarzda oshirishi koʻrsatilmagan.

Ekologik barqarorlikning koʻproq oʻrganilishi ijtimoiy yoki iqtisodiy barqarorlik ilmiy jihatdan kamroq muhim degani emas.

Scopus natijalari butun dunyo adabiyotini ifodalamaydi; boshqa maʼlumotlar bazalari yoki ingliz tilidan boshqa tillardagi nashrlarda boshqacha naqshlar boʻlishi mumkin.

Sharh meta-tahlil boʻlmagani uchun turli pedagogikalarning standartlashtirilgan taʼsir kattaliklarini taqqoslamaydi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

Birinchi kuchli tomon barqarorlikka yoʻnaltirilgan STEMni bitta taʼlim bosqichi yoki bitta pedagogik usul bilan cheklamasdan, erta bolalikdan oliy taʼlim va oʻqituvchi tayyorlashgacha boʻlgan koʻndalang bosqichlar nuqtayi nazaridan foydalanishidir.

Ikkinchi kuchli tomon tavsifiy Scopus manzarasini 80 tadqiqotlik mazmun sintezi bilan birlashtirishidir.

Uchinchi kuchli tomon parchalangan adabiyotni besh komponentli konseptual doirada tartibga solib, oʻqituvchi tayyorlash, oʻquv dasturi, pedagogik jarayon, oʻrganish natijasi va ijtimoiy taʼsir oʻrtasidagi aloqalarni koʻrinadigan qilishidir.

Toʻrtinchi kuchli tomon raqamli texnologiyalarni faqat ijobiy innovatsiya sifatida taqdim etmay, kirish, etika, tarafkashlik va pedagogik moslik muammolarini ham muhokama qilishidir.

Beshinchi kuchli tomon Table 3 orqali tadqiqot boʻshliqlarini faqat sanab oʻtmasdan, har bir boʻshliqni aniq kelajak tadqiqot yoʻnalishlari bilan moslashtirishidir.

Asosiy cheklovlar

Bitta maʼlumotlar bazasi: Qidiruv faqat Scopusda oʻtkazilgan; Web of Science, ERIC yoki IEEE Xploreda mavjud ayrim tadqiqotlar tushib qolgan boʻlishi mumkin.

Til cheklovi: Faqat ingliz tilidagi nashrlar kiritilgan. Mahalliy barqarorlik taʼlimi milliy va mintaqaviy jurnallarda boshqa tillarda chop etilishi sababli til tarafkashligi ehtimoli bor.

Nashr tarafkashligi: Ijobiy taʼlim natijalari haqida xabar beradigan amaliyotlar neytral yoki muvaffaqiyatsiz amaliyotlarga qaraganda koʻproq chop etilishi mumkin.

Sharh turi: Tadqiqot toʻliq tizimli sharh yoki meta-tahlil emas va barcha adabiyotni toʻliq qamrab olishni maqsad qilmaydi.

Tez rivojlanayotgan soha: AI, raqamli oʻrganish va barqarorlik taʼlimi tez oʻzgarayotgani sababli yangi tadqiqotlar ayrim xulosalarni qisqa muddatda kengaytirishi yoki oʻzgartirishi mumkin.

Uzoq muddatli dalil: Adabiyotda eksplorativ va keysga asoslangan tadqiqotlar ustunligi sababli uzoq muddatli taʼlim natijalari cheklangan.

Qayta ishlab chiqish imkoniyati

Manba Scopus soʻrovini, qidiruv sanasini, tanlash mezonlarini, tadqiqot sonlari oqimini va kodlash oʻlchovlarini hisobot qiladi.

Supplementary Table S1 qidiruv strategiyasini, Supplementary Table S2 esa tematik tahlilda qoʻllangan kodlash kategoriyalari va taʼriflarini beradi.

Shunga qaramay, eʼlon qilingan Scopus yil filtri bilan matnda koʻrsatilgan “2005–2025” davri oʻrtasidagi nomuvofiqlik aynan qayta ishlab chiqishda ochiq hisobga olinishi kerak.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Research Trends in Sustainability-Oriented STEM Education

Mualliflar: Sergio Nogales-Delgado; Ismael Montero Fernández.

Masʼul muallif: Sergio Nogales-Delgado.

