Kelajak savodxonligi (Futures Literacy), kelajakni qatʼiy va bashorat qilinishi kerak boʻlgan yagona natija sifatida koʻrish oʻrniga noaniqlik bilan ishlash, taxminlarni savol ostiga olish hamda bir nechta mumkin yoki afzal kelajaklarni tasavvur qilish orqali bugungi fikr va harakatlarni baholash imkonini beradigan barqarorlik kompetensiyasidir. Ushbu tadqiqot oʻqituvchi nomzodlarida Kelajak savodxonligini rivojlantirish maqsadida GreenComp School loyihasi doirasida ishlab chiqilgan sanʼatga asoslangan mikro-kompetensiyaning pedagogik salohiyati va uni amalga oshirishdagi qiyinchiliklarni oʻrgangan. Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishining birinchi kursida oʻqiyotgan oʻn yetti talabaning juftlashtirilgan old-test/soʻng-test soʻrovlari, besh talaba bilan oʻtkazilgan yarim tuzilgan guruh suhbatlari, talabalar ishlari, faoliyat natijalari va tadqiqotchining reflektiv kundaligi birgalikda tahlil qilingan. Eng kuchli miqdoriy oʻzgarish ishtirokchilarning Kelajak savodxonligini tushunishlariga doir oʻz-oʻzini baholashlarida kuzatilgan; biroq tadqiqot kichik namuna, oʻz-oʻzini baholash oʻlchovi va faqat qisman amalga oshirilgan mikro-kompetensiyaga tayangani sababli bu natijalar amalda namoyon etilgan haqiqiy kompetensiya oshishi yoki keng populyatsiyaga umumlashtiriladigan sababiy taʼsir sifatida talqin qilinmasligi kerak.
Tadqiqotning sifat tahlili sanʼatga asoslangan oʻrganish bilan Kelajak savodxonligi oʻrtasidagi aloqani tushuntiruvchi oʻzaro bogʻliq olti pedagogik jarayonni aniqlagan: hissiy ishtirok, kelajakka oid xabarlarni yetkazish, tanaviy oʻrganish, muqobil kelajaklarni tasavvur qilish, insonparvar qadriyatlar va hamkorlik. Badiiy va multimodal faoliyatlar talabalarga mumkin boʻlgan kelajaklarni boshdan kechirish, koʻrinadigan qilish va boshqalar bilan boʻlishishda yordam bergan; biroq taxminlar, toʻqnashuvchi qadriyatlar va haqiqatan ham turlicha kelajak istiqbollarini tanqidiy sinovdan oʻtkazish ancha cheklangan boʻlib qolgan.
Tadqiqot koʻrib chiqqan muammo
Kelajak savodxonligi Yevropa Komissiyasining GreenComp barqarorlik kompetensiyalari doirasida “barqaror kelajaklarni tasavvur qilish” sohasi ostida koʻrib chiqiladigan asosiy kompetensiyalardan biridir. Biroq oʻqituvchilar taʼlimi sohasida muayyan GreenComp kompetensiyalarini qaysi pedagogik usullar orqali rivojlantirish mumkinligiga doir amaliy dalillar cheklangan. Manba tadqiqot ayniqsa oʻqituvchi nomzodlarida Kelajak savodxonligini rivojlantirish uchun sanʼatga asoslangan yondashuvlar qanday loyihalanishi, talabalar bu yondashuvlarni qanday boshdan kechirishi va amaliyotda qanday qiyinchiliklar yuzaga kelishi masalasiga qaratilgan.
Tadqiqotning adabiyotlar sharhida GreenComp amaliyotlariga doir turli taʼlim tashabbuslari mavjud boʻlsa-da, oʻqituvchi nomzodlarida Kelajak savodxonligini ayniqsa sanʼatga asoslangan usullar bilan rivojlantirishni oʻrganuvchi batafsil amaliy tadqiqotlar yetishmasligi qayd etiladi. Shu bois tadqiqotning hissasi faqat “sanʼat ishlaydimi?” degan savolga natija berish emas, balki sanʼatga asoslangan pedagogika Kelajak savodxonligining qaysi jihatlarini qaysi oʻrganish jarayonlari orqali faollashtira olishini koʻrsatishdir.
Kelajak savodxonligi nima?
Kelajak savodxonligi kelajakni aniq bashorat qilishga urinish oʻrniga odamlarga kelajak haqidagi taxminlarini anglash, noaniqlik bilan fikrlash, bir nechta mumkin kelajaklarni tasavvur qilish va bu kelajak tasvirlaridan bugungi tushuncha va harakatlarini savol ostiga olish uchun foydalanish imkonini beradigan kompetensiyadir; shu sababli “kelajakni oldindan koʻrish” bilan “muqobil kelajaklarni tasavvur qilish” bir xil jarayon emas.
GreenComp ichidagi oʻrni
GreenComp barqaror tarzda yashash va harakat qilish uchun bilim, koʻnikma va munosabatlarni birgalikda qamrab oladigan Yevropa barqarorlik kompetensiyalari doirasidir. Doirada toʻrtta kompetensiya sohasi va jami 12 kompetensiya mavjud. Kelajak savodxonligi moslashuvchanlik va izlanishga asoslangan fikrlash bilan birga barqaror kelajaklarni tasavvur qilish sohasi ostida joylashadi.
Bu yondashuv oʻqituvchi nomzodlari nuqtayi nazaridan ayniqsa muhimdir; chunki oʻqituvchilardan faqat mavjud bilimni yetkazish emas, balki oʻquvchilarning oʻzgarish, noaniqlik, barqarorlik, ijtimoiy masʼuliyat va muqobil kelajaklar haqida fikrlashini qoʻllab-quvvatlash ham kutilishi mumkin. Manba tadqiqot shu sababli Kelajak savodxonligini oʻqituvchi nomzodlarining kasbiy rivojlanishi bilan bogʻlaydi.
Nega sanʼat pedagogik vosita sifatida tanlandi?
Tadqiqotning pedagogik dizayni Deweyning sanʼatni tajriba sifatida koʻrish yondashuvi, Eisnerning bilish va ifodalashning koʻp shakllari hamda Greenening tasavvur va muqobil imkoniyatlarni koʻra bilish yondashuvi bilan bogʻlangan. Bundan tashqari, socially engaged arts yondashuvi ishtirokni, muloqotni, empatiyani, birgalikda maʼno yaratishni va real ijtimoiy masalalar bilan oʻzaro aloqani ilgari suradi.
Tadqiqotda sanʼatga asoslangan oʻrganishning vazifasi estetik jihatdan muvaffaqiyatli sanʼat mahsulotlarini yaratishga oʻrgatish emas. Tasviriy sanʼat, drama, musiqa, adabiyot, yozuv va multimodal ifoda talabalarning kelajak haqida fikrlashi, hissiy va axloqiy munosabatlarini ifodalashi, boshqalarning nuqtayi nazarlarini baholashi va mumkin kelajaklarni boshqalar bilan boʻlishish mumkin boʻlgan shaklga keltirishiga vositachilik qiluvchi pedagogik vositalar sifatida qoʻllangan.
Sanʼatga asoslangan yondashuvlar Kelajak savodxonligini qanday qoʻllab-quvvatlashi mumkin?
Sanʼatga asoslangan yondashuvlar kelajakni faqat ogʻzaki yoki mavhum munozara mavzusi boʻlishdan chiqarib, vizual, dramatik, tanaviy, adabiy va multimodal tajribalar orqali his etiladigan, tasavvur qilinadigan va boshqalar bilan muhokama qilinadigan holga keltirish orqali Kelajak savodxonligini qoʻllab-quvvatlashi mumkin; biroq bu salohiyat toʻliq Kelajak savodxonligiga aylanishi uchun ijodiy tasavvur bilan bir qatorda taxminlar, qarama-qarshi istiqbollar va toʻqnashuvchi qadriyatlar tanqidiy ravishda qayta koʻrib chiqiladigan reflektiv bosqich ham zarur.
Mikro-kompetensiyaning aralash taʼlim tuzilishi
| Komponent | Rejim | Manbada ko‘rsatilgan davomiylik | Sanʼatga asoslangan qism | Sanʼat shakllari |
|---|---|---|---|---|
| Yuzma-yuz | Sinxron | 9 learning hour | 9 soatning 6 tasi | Tasviriy sanʼat, drama, adabiyot |
| Onlayn | Asinxron | 16 learning hour | 16 soatning 4–5 tasi | Tasviriy sanʼat |
Manbaning 1-jadvalida bir learning hour 45 daqiqa deb taʼriflangan. Usul boʻlimida esa yuzma-yuz qism uchta 3 soatlik mashgʻulot sifatida oʻtkazilgani yozilgan. Manba bu ikki vaqt ifodasi bir xil birlikdan foydalanadimi-yoʻqmi, aniqlashtirmagani uchun davomiyliklar birlashtirilmagan.