Muassasalar: Department of Applied Physics, University of Extremadura, Badajoz, Spain; Department of Analytical Chemistry, Faculty of Science, Universidad de Extremadura, Badajoz, Spain.

Jurnal: Education Sciences.

Nashriyot/platforma: MDPI.

Bibliografik yozuv: Education Sciences, 2026, 16(9), Article 1393.

DOI: 10.3390/educsci16091393.

Nashr jarayoni: Qabul qilingan 17 iyun 2026; qayta koʻrib chiqish 26 avgust 2026; qabul qilish 26 avgust 2026; nashr 28 avgust 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan, chop etilgan tuzilmali narrativ sharh; PRISMA tamoyillaridan foydalanadi, ammo toʻliq tizimli sharh yoki meta-tahlil emas.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maʼlumotlar bazasi: Scopus.

Qidiruv sanasi: 15 dekabr 2025.

Dastlabki yozuv: 867.

Toʻliq matn baholashi: 131 tadqiqot.

Yakuniy sintez: 80 tadqiqot.

Saralash usuli: Sarlavha/annotatsiya va toʻliq matn bosqichlarida ikki muallifning mustaqil baholashi; kelishmovchiliklarni muhokama va konsensus orqali hal qilish.

Kodlash oʻlchovlari: Taʼlim bosqichi, barqarorlik yoʻnalishi, STEM oʻlchovi, pedagogik strategiya va xabar qilingan taʼlimiy natija.

Nashr tahlili: Yillik nashrlar soni, mavzu sohasi, iqtibos ko'rsatkichlari, mahsuldor tadqiqotchilar, h-indeks va kalit soʻzlar chastotasi.

Bibliometrik cheklov: Co-citation, co-occurrence yoki clustering tahlili oʻtkazilmagan; nashr tahlili keng qamrovli bibliometriya emas, tavsifiy koʻrinish sifatida baholanishi kerak.

Konseptual doira: Context → Inputs → Processes → Outputs → Impact.

Manba ichidagi metodik nomuvofiqlik: Matn va rasmlar tadqiqot davrini 2005–2025 deb belgilagan holda, eʼlon qilingan Scopus soʻrovida PUBYEAR > 2005 va PUBYEAR < 2025 shartlari mavjud. Bu farq manbada izohlanmagan.

Qoʻshimcha materiallar: Supplementary Table S1 qidiruv soʻrovi va tegishli qidiruv maʼlumotlarini; Supplementary Table S2 tematik kodlash doirasi va kategoriya taʼriflarini oʻz ichiga oladi.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish va metodologiya Sergio Nogales-Delgado; validatsiya, formal tahlil, tadqiqot, resurslar, maʼlumotlar kuratsiyasi, dastlabki qoralamani yozish va koʻrib chiqish ikki muallif; vizualizatsiya Sergio Nogales-Delgado; nazorat ikki muallif tomonidan amalga oshirilgan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Etika qoʻmitasi: Tatbiq etilmaydi.

Axborotli rozilik: Tatbiq etilmaydi.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Sharh maʼlumotlari Scopusdan olingan bibliografik yozuvlardir. Qidiruv strategiyasi va kiritilgan tadqiqotlarga oid materiallar shaffoflik va qayta ishlab chiqish imkoniyati maqsadida qoʻshimcha materiallarda berilgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Manbada manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligi bildirilgan.

Asosiy talqin cheklovi: Bu tadqiqot turli pedagogik usullarning standartlashtirilgan taʼsir kattaliklarini oʻlchaydigan meta-tahlil emas. Natijalar adabiyot tuzilmasi, takrorlanuvchi mavzular va manba tadqiqotlarda xabar qilingan tajribalarning tuzilmali sintezidir.

Mualliflik huquqi va qayta foydalanish izohi: Manba tadqiqot CC BY litsenziyasiga ega. Ushbu Verianla matni maqola paragraflarining mexanik o‘zbekcha tarjimasi emas; manba metodlari, raqamlar, konseptual doira, rasmlar, jadvallar, natijalar va cheklovlar saqlangan holda mustaqil oʻquv tuzilmasida qayta bayon qilingan. Manba rasmlarini aynan piksel nusxasi qilish oʻrniga ilmiy munosabatlar saqlangan holda original Verianla sxemalari shaklida qayta qurish mumkin.