Sakkizta oʻrganish faoliyati
| Faoliyat | Rejim | Asosiy yondashuv | Kelajak savodxonligiga ko‘zlangan hissa |
|---|---|---|---|
| LA1 — Tasviriy sanʼat orqali Kelajak savodxonligi | Yuzma-yuz | Jamoat sanʼatini tahlil qilish va miniatyura jamoat asarini yaratish | Muqobil kelajaklarni tasavvur qilish, ijtimoiy masalalarni talqin qilish va kelajakka oid gʻoyalarni vizual tarzda yetkazish |
| LA2 — Tasviriy sanʼat va drama | Yuzma-yuz | Matbuot fotosuratlari, rol oʻynash, qotirilgan obraz, hikoya qilish | Empatiya, istiqbolni qabul qilish, noaniqlik va bir nechta kelajak ehtimollari bilan ishlash |
| LA3 — Musiqa, adabiyot va tasviriy sanʼat | Yuzma-yuz | Qoʻshiq tinglash, matn yaratish, ijodiy vizual ish va vizual sheʼr | Tasavvur va barqaror kelajaklarga oid qadriyatlarni ko‘rinadigan qilish |
| LA4 — Adabiyot va tasviriy sanʼat | Yuzma-yuz | Tasvirlar, atrof-muhitga yoʻnaltirilgan adabiyot, ijodiy yozish va rasm chizish | Insonlar, inson bo‘lmagan tirik mavjudotlar va tabiat o‘rtasidagi munosabatlar haqida fikrlash; narrativ tasavvur |
| LA5 — Xabarlarni yetkazish | Asinxron | VoiceThread va raqamli ulashish | Badiiy ifoda kelajakka oid maʼnolarni qanday shakllantirishi haqida tanqidiy fikrlash |
| LA6 — Ijtimoiy jalb etilgan sanʼat | Asinxron | Socially engaged arts loyihalarini oʻrganish va dars dizayni | Jamoaviy harakat, ishtirok va sanʼatning ijtimoiy oʻzgarishdagi rolini baholash |
| LA7 — Yaxshiroq kelajaklarni tasavvur qilish | Asinxron | Ijodiy kelajak tasavvuri va qisqa video | Oldindan ko‘ra bilishga asoslangan tasavvur, umid va barqaror kelajaklarni shakllantirish qobiliyati |
| LA8 — Dars birliklarini ishlab chiqish | Asinxron | Oʻquv dasturi va dars rejasini loyihalash | Kelajak savodxonligi va sanʼatga asoslangan pedagogikani oʻqituvchilik amaliyotiga ko‘chirish |
Tadqiqot usuli va natijalari
Tadqiqot dizayni
Tadqiqot reflektiv tadqiqot yondashuvini qabul qilgan va miqdoriy hamda sifat dalillaridan birgalikda foydalangan. Tadqiqotchining mikro-kompetensiyaning ham dizayneri va o‘qituvchisi, ham tadqiqotchisi bo‘lishi tadqiqotning muhim metodologik xususiyatlaridan biridir. Manba bu ikki tomonlama rolning kutishlar, talqin va talaba-o‘qituvchi munosabatidan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan ta’sirlarini refleksivlik orqali ko‘rib chiqishga harakat qilgan.
Ishtirokchilar
Darsda boshlangʻich taʼlim yoʻnalishining birinchi kursida oʻqiyotgan 19 talaba qatnashgan; 17 talaba ham oldingi, ham keyingi soʻrovni yakunlagani uchun juftlashtirilgan miqdoriy tahlilga kiritilgan. Tahlil guruhida 14 ayol va 3 erkak bor. Yoshlar 18–40 oraligʻida; oʻrtacha yosh 23,5, standart ogʻish 7,67 yil.
Besh talaba suhbatda qatnashishga ko‘ngilli bo‘lgan kengroq guruh ichidan tasodifiy tanlangan va ikki kichik guruh suhbatiga ajratilgan. Suhbatlar kurs tugagandan va yakuniy baholar e’lon qilingandan keyin o‘tkazilib, o‘qituvchi-talaba kuch munosabatining mumkin bo‘lgan ta’sirini kamaytirish ko‘zlangan.
Tadqiqot vositalari
- Tadqiqotchining reflektiv kundaligi: Yuzma-yuz mashgʻulotlardan keyin ishtirok, sinf dinamikasi, amalga oshirish va tadqiqotchi izohlari qayd etildi.
- 18 bandli Kelajak savodxonligi soʻrovnomasi: Oltita tematik soha va har bir sohada uchta band; 1–5 Likert shkalasi.
- Yarim tuzilgan suhbat: Talabalarning tushunchani qanday anglagani, ko‘nikma va munosabatlaridagi o‘zgarish, sanʼat faoliyatlari, onlayn o‘rganish va o‘qituvchilik kasbiga ta’sirlar ko‘rib chiqildi.
- Ishtirokchi mahsulotlari va faoliyat natijalari: Tasviriy sanʼat, drama, yozuv, vizual sheʼr, hikoya va boshqa ijodiy mahsulotlar sifat tahliliga kiritildi.
Soʻrovnomaning validlik va ishonchlilik chegarasi
18 bandli vosita avval tasdiqlangan yagona soʻrovnomadan moslashtirilmagan, balki GreenComp hamda Futures Literacy, Futures Consciousness va Futures Thinking adabiyotidagi konseptual tuzilmalardan kelib chiqib ushbu tadqiqot uchun ishlab chiqilgan. Mazmuniy va yuzaki validlik barqaror rivojlanish taʼlimi sohasidagi mutaxassis hamkasb ko‘rigi bilan qo‘llab-quvvatlangan va kichik ifoda tuzatishlari kiritilgan.
Soʻrovnomaning barchasi uchun Cronbach alfa 0,81 deb hisoblangan. Biroq oltita tematik o‘lchovning har biri faqat uchta bandni o‘z ichiga olgani va namuna n = 17 bo‘lgani sababli o‘lchovlar bo‘yicha alohida alfa koeffitsiyentlari ishonchli mustaqil quyi shkalalar dalili sifatida baholanmagan.
Miqdoriy tahlil
Tahlil Jamovi 2.6.44 yordamida amalga oshirilgan. Kichik namuna va Likert maʼlumotlarining ordinal tuzilishi sababli old-test va soʻng-test ballari har bir band uchun Wilcoxon signed-rank testi bilan taqqoslangan. Jami 18 band bo‘yicha bajarilgan ko‘p martalik testlarning yolg‘on kashf qilish xavfini kamaytirish uchun Benjamini–Hochberg false discovery rate tuzatishi qo‘llanilgan va tuzatilgan ahamiyatlilik chegarasi 0,05 deb olingan.
Manba shuningdek rank-biserial correlation (rrb) taʼsir kattaligi va non-tied juftlar sonini xabar qiladi. Manbada rrb = −1,00 barcha teng bo‘lmagan juftlarning bir xil yo‘nalishda o‘zgarganini ko‘rsatadi; shu sababli manfiy ishora o‘z-o‘zicha “yomonlashuv” deb talqin qilinmasligi, old-test va soʻng-test o‘rtachalari bilan birga o‘qilishi kerak.
| № | Oʻlchov / band | Oldingi M (SD) | Keyingi M (SD) | W | Xom p | BH p | Non-tied | rrb |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Kelajak savodxonligi atamasini tushunish | 2.59 (0.94) | 4.29 (0.47) | 0.00 | <0.001 | 0.004 | 16 | −1.000 |
| 2 | Bashorat bilan muqobil kelajakni tasavvur qilish o‘rtasidagi farqni tushunish | 3.47 (1.01) | 4.18 (0.53) | 0.00 | 0.003 | 0.015 | 10 | −1.000 |
| 3 | Kelajak savodxonligining taʼlim va jamiyat uchun ahamiyatini tushuntirish | 2.76 (0.97) | 4.59 (0.51) | 0.00 | <0.001 | 0.004 | 17 | −1.000 |
| 4 | Bir mavzu uchun bir nechta mumkin kelajakni tasavvur qilish | 4.12 (0.78) | 4.53 (0.51) | 0.00 | 0.026 | 0.079 | 6 | −1.000 |
| 5 | Istalgan va istalmagan kelajak ssenariylarini tasavvur qilish | 4.24 (0.66) | 4.76 (0.44) | 0.00 | 0.003 | 0.015 | 9 | −1.000 |
| 6 | Noaniq yoki oldindan ko‘rib bo‘lmaydigan kelajak ssenariylari haqida o‘ylashda o‘zini qulay his qilish | 3.29 (1.11) | 4.12 (0.86) | 6.50 | 0.032 | 0.082 | 10 | −0.764 |
| 7 | Bir rivojlanishga taʼsir qiluvchi omillarni aniqlash | 3.47 (0.80) | 3.71 (0.69) | 0.00 | 0.072 | 0.129 | 4 | −1.000 |
| 8 | Bugungi kichik o‘zgarishlar kelajakda katta oqibatlarga olib kelishi mumkinligini anglash | 4.00 (1.06) | 4.24 (0.97) | 2.50 | 0.203 | 0.281 | 5 | −0.667 |
| 9 | Nega ayrim kelajak ssenariylarini ehtimolroq deb bilishini tushuntirish | 4.00 (0.87) | 4.24 (0.97) | 7.00 | 0.240 | 0.309 | 7 | −0.500 |
| 10 | Tizim ichidagi omillarning bir-biriga qanday taʼsir qilishini aniqlash | 3.41 (0.71) | 3.59 (0.71) | 0.00 | 0.149 | 0.223 | 3 | −1.000 |
| 11 | Bir o‘zgarishning mumkin bo‘lgan zanjirli oqibatlarini anglash | 3.47 (0.94) | 3.47 (1.07) | 1.50 | 1.000 | 1.000 | 2 | 0.000 |
| 12 | Bir sohadagi o‘zgarish boshqa sohalarga qanday taʼsir qilishi mumkinligini tushuntirish | 3.82 (0.88) | 3.94 (1.09) | 2.50 | 0.424 | 0.508 | 4 | −0.500 |
| 13 | Kelajakning noaniq bo‘lishi g‘oyasi bilan o‘zini qulay his qilish | 2.71 (1.31) | 2.29 (1.16) | 21.00 | 0.026 | 0.079 | 6 | 1.000 |
| 14 | Noaniqlikni ijodkorlik va yangi g‘oyalar uchun imkoniyat deb ko‘rish | 3.47 (0.87) | 3.47 (0.80) | 5.00 | 1.000 | 1.000 | 4 | 0.000 |
| 15 | Noaniqlikni tushunish qaror qabul qilishni yaxshilashiga ishonish | 3.12 (0.78) | 3.18 (1.02) | 12.00 | 0.777 | 0.874 | 7 | −0.143 |
| 16 | Kelajakdagi rivojlanishlarga ijobiy taʼsir ko‘rsata olishiga ishonish | 3.82 (0.73) | 4.12 (0.78) | 0.00 | 0.037 | 0.083 | 5 | −1.000 |
| 17 | Istalgan kelajakni shakllantirishga hissa qo‘sha olishni his etish | 3.71 (0.85) | 3.94 (0.83) | 0.00 | 0.072 | 0.129 | 4 | −1.000 |
| 18 | Bugungi tanlovlar kelajak nuqtayi nazaridan muhim ekaniga ishonish | 4.35 (0.79) | 4.53 (0.80) | 0.00 | 0.149 | 0.223 | 3 | −1.000 |
BH tuzatishidan keyin 0,05 chegarasidan past qolgan bandlar 1, 2, 3 va 5-dir. Shu sababli xom p qiymati 0,05 dan past bo‘lsa ham 4, 6, 13 va 16-raqamli bandlar ko‘p taqqoslash tuzatishidan keyin statistik jihatdan ahamiyatli deb qabul qilinmasligi kerak.
Kelajak savodxonligini tushunish
Eng aniq miqdoriy o‘zgarish tushunchani anglash sohasida ko‘ringan. Uch bandning barchasida soʻng-test o‘rtachalari yuqoriroq bo‘lgan va barcha natijalar BH tuzatishidan keyin ahamiyatli bo‘lib qolgan. Talabalar bilan suhbatlar ham ishtirokchilar Kelajak savodxonligini tanqidiy fikrlash, ijodkorlik, innovatsiya, masʼuliyatli qaror qabul qilish, moslashuvchanlik va kelajak avlodlar oldidagi masʼuliyat kabi tushunchalar bilan bog‘laganini ko‘rsatgan.
Biroq suhbatlar yanada nozik manzarani ko‘rsatgan: talabalar Kelajak savodxonligini mustaqil va o‘ziga xos konseptual doira sifatida taʼriflash o‘rniga, ko‘pincha avvaldan bilgan “tanqidiy fikrlash”, “hamkorlik”, “ijodkorlik”, “empatiya” va “masʼuliyat” kabi taʼlim tushunchalari orqali maʼno bergan. Muallif bu tanish tushunchalar Kelajak savodxonligidan tashqarida emasligini, biroq tushunchaning farqlovchi jihati bo‘lgan kelajak haqidagi taxminlarni anglash va savol ostiga olish o‘lchovi alohida ravishda aniq ko‘rsatilishi kerakligini muhokama qiladi.
Muqobil kelajaklarni tasavvur qilish
Ishtirokchilar yuzma-yuz sanʼat faoliyatlarida insonlar, jamiyatlar va tabiiy muhit uchun turli kelajak ehtimollarini yaratgan. Jamoat sanʼati, drama, qo‘shiq va vizual sheʼr hamda atrof-muhit mavzusidagi adabiyot faoliyatlarida tenglik, tinchlik, g‘amxo‘rlik, tabiat bilan birga yashash, kamsitishning kamayishi va yanada barqaror turmush shakllari kabi kelajakka oid g‘oyalar ishlab chiqilgan.
Miqdoriy jihatdan faqat “ham istalgan, ham istalmagan kelajak ssenariylarini tasavvur qila olaman” bandidagi o‘zgarish BH tuzatishidan keyin ahamiyatli bo‘lib qolgan. Tasavvurga oid boshqa ikki bandda o‘rtachalar ko‘tarilgan, biroq tuzatilgan p qiymatlari 0,05 dan yuqori bo‘lgan.
To‘rtta o‘rganish natijasi
Sifat tahlili yuzma-yuz faoliyatlarda bir-biri bilan ustma-ust tushadigan to‘rtta asosiy o‘rganish natijasini aniqlagan:
- Kelajak savodxonligi tushunchasi va uning taʼlim uchun ahamiyatiga maʼno berish.
- Muqobil kelajaklarni tasavvur qilish.
- Ijtimoiy va ekologik qadriyatlar haqida fikrlash.
- Kelajakka oid xabarlarni badiiy va multimodal shakllarda yetkazish.
Oltita asosiy pedagogik jarayon
| Jarayon | Tadqiqotdagi pedagogik roli |
|---|---|
| Hissiy ishtirok | Hissiyotlarni o‘rganishga kirish nuqtasi va maʼno yaratishning harakatlantiruvchi omili sifatida qo‘llash; empatiya, umid, xavotir va zaiflik kabi hissiyotlar orqali kelajakka oid masalalarga shaxsiy maʼno berish. |
| Kelajakka oid xabarlarni yetkazish | Badiiy va multimodal shakllar orqali kelajak ehtimollarini boshqalar uchun ko‘rinadigan, talqin qilinadigan va muhokama qilinadigan holga keltirish. |
| Tanaviy o‘rganish | Bajarish, ijro, kuzatish, rasm chizish, yozish va hikoya qilish orqali kelajakka oid masalalar bilan nafaqat kognitiv, balki jismoniy va tajribaviy jihatdan ham aloqa o‘rnatish. |
| Muqobil kelajaklarni tasavvur qilish | Mavjud voqelik doirasidan tashqariga chiqib, bir nechta mumkin yoki afzal kelajakni tasavvur qilish. |
| Insonparvar qadriyatlar | Empatiya, g‘amxo‘rlik, masʼuliyat, tenglik, tinchlik, birdamlik, inson qadr-qimmati va inson bo‘lmagan hayotga doir tashvishlarni kelajak haqidagi tanlovlar bilan bog‘lash. |
| Hamkorlik | G‘oyalarni bo‘lishish, turli hissalarni birlashtirish va mumkin kelajaklar haqida umumiy maʼnolar yaratish. |
Bu jarayonlar joylashgan pedagogik kontekst socially engaged arts yondashuvidir. Tadqiqot talqiniga ko‘ra jarayonlar bir-biridan mustaqil ishlamagan: hissiyot va tana tajribasi tasavvur hamda talqinni shakllantirgan, sanʼat muloqotni taʼminlagan, qadriyatlar afzal kelajaklarning mazmuniga taʼsir qilgan va hamkorlik umumiy maʼno yaratishga zamin hozirlagan.
Hissiy ishtirokning alohida roli
Hissiy ishtirok tadqiqotning eng yaqqol mavzularidan biridir. Talabalar sanʼatga asoslangan faoliyatlarni qiziqarli va esda qoladigan deb topgan, ayniqsa migratsiya va majburiy ko‘chish kabi ijtimoiy masalalarni qamrab olgan drama faoliyatlarida kuchli hissiy reaksiyalar kuzatilgan. Tadqiqot talqiniga ko‘ra hissiyot o‘rganish yonida paydo bo‘ladigan shunchaki yon taʼsir emas; u talabalarga murakkab mavzuni avval his qilish, so‘ng talqin va ifoda etish imkonini beradigan pedagogik shart bo‘lishi mumkin.
Shu bilan birga, hissiy ishtirok faqat ijobiy emas. Ayrim faoliyatlar noqulaylik, sezgirlik va kuchli kechinma yaratgan. Shu sababli Kelajak savodxonligi pedagogikasida “o‘zini yanada ijobiy his qilish” muvaffaqiyat mezoni sifatida ko‘rilmasligi kerak.
Noaniqlik qarshisidagi paradoks
Ishtirokchilarning bir nechta kelajakni tasavvur qilish bo‘yicha o‘z-o‘zini baholashlari kuchaygan bir paytda, kelajak noaniqligi bilan o‘zini qulay his qilish bandining o‘rtachasi 2,71 dan 2,29 ga tushgan. Bu o‘zgarish xom tahlilda p = 0,026 bo‘lsa-da, BH tuzatishidan keyin p = 0,079 bo‘lgani uchun ahamiyatli emas.
Muallif bu yo‘nalish o‘zgarishini kelajak noaniqligini yaxshiroq anglash uning bilan o‘zini qulayroq his qilish degani bo‘lmasligi mumkinligi tarzida talqin qiladi. Tadqiqot davridagi mintaqaviy va global beqarorlik konteksti talabalarning noaniqlikni idrok etishi bilan o‘zaro taʼsir qilgan bo‘lishi mumkinligi ham suhbatlarda namoyon bo‘lgan. Bu talqin sababiy jihatdan isbotlangan emas; u kontekstual sifat maʼlumotlari bilan qo‘llab-quvvatlangan izohdir.
Spekulyativ kelajak tasavvurining chegarasi
Sanʼat faoliyatlari talabalarni muqobil va ko‘pincha axloqiy jihatdan afzal kelajaklar haqida o‘ylashga undagan. Muallif ushbu mahsulotlarning katta qismini imagination-led speculative futuring mantiqi bilan bog‘laydi. Biroq afzal kelajaklarni tasavvur qilish Kelajak savodxonligining barcha tanqidiy talablarini avtomatik ravishda qondirmaydi.
Talabalarning dastlabki taxminlarini yangi maʼlumot asosida ochiq qayta sinashi, bir-biriga qarama-qarshi kelajaklarni taqqoslashi yoki to‘qnashuvchi qadriyatlar o‘rtasida tizimli muzokara olib borishi cheklangan bo‘lib qolgan. Muallif yanada rivojlangan dastur tasavvur qilingan kelajaklarni keyinroq tanqidiy va reflektiv ravishda qayta ko‘rib chiqadigan aniq bosqichni o‘z ichiga olishi kerakligini ilgari suradi.
Hamkorlikning chegarasi
Talabalar guruh ishlarida g‘oyalarni muhokama qilgan, rollarni bo‘lishgan, texnologik, yozma, dramatik va vizual hissalarni o‘z kuchli tomonlariga ko‘ra zimmasiga olgan va umumiy mahsulotlar yaratgan. Biroq tadqiqot guruhlar ichida jiddiy fikr farqi yoki bir-biriga haqiqatan raqib kelajak qarashlarini muzokara qilishga doir cheklangan dalil taqdim etadi.
Shu sababli bu yerda ko‘rsatilgan hamkorlik asosan samarali birgalikdagi ish va umumiy maʼno yaratishdir; to‘qnashuvchi kelajaklar yoki qarama-qarshi qadriyatlar bo‘yicha murakkab muzokaraga kuchli dalil emas.
Asinxron komponentni amalga oshirish muammosi
Yuzma-yuz sanʼat faoliyatlariga ishtirok kuchli bo‘lgan bo‘lsa, onlayn asinxron komponentga ishtirok sezilarli darajada past qolgan. Onlayn faoliyatlar baholashga bevosita bog‘liq emas edi va talabalar baholanadigan dars yuklarini ustuvor qilgan.
Birinchi kurs talabalari vaqtni boshqarish, o‘zini-o‘zi tartibga solish va mustaqil ishlashda qiyinchilik bildirgan. Platformaning universitetdagi odatiy taʼlimni boshqarish tizimidan farq qilishi, texnik qiyinchiliklarda yordam so‘ramaslikka moyillik va avvalgi onlayn o‘rganish tajribalarining COVID-19 davridagi favqulodda masofaviy taʼlim bilan shakllangani ham ishtirokka taʼsir qiluvchi omillar qatorida muhokama qilingan.
Natijada, tizimli fikrlash, o‘zgarishning harakatlantiruvchi kuchlari, o‘zaro bog‘liqliklar va noaniqlikning ayrim jihatlari kabi ayniqsa asinxron komponentda ko‘zlangan o‘lchovlar to‘liq ishlanmagan bo‘lishi mumkin.
Bu natijalar Kelajak savodxonligi kompetensiyasi aniq oshganini isbotlaydimi?
Yo‘q. Tadqiqot ayniqsa Kelajak savodxonligini tushunish va ayrim kelajak tasavvuri bandlarida kuchli o‘z-o‘zini baholash o‘zgarishlari hamda ularga mos sifat o‘rganish misollarini ko‘rsatadi; biroq so‘rovnoma o‘z-o‘zini baholashga asoslangan, namuna n = 17, o‘lchov vositasi kontekstga xos ishlab chiqilgan va aralashuvning onlayn qismi to‘liq amalga oshirilmagan, shu sababli natijalar obyektiv tarzda namoyon etilgan umumiy kompetensiya oshishi yoki sababiy taʼlim taʼsiri sifatida talqin qilinmasligi kerak.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan jihatlar
- Ishtirokchilarning Kelajak savodxonligini tushunishiga doir uchta o‘z-o‘zini baholash bandida BH tuzatishidan keyin ahamiyatli o‘sish mavjud.
- Ham istalgan, ham istalmagan kelajaklarni tasavvur qilish bandida tuzatilgan statistik ahamiyatlilik mavjud.
- Sanʼatga asoslangan yuzma-yuz faoliyatlarda talabalar muqobil kelajaklarni vizual, dramatik, adabiy va multimodal shakllarda ifodalagan.
- Hissiy, tanaviy va hamkorlikdagi ishtirok talabalarning kelajakka oid masalalar bilan aloqa o‘rnatishida yaqqol pedagogik jarayonlar sifatida yuzaga chiqqan.
- Empatiya, g‘amxo‘rlik, tenglik, masʼuliyat, tinchlik, birdamlik va tabiatga masʼuliyat kabi qadriyatlar talabalar mahsulotlari va suhbatlarda yaqqol ko‘ringan.
- Mikro-kompetensiyani birinchi kurs o‘qituvchilar taʼlimi faniga joylashtirish mumkin bo‘lgan.
- Asinxron va baholashga bog‘lanmagan komponent ushbu talabalar guruhida sezilarli ishtirok muammolarini keltirib chiqargan.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan jihatlar
- Sanʼatga asoslangan taʼlim boshqa o‘qitish usullaridan ustun degan xulosa.
- Kelajak savodxonligining obyektiv samaradorlik testi bilan isbotlangan umumiy oshishi.
- Natijalarni barcha o‘qituvchi nomzodlari yoki barcha universitetlarga umumlashtirish.
- Talabalar tizimli fikrlash, noaniqlik va harakatga o‘tish qobiliyatining barcha o‘lchovlarida statistik rivojlanish ko‘rsatgan degan daʼvo.
- Talabalar kelajak haqidagi taxminlar va qarama-qarshi qadriyatlarni to‘liq tanqidiy chuqurlikda savol ostiga olgan degan xulosa.
- Noaniqlik bilan pastroq qulaylik bevosita aralashuv natijasida yuzaga kelgan degan xulosa.
- To‘liq amalga oshirilmagan onlayn mikro-kompetensiyaning barcha pedagogik salohiyati baholangan degan daʼvo.
Asosiy cheklovlar
Birinchi cheklov kichik va bitta muassasaga bog‘liq namuna. Ikkinchi cheklov so‘rovnoma o‘z-o‘zini baholashni o‘lchagani sababli idrok etilgan kompetensiya bilan amalda namoyon etilgan kompetensiya bir xil emasligidir. Uchinchi cheklov tadqiqotchining ayni paytda aralashuv o‘qituvchisi va dizayneri bo‘lishidir. To‘rtinchi cheklov asinxron komponent past ishtirok sababli to‘liq amalga oshirilmaganidir. Beshinchi cheklov aralashuv qisqa bo‘lgani va yuzma-yuz to‘rtta sanʼatga asoslangan faoliyat to‘liq amalga oshirilganidir.
Ushbu cheklovlar sababli tadqiqotning asosiy hissasi “sanʼatga asoslangan taʼlim Kelajak savodxonligini aniq oshiradi” degan taʼsir dalili emas. Kuchliroq hissa sanʼatga asoslangan yondashuv ichida Kelajak savodxonligi bilan o‘zaro taʼsir qaysi pedagogik jarayonlar orqali yuz berishi mumkinligini empirik tarzda batafsil ko‘rsatishidir.
Manba va usul haqida izoh
Asl tadqiqot: Arts-Based Approaches for Futures Literacy in Pre-Service Teacher Education: Their Pedagogical Potential and Challenges
Muallif: Victoria Pavlou.
Muassasa: Department of Education, School of Education and Social Sciences, Frederick University, Nicosia 1036, Cyprus.
Jurnal: Education Sciences.
Nashriyot: MDPI.
Jild / son / maqola raqami: 16(9), 1454.
DOI: 10.3390/educsci16091454
Kelib tushgan sana: 6 iyul 2026.
Qayta ko‘rib chiqilgan sana: 28 avgust 2026.
Qabul qilingan sana: 1 sentyabr 2026.
Nashr sanasi: 7 sentyabr 2026.
Manba turi: Taqrizdan o‘tgan, ochiq kirishli taʼlim tadqiqoti; reflektiv tadqiqot yondashuvi doirasida miqdoriy va sifat usullarini birlashtiradi.
Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).
Asosiy namuna: 19 ro‘yxatdan o‘tgan talaba; juftlashtirilgan so‘rov tahlili n = 17; suhbat n = 5.
Statistika: Jamovi 2.6.44; bandlar bo‘yicha Wilcoxon signed-rank testi; 18 taqqoslash uchun Benjamini–Hochberg false discovery rate tuzatishi; ahamiyatlilik chegarasi 0,05; rank-biserial correlation va non-tied juftlar soni.
Ishonchlilik: 18 bandli so‘rovnomaning barchasi uchun Cronbach alfa = 0,81. Uch bandli quyi o‘lchovlar mustaqil ravishda tasdiqlangan quyi shkalalar deb qabul qilinmagan.
Moliyalashtirish: Tadqiqot Yevropa Ittifoqining Erasmus+ ERASMUS-EDU-2022-PI-FORWARD dasturi, Project Number 101087438 doirasida moliyalashtirilgan. Manbaning moliyalashtirish bayonotida loyiha nomi “GeenComp School (2023–2026)” deb yozilgan; maqolaning qolgan qismida loyiha nomi “GreenComp School” sifatida uchraydi. Maqola yozilishi loyiha moliyalashtirishi doirasiga kirmagani ham alohida qayd etilgan.
Etika: Tadqiqot Helsinki deklaratsiyasining axloqiy tamoyillariga muvofiq olib borilgani xabar qilingan. Erasmus+ loyihasining ichki va tashqi axloqiy nazorat jarayonlari sababli alohida axloqiy qo‘mita ko‘rigi va tasdig‘idan voz kechilgani bildirilgan. Barcha ishtirokchilar voyaga yetgan; ishtirok ko‘ngilli bo‘lgan va xabardor rozilik olingan.
Fotosurat uchun rozilik: Ilmiy nashrlarda anonimlashtirilgan foto materiallardan foydalanishga rozilik olingani xabar qilingan.
Maʼlumotlarning mavjudligi: So‘rov maʼlumotlari maqola ichida keltirilgan. Suhbat transkriptlarini jamoatchilikka ochish uchun rozilik olinmagani sababli ular maxfiylik nuqtayi nazaridan ochiq emas.
Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.
Muallif hissasi: Maqola bitta muallifga tegishli. Manba PDFda alohida “Author Contributions” / CRediT bo‘limi mavjud emas.
Manba ichidagi izchillik qaydlari
Manbaning 1-jadvali yuzma-yuz komponentni 9 “learning hour” deb beradi va bir learning hourni 45 daqiqa deb belgilaydi. Usul bo‘limi esa yuzma-yuz amalga oshirishni uchta 3 soatlik mashg‘ulot deb bildiradi. Manba bu ikki soat taʼrifini qanday uyg‘unlashtirishni tushuntirmagani uchun Verianla hech qanday davomiylikni qayta hisoblamagan.
Moliyalashtirish bayonotida loyiha nomi bir marta “GeenComp School” deb yozilgan, maqolaning boshqa bo‘limlarida esa “GreenComp School” ishlatilgan. Bu kichik imlo farqi sukut bilan tuzatilmagan va bibliografik hamda ilmiy xulosalarga taʼsiri bo‘lmagani uchun faqat manba qaydi sifatida saqlangan.
Vizual manba qaydi
Manbaning 1-rasmi talabalarning “futures” va “literacy” tushunchalariga oid dastlabki assotsiatsiyalarini post-it yozuvlari orqali ko‘rsatadi. 2–8-rasmlar talaba sanʼat mahsulotlari, vizual sheʼr va drama faoliyatlari kabi amaliy misollarni o‘z ichiga oladi. 9-rasm esa tadqiqotning eng muhim sintez vizualidir va Kelajak savodxonligiga sanʼatga asoslangan yondashuv atrofidagi olti pedagogik jarayonni bir-biriga bog‘laydi.
Verianla uchun tavsiya etiladigan ilmiy vizual foydalanishda talaba mahsulotlari yoki fotosuratlarini aynan qayta nashr etish o‘rniga, 9-rasmdagi ilmiy aloqalarni mustaqil Verianla diagrammasi sifatida qayta qurish afzal.
Yakuniy talqin chegarasi: Tadqiqot sanʼatga asoslangan pedagogika o‘qituvchi nomzodlarining Kelajak savodxonligi bilan mazmunli o‘zaro aloqasiga yordam berishi mumkinligini ko‘rsatadi; biroq kichik namuna, o‘z-o‘zini baholash o‘lchovi, tadqiqotchining ikki tomonlama roli, qisqa aralashuv va onlayn komponentning to‘liq amalga oshirilmaganligi sababli tadqiqot sanʼatga asoslangan yondashuvning umumiy yoki sababiy ustunligini isbotlamaydi.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan