Ushbu tadqiqotda ishlab chiqilgan surunkali yuqori tuzli murin model buyrak zaxirasi unilateral nefrektomiya orqali kamaytirilgan sichqonlarda uzoq muddatli yuqori tuz iste’molining suyak to‘qimasi va immun tizimiga vaqtga bog‘liq ta’sirlarini birgalikda o‘rganadigan nazoratli hayvon tajribasidir. Urg‘ochi va erkak C57BL/6J hamda Foxp3-GFP sichqonlari unilateral nefrektomiyadan so‘ng 30 kun tiklangan, keyin normal tuzli parhez (NSD; %0,2 NaCl) yoki yuqori tuzli parhez (HSD; %4 NaCl) olish uchun tasodifiy guruhlarga ajratilgan va 20, 60 yoki 150 kun davomida kuzatilgan. Tadqiqot odamlarda o‘tkazilmagan va qo‘llangan %4 NaCl parhezi odamlardagi odatiy tuz iste’molini bevosita ifodalamaydi.

Tadqiqotning asosiy natijasi shuki, surunkali tuz yuklamasi suyak va immun tizimida bir xil vaqt naqshini yuzaga keltirmaydi. Suyak tomonda shikastlanish vaqt o‘tishi bilan to‘planadi: 60 va 150. kunlarda femurning fracture load va ultimate load ko‘rsatkichlari pasayadi, 150. kunda stiffness, ultimate stress va Young moduli ham kamayadi. Tibianing kortikal kalsiy va fosfor miqdori 60 va 150. kunlarda kamayishi bilan birga, trabekulyar suyak hajmi va trabekulalar soni pasayadi, trabekulalar orasidagi masofa ortadi va 150. kunda trabekula qalinligi ham kamayadi.

Immun javob esa ikki fazalidir. HSDning 20. kunida taloq va suyak ko‘migida CD4+ va CD8+ T hujayralari faollashuvi oshgan, IL-17 ishlab chiqaruvchi Th17 va Tc17 hujayralari ko‘paygan hamda Th17/Treg muvozanati yallig‘lanish yo‘nalishiga siljigan. Bu erta o‘zgarishlar 60. kunda katta darajada me’yorga qaytgan; 150. kunda esa PD-1+ va CD44+ effektor T hujayralarining kamayishi bilan T hujayra faollashuvi va effektor differensiyalanish bostirilgan kechki davr profili yuzaga kelgan.

Fiziologik jihatdan HSD sichqonlarida sistolik qon bosimi erta davrda vaqtincha ko‘tarilgan, ammo taxminan 45. kundan boshlab boshlang‘ich darajaga qaytgan. Bunga qarshi ravishda suv iste’moli va siydik hajmi ortgan; siydik orqali natriy va xlor chiqarilishi barcha o‘lchov vaqtlarida yuqori bo‘lib qolgan. Siydik kalsiyi 60 va 150. kunlarda oshganiga qaramay, zardob kalsiyi, fosfor va paratiroid gormoni o‘zgarmagan. Shu sababli suyak buzilishi doimiy gipertenziya yoki zardob kalsiyining yaqqol pasayishisiz ham rivojlangan.

Th17/Treg nisbatining ayrim trabekulyar suyak va mineral parametrlari bilan kuchli korrelyatsiyalari aniqlangan. Biroq tadqiqot bu korrelyatsiyalar immun o‘zgarishining suyak shikastlanishiga bevosita sabab bo‘lishini isbotlamasligini aniq ta’kidlaydi. Natijalar surunkali tuz ta’siri vaqtida immun qayta tuzilishi va skelet buzilishi birgalikda rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi; haqiqiy sababiy mexanizmni aniqlash uchun osteoklast, osteoblast va tegishli signal yo‘llarini bevosita baholaydigan qo‘shimcha tajribalar talab etiladi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Natriy hayot uchun zarur elektrolitdir; u hujayra funksiyasi, osmotik bosim, kislota-ishqor muvozanati va tana suyuqliklarining taqsimlanishi kabi jarayonlarda rol o‘ynaydi. Biroq ortiqcha natriy iste’moli ayniqsa gipertenziya bilan bog‘lanadi va buyrak, qon tomir, miya hamda immun tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Tadqiqotning yanada aniq muammosi ortiqcha tuzning suyak to‘qimasiga qanday ta’sir qilishini faqat qon bosimi yoki siydik orqali kalsiy yo‘qotilishi bilan tushuntirib bo‘lmasligidir. Suyak doimiy yangilanib turadigan tirik to‘qimadir va immun tizimi ham suyak remodeling jarayonini boshqarishda qatnashadi. Ayniqsa T hujayralaridan ajraladigan turli sitokinlar osteoklast va osteoblast xatti-harakatiga ta’sir qilishi mumkin.

Avvalgi tadqiqotlar yuqori tuz iste’moli suyak mineral zichligi va mikro-arxitekturasini buzishi va Th17/Treg muvozanatini o‘zgartirishi mumkinligini ko‘rsatgan. Ammo avvalgi muhim modellarning ayrimlari faqat erkak sichqonlardan foydalangan, bitta vaqt nuqtasiga e’tibor qaratgan yoki tizimli immunitet, suyak kimyosi, mikro-arxitektura va biomexanikani bitta tadqiqot doirasida birgalikda baholamagan.

Ushbu tadqiqot uch xil muddatni —20, 60 va 150 kun— kuzatish va ikkala jinsni ham kiritish orqali ushbu bo‘shliqni to‘ldirishga harakat qilgan.

Tadqiqot gipotezasi

Tadqiqotchilar surunkali yuqori tuz iste’moli immun javobni vaqt davomida dinamik ravishda qayta shakllantirishi va bu o‘zgarish turli davrlarda suyak gomeostaziga ta’sir qilib, progressiv skelet buzilishiga hissa qo‘shishini ilgari surgan.

Ikkinchi taklif unilateral nefrektomiya orqali yaratilgan o‘rtacha darajada kamaygan buyrak zaxirasi tuzga sezgirlikni oshirishi va shu orqali ham immun disregulyatsiyani, ham suyak shikastlanishini eksperimental ravishda ko‘rinadigan qilishidir.

Unilateral Nefrektomiya Ushbu Sichqon Modelida Nega Qo‘llanildi?

Unilateral nefrektomiya (UNX) — bir buyrakni jarrohlik yo‘li bilan olib tashlab buyrak zaxirasini kamaytiradigan va sichqonlarda odatda kuchli bo‘lmasligi mumkin bo‘lgan tuzga sezgir tizimli javoblarni nazoratli tarzda ko‘rinadigan qiladigan eksperimental muolaja; tadqiqotchilar UNXni yuqori tuz ta’sirini tezlashtirish uchun qo‘llagan, biroq model odamlardagi odatiy tuzga sezgirlikni to‘liq ifodalamasligini alohida ta’kidlagan.

Sichqonlar tuzga sezgir gipertenziya nuqtayi nazaridan ayrim boshqa kemiruvchi modellar kabi yaqqol javob bermasligi mumkin. Shu sababli tadqiqotchilar umumiy buyrak funksiyasini butunlay yo‘qotmasdan buyrak zaxirasini kamaytirishni tanlagan.

UNXdan so‘ng sichqonlarga darhol yuqori tuz berilmagan. Barcha hayvonlar 30 kun tiklangan. Ushbu kutish davrining maqsadi operatsiyaning o‘tkir gemodinamik, endokrin va yallig‘lanish ta’sirlarining o‘tishi hamda buyrak funksiyasining kompensatsiya orqali barqarorlashishini ta’minlashdir.

Shunday qilib, keyinchalik kuzatilgan HSD–NSD farqlari operatsiya darhol keltirib chiqargan o‘tkir yallig‘lanishdan kelib chiqish ehtimolini kamaytirish maqsad qilingan.

Tajriba guruhlari qanday tuzildi?

Yoshi 7–10 hafta bo‘lgan urg‘ochi va erkak sichqonlar ishlatilgan. Tadqiqotda ikki sichqon liniyasi mavjud:

• C57BL/6J: standart wild-type tajriba sichqoni.
• Foxp3-GFP: tartibga soluvchi T hujayralarining Foxp3 ekspressiyasini GFP orqali kuzatish imkonini beradigan reporter sichqon liniyasi.

Foxp3-GFP sichqonlarida Foxp3 promotori yashil fluoressent oqsil ekspressiyasini boshqaradi. Shu tariqa Foxp3+ tartibga soluvchi T hujayralari oqim sitometriyasida bevosita aniqlanishi mumkin. C57BL/6J sichqonlari oqim sitometriyasidan tashqari tajribalarda ishlatilgan.

Ushbu guruh kattaliklarining yig‘indisi 60 sichqonga teng. Biroq har bir o‘lchov barcha hayvonlarda bajarilmagan. Manba ayrim tajribalarda tasodifiy tanlangan kichik guruhlar ishlatilganini va haqiqiy tahlil namunasi soni tegishli rasm izohida berilganini aniq ta’kidlaydi.

Tajriba davomida parhez aralashuviga bog‘liq o‘lim kuzatilmagan.

%4 NaCl parhezi odamlardagi yuqori tuz iste’moli bilan bir xilmi?

Yo‘q. Manba sichqonlarda qo‘llangan %4 NaCl parhezi odamlarda odatda iste’mol qilinadigan tuz miqdoridan ancha yuqori ekanini aniq ta’kidlaydi. Bu yuqori nisbat eksperimental muddat ichida o‘lchanadigan fiziologik va to‘qima o‘zgarishlarini yuzaga keltirish uchun qo‘llanadigan preklinik model shartidir.

Shu sababli “%4 NaCl sichqon parhezi odamlar %4 tuz iste’mol qilishi kerakligini yoki odamlar xuddi shunday miqdorga duch kelishini ko‘rsatadi” degan taqqoslashni qilish mumkin emas.

Th17/Treg Muvozanati Nima va Ushbu Tadqiqotda Nega Muhim?

Th17/Treg muvozanati proyallig‘lanishli IL-17 ishlab chiqaradigan yordamchi T hujayralari bilan immun javobni cheklaydigan tartibga soluvchi T hujayralarining nisbiy muvozanatini anglatadi; tadqiqotda yuqori tuz 20. kunda Th17 yo‘nalishiga siljitgan ushbu muvozanat yomonroq trabekulyar mikro-arxitektura va pastroq kortikal mineral miqdori bilan bog‘liq deb topilgan.

Th17 hujayralari IL-17 ishlab chiqarishi bilan tavsiflanadigan va yallig‘lanish javoblarini qo‘llab-quvvatlashi mumkin bo‘lgan CD4+ T hujayra kichik guruhidir. IL-17 suyak biologiyasida osteoblastlardan RANK-L ishlab chiqarilishini qo‘llab-quvvatlashi va osteoklast prekursorlarining RANK-Lga javobini oshirishi mumkin.

Treg hujayralari esa immun javobning haddan tashqari faollashuvini cheklaydigan tartibga soluvchi T hujayralaridir. Foxp3 bu hujayralarni aniqlashdagi asosiy markerlardan biridir.

Shu sababli yuqori Th17/Treg nisbati ushbu tadqiqot kontekstida tartibga soluvchi javoblarga nisbatan proyallig‘lanish yo‘nalishi nisbatan ustun ekanini ko‘rsatadigan immun muvozanat ko‘rsatkichidir. Biroq nisbatning o‘zi suyak yo‘qotilishining sababini isbotlamaydi.

Suyak–immun o‘qi nimani anglatadi?

Suyak to‘qimasi va immun tizimi bir-biridan butunlay mustaqil emas. T hujayralari, monositlar, osteoklast prekursorlari va suyak hujayralari RANK-L, M-CSF, osteoprotegerin hamda turli yallig‘lanish sitokinlari orqali o‘zaro ta’sirlashishi mumkin.

Bu soha odatda osteoimmunologiya deb ataladi. Tadqiqotning o‘ziga xos qiymati uzoq muddatli tuz ta’sirida bir xil eksperimental model ichida suyak biomexanikasi, mineral tarkibi, trabekulyar mikro-arxitektura va T hujayra fenotiplarini vaqt davomida birgalikda baholaganidadir.

Th17/Treg Korrelyatsiyasi Suyak Shikastlanishining Sababini Isbotlaydimi?

Yo‘q. Tadqiqotda Th17/Treg nisbati bilan ayrim suyak parametrlari orasida kuchli statistik bog‘liqliklar aniqlangan; ammo korrelyatsiya ikki o‘zgaruvchi birgalikda o‘zgarishini ko‘rsatadi va immun muvozanatidagi o‘zgarish suyak buzilishiga bevosita sabab bo‘lishini yolg‘iz o‘zi isbotlamaydi.

Masalan, suyak ko‘migi Th17/Treg nisbati bilan BV/TV orasida r = −0,9921 va p = 0,0079 aniqlangan. Bu juda kuchli teskari yo‘nalishdagi bog‘liqlik: nisbat oshgani sari suyak hajmi fraksiyasi pastroq bo‘lishga moyil. Ammo boshqa umumiy jarayonlar —natriyning bevosita ta’siri, buyrak orqali mineral yo‘qotilishi, gormonal o‘zgarishlar yoki turli immun mexanizmlar— ikkala o‘zgaruvchiga bir vaqtda ta’sir qilishi mumkin.

Mualliflar shu sababli osteoklast va osteoblast faolligini bevosita o‘lchash, Th17/Treg polarizatsiya yo‘llarini batafsilroq tavsiflash va miyeloid hujayra kichik guruhlarini o‘rganishni kelajakdagi mexanistik tadqiqotlar uchun zarur deb hisoblaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Hayvonlarni parvarishlash sharoitlari

Sichqonlar 12 soat yorug‘lik / 12 soat qorong‘ilik siklida, 20–25 °C haroratda va nazorat qilinadigan namlik sharoitida saqlangan. Ozuqa va suvga erkin kirish ta’minlangan. Bir xil tajriba guruhidagi hayvonlar har bir qafasda 3–6 sichqon bo‘ladigan tarzda birga joylashtirilgan.

UNX vaqtida ketamin 50 mg/kg va ksilazin 20 mg/kg dozalarida intraperitoneal tarzda yuborilgan.

Fiziologik kuzatuv qanday amalga oshirildi?

Sichqonlar boshlanishida hamda parhezning 20., 60. va 150. kunlarida 24 soatlik siydik yig‘ish va suv iste’molini o‘lchash uchun alohida metabolik qafaslarga joylashtirilgan.

Tana vazni va sistolik qon bosimi boshlanishida, keyin 15 kunlik oraliqlarda va protokolning oxirgi kunida o‘lchangan.

Qon bosimi anesteziyasiz CODA non-invaziv tail-cuff tizimi bilan o‘lchangan. Sichqonlar o‘lchovdan oldin bir hafta davomida bir xil operator yordamida tizimga moslashtirilgan, restrainer harorati 33–36 °Cda saqlangan. Yakuniy sistolik qon bosimi qiymati o‘nta o‘lchovning o‘rtachasidir.

Biokimyoviy o‘lchovlar

Zardob kalsiyi, fosfori va kreatinini hamda siydik kalsiyi va kreatinini Biosystems A25 avtoanalizatori bilan spektrofotometrik tarzda o‘lchangan. PTH MicroVue Mouse PTH 1-84 EIA ELISA usuli bilan; siydik natriyi, xlori va kaliyi esa ion-selektiv elektrodlar orqali aniqlangan.

Kreatinin klirensi formulasi

Manba kreatinin klirensini quyidagi ko‘rinishda beradi:

\[ \text{Kreatinin klirensi} = \frac{\text{idrar kreatinini (mg/24 h)}}{\text{serum kreatinini (mg/dL)}} \times \frac{\text{24 saatlik idrar hacmi (mL)}}{1440} \]

Formula nimani maqsad qiladi? Buyrakning kreatininni qondan tozalash qobiliyatini taxminiy ifodalovchi buyrak filtratsiyasi ko‘rsatkichini hosil qilishni maqsad qiladi.

1440 nega mavjud? Bir kun 1440 daqiqadan iborat; 24 soatlik siydik hajmini daqiqadagi oqim ko‘rinishiga aylantirishda ushbu vaqt konversiyasi ishlatiladi.

Manba ichidagi birlik izohi: Maqola suratdagi “urinary creatinine” o‘zgaruvchisini mg/24 h deb belgilaydi. Verianla bu ifodani standart kreatinin klirensi formulasiga ko‘ra yashirin tarzda “konsentratsiya” shakliga tuzatmaydi. Shu sababli formula bu yerda manbada yozilganidek saqlangan va birlik ko‘rsatishida manbaga oid noaniqlik ochiq qoldirilgan.

Uch Nuqtali Egish Testi Suyak Mustahkamligida Nimani O‘lchaydi?

Uch nuqtali egish testi femurni ikki tayanch ustida ushlab, o‘rta nuqtadan nazoratli yuk qo‘llash orqali suyakning sinishga qarshi yuk ko‘tarish qobiliyati, qattiqligi, energiya yutishi va geometriyasi hisobga olinganda material darajasidagi stress–strain xususiyatlarini baholaydigan mexanik testdir.

Tajriba qurilmasi va sharoitlari

O‘ng femurlar −20 °Cda fiziologik eritma bilan namlangan doka ichida saqlangan va testdan oldin 37 °Cda eritilgan.

• Load cell sig‘imi: 200 N.
• Kuch aniqligi: 0,01 N.
• Siljish aniqligi: 10 µm.
• Ikki tayanch orasidagi masofa: 8,5 mm.
• Siljish tezligi: 0,01 mm/s.
• Namuna olish chastotasi: 10 Hz.
• Dasturiy ta’minot: Biomedical Data Acquisition Suite 1.0.

Ultimate load suyak erishgan eng yuqori yuk qiymatidir. Fracture load kuchdagi birinchi yaqqol pasayishdan darhol oldin qayd etilgan yuk deb ta’riflangan.

Stiffness yuk–siljish egri chizig‘ining chiziqli qismi qiyaligidir va N/mm birligida berilgan.

Absorbed energy sinish nuqtasigacha yuk–siljish egri chizig‘i ostida qoladigan maydon deb ta’riflangan va mJ sifatida xabar qilingan.

Stress hisobi

Manba klassik beam theorydan foydalanib quyidagi stress munosabatini beradi:

\[ \sigma= \frac{F\,L\,r}{4I} \]

• \(\sigma\): hisoblangan stress.
• \(F\): qo‘llangan yuk.
• \(L\): ikki tayanch tayoqchasi orasidagi masofa.
• \(r\): suyakning tashqi radiusi.
• \(I\): CSMI — cross-sectional moment of inertia.

CSMI kesimning egilishga qarshi geometrik qarshiligini ifodalaydi. Bir xil yuk ostida suyak tashqi geometriyasi o‘zgarsa, hosil bo‘lgan stress ham o‘zgarishi mumkin; shu sababli faqat sinish kuchiga qarash bilan material darajasidagi ultimate stressni baholash bir xil narsa emas.

Strain hisobi

Manba strain munosabatini quyidagi ko‘rinishda beradi:

\[ \varepsilon= \frac{12\,r\,\delta\,10^{6}}{L^{2}} \]

• \(\varepsilon\): strain.
• \(r\): tashqi radius.
• \(\delta\): siljish.
• \(L\): tayanchlar orasidagi masofa.

Strain shakl o‘zgarishining boshlang‘ich o‘lchamga nisbatan nisbiy kattaligini ifodalaydi. Manba tenglama matnida strain birligini alohida ko‘rsatmaydi; \(10^6\) masshtab koeffitsiyenti saqlanib formula aynan ko‘chirilgan.

Young moduli stress–strain egri chizig‘ining chiziqli qismidan aniqlangan. Yuqori Young moduli qattiqroq materialni, past Young moduli esa bir xil stress ostida ko‘proq elastik deformatsiyaga moyil materialni ifodalaydi.

Micro-CT suyak tuzilishini qanday o‘lchadi?

Chap tibia SkyScan 1173 micro-computed tomography tizimi bilan tasvirlangan.

• Manbada bildirilgan voxel size: 6 µm³.
• Kuchlanish: 60 kV.
• Tok: 133 µA.
• Integration time: 500 ms.
• Rotation step: 0,2°.
• Umumiy proyeksiya: 360° davomida 1800.
• Reconstruction: NRecon 1.7.3.2.
• Tahlil: Fiji 2.16.0/1.54p + BoneJ 7.0.20.

Volume of interest proksimal o‘sish tog‘ayidan 20 kesim masofada boshlangan va tibianing umumiy uzunligining %5iga mos balandlikda aniqlangan.

Tasvirlarga Gaussian filter qo‘llangan (\(\sigma=0,8\)), Otsu thresholding bilan segmentatsiya bajarilgan va trabekulyar hudud ROIlari qo‘lda chizilgan.

Asosiy micro-CT parametrlari:

• BV/TV (%): tekshirilayotgan hajm ichidagi trabekulyar suyak hajmi nisbati.
• Tb.N (1/mm): trabekulalar soni.
• Tb.Th (µm): trabekula qalinligi.
• Tb.Sp (µm): trabekulalar orasidagi masofa.

Umuman olganda, bir xil anatomik hududda BV/TV va Tb.Nning kamayishi, Tb.Spning ortishi trabekulyar tarmoqning siyraklashganini ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqotda bunday yo‘nalishdagi o‘zgarishlar 60 va 150 kunlik HSD ta’sirida yaqqollashgan.

SEM-EDS nimani o‘lchadi?

O‘ng tibialar metakrilatga joylashtirilgan va ko‘ndalang kesimlar tayyorlangan. Kortikal hududning element tarkibi Sigma scanning electron microscope va energy-dispersive spectroscopy yordamida baholangan.

Ushbu usul ayniqsa kortikal suyakdagi kalsiy va fosfor miqdori, Ca/P nisbati va boshqa tanlangan elementlarni baholash uchun qo‘llangan.

Oqim sitometriyasi qanday amalga oshirildi?

Taloqdan mexanik ajratish orqali bitta hujayrali suspenziya tayyorlangan. Suyak ko‘migi hujayralari femur epifizlari olib tashlangach, 8000×gda 5 soniyalik qisqa sentrifugalash orqali olingan.

Eritrositlar ACK lysing buffer bilan 3 daqiqa parchalangan va leykotsitlar soni Turk eritmasi yordamida Neubauer kamerasida sanalgan.

Yuza bo‘yash uchun 2 × 10⁶ hujayra PBS ichida %2 FBS muhitida 20 daqiqa 4 °Cda bo‘yalgan. CD4, CD8, NK1.1, CD25, CD39, PD-1, CD44, CD45, IL-17 va Foxp3 kabi turli markerlar ishlatilgan.

Hujayra ichki sitokin tahlili uchun 2 × 10⁶ hujayra/quduq 200 µL RPMI 1640 ichida 5 soat 37 °Cda PMA 50 ng/mL va ionomycin 1 µg/mL bilan stimulyatsiya qilingan; Brefeldin A va Monensin ishlatilgan.

Ma’lumotlar LSRFortessa flow cytometer orqali to‘plangan va FlowJo X.0.7 bilan tahlil qilingan.

Statistik tahlil

Natijalar boshqacha ko‘rsatilmagan hollarda o‘rtacha ± standart og‘ish sifatida berilgan.

• Normallik: Shapiro–Wilk testi.
• Jins × parhez asosiy fiziologik ta’sirlari: ikki yo‘nalishli ANOVA.
• Jins × parhez × vaqt asosiy suyak natijalari: uch yo‘nalishli ANOVA.
• Bir xil vaqt nuqtasidagi ikki guruh: normal bo‘lsa t-testi, bo‘lmasa Mann–Whitney.
• Takroriy tana vazni va sistolik qon bosimi: repeated-measures ANOVA + mos post hoc testlar.
• Suyak–immun munosabatlari: pairwise correlation.
• Outlier kerak bo‘lganda: ROUT usuli.
• Dasturiy ta’minot: Stata 17.0 va GraphPad Prism 9.0.

Statistik ahamiyatlilik chegarasi p < 0,05. Manba 0,05–0,10 oralig‘idagi p qiymatlarini “trend” sifatida talqin qiladi. Trend statistik ahamiyatlilik bilan bir xil emas.

Manba n = 6 uchun, \(\alpha=0,05\) darajasida Cohen's d = 2,02 kattalikdagi ta’sirni aniqlash uchun post hoc quvvat qiymatini 0,88 deb beradi. Kichik namuna hajmlari sababli bu quvvat bayonoti kichikroq ta’sirlar ishonchli aniqlanganini anglatmaydi.

Fiziologik natijalar

Tana vazni ortishi HSD va NSD o‘rtasida o‘xshash kechgan. Urg‘ochilar erkaklarga qaraganda pastroq tana vazniga ega bo‘lsa-da, parhezning vazn ortishiga ta’siri ikkala jins uchun o‘xshash deb topilgan.

Sistolik qon bosimi HSD guruhida 15. va 30. kunlarda ko‘tarilgan, taxminan 45. kunda boshlang‘ich darajaga qaytgan va keyin barqaror qolgan. Mualliflar 150 kunlik protokol davomida qiymatlar normotenziv diapazonda qolganini bildiradi.

HSD guruhida 20., 60. va 150. kunlarda suv iste’moli va 24 soatlik siydik hajmi yuqoriroq bo‘lgan.

Ikki yo‘nalishli ANOVA ayrim parametrlarda jinsning asosiy ta’sirlarini ko‘rsatgan; biroq ahamiyatli sex × diet interaction aniqlanmagan. Bu urg‘ochi va erkak sichqonlarning barcha mutlaq qiymatlari bir xil ekanini anglatmaydi; yuqori tuzli parhez ta’siri jinslar o‘rtasida aniq farqlanmaganini anglatadi. Shu sababli keyingi natijalarning katta qismi jinslar birlashtirilgan holda ko‘rsatilgan.

Buyrak va mineral metabolizmi

HSD guruhida 24 soatlik siydik natriyi va xlor chiqarilishi barcha o‘rganilgan vaqt nuqtalarida oshgan. Siydik kaliyi, kalsiyi va kreatinin chiqarilishi ayniqsa 60 va 150. kunlarda oshgan.

Shunga qaramay zardob kalsiyi, fosfori va PTH qiymatlarida yaqqol HSD–NSD farqi kuzatilmagan.

* p < 0,05; ** p < 0,01. HSD guruhida kreatinin klirensi 60 va 150. kunlarda yuqoriroq. Tadqiqotchilar buni UNXdan keyin rivojlanadigan kompensator glomerulyar giperfiltratsiyaga mos natija sifatida talqin qiladi.

Suyak biomexanikasi

20. kunda femur mexanik xususiyatlarida yaqqol HSD–NSD farqi aniqlanmagan. 60. kunda fracture load va ultimate load pasaygan; 150. kunda bu ikki farq davom etgan holda stiffness, ultimate stress va Young moduli ham yaqqol kamaygan.

* p < 0,05; ** p < 0,01; *** p < 0,001.

Bu natijalar faqat suyak “osonroq sinadi” degani emas. 150 kunlik HSD guruhida stiffness va Young modulining pasayishi suyakning ham strukturaviy, ham material darajasidagi mexanik sifatining buzilganini qo‘llab-quvvatlaydi.

Kortikal mineral tarkibi

SEM-EDS tahlili HSD tibia kortikal suyagidagi kalsiy va fosfor miqdorini 60 va 150. kunlarda kamaytirganini ko‘rsatgan. Ca/P nisbati 150. kunda pasaygan. Kortikal natriy va magniy miqdori esa o‘rganilgan vaqt nuqtalarida o‘zgarmagan.

Ushbu mineral yo‘qotilishi biomexanik buzilish bilan bir xil surunkali vaqt oralig‘ida yuzaga keladi; biroq tadqiqot dizayni mineral yo‘qotilishi mexanik zaiflikning yagona sababi ekanini bevosita isbotlamaydi.

Trabekulyar mikro-arxitektura

Micro-CT natijalari yuqori tuz guruhida vaqt o‘tishi bilan rivojlanadigan trabekulyar buzilishni ko‘rsatgan:

• BV/TV 60 va 150. kunlarda kamaygan.
• Tb.N 60 va 150. kunlarda kamaygan.
• Tb.Sp 60 va 150. kunlarda oshgan.
• Tb.Th 150. kunda kamaygan.

Bu yo‘nalishlarning birga kuzatilishi trabekulyar tarmoq hajmining kamayishi, siyraklashishi va surunkali davrda ingichkaroq trabekulalar paydo bo‘lishiga mos keladi.

20 kunlik erta immun javob

20. kunda taloqdagi asosiy immun hujayra kichik guruhlarining umumiy chastotalari katta darajada saqlangan bo‘lsa-da, T hujayralarining faollashuv holati o‘zgargan.

Foxp3− CD4+ konvensional T hujayralarida va CD8+ T hujayralarida CD25, CD39 va/yoki PD-1 ekspressiyasi oshgan.

IL-17 ishlab chiqaruvchi:

• Th17 hujayralari,
• Tc17 hujayralari

ko‘paygan. Taloq Treg chastotasida kamayish yo‘nalishidagi trend aniqlangan va Th17/Treg nisbati ahamiyatli darajada oshgan.

Suyak ko‘migida ham CD4+ va CD8+ T hujayralari faollashuvi oshgan; Th17 va NK17 chastotalari ko‘tarilgan. Suyak ko‘migi Treg chastotasi saqlangan, Th17/Treg nisbatida oshish tendensiyasi kuzatilgan.

60 kunlik oraliq davr

20. kunda kuzatilgan erta yallig‘lanishli T hujayra o‘zgarishlari 60. kunda endi yaqqol emas.

Taloqda faollashgan CD4+ va CD8+ T hujayralari boshlang‘ich darajaga qaytgan; CD44+ effektor hujayralar, Th17, Tc17 va Th17/Treg nisbati guruhlar orasida o‘xshash bo‘lib qolgan.

Suyak ko‘migida ham asosiy T hujayra faollashuvi va IL-17 ishlab chiqaruvchi kichik guruh farqlari yo‘qolgan.

Bu normallashuv suyak shikastlanishi ham tuzalganini anglatmaydi. Aksincha, ayni 60 kunlik vaqt nuqtasida fracture load, ultimate load, kortikal mineral miqdori va trabekulyar mikro-arxitektura bo‘yicha buzilishlar yaqqollashadi.

150 kunlik kech immun javob

150. kunda taloq leykotsitlar soni va asosiy T hujayra populyatsiyalarining umumiy chastotalari yana o‘xshash. Ammo faollashuv/differensiyalanish markerlarining yo‘nalishi o‘zgargan.

PD-1+ Tconv va CD8+ T hujayralari chastotasi kamaygan; CD44+ effektor Tconv hujayralari pasaygan. Suyak ko‘migida ham CD44+ effektor Tconv va CD8+ T hujayralari kamaygan.

Mualliflar bu natijani surunkali HSD sharoitida T hujayra faollashuvi va effektor differensiyalanishining bostirilishi tomon kech davrdagi siljish sifatida talqin qiladi.

Manba ichidagi namuna izohi: Tajriba dizaynida 150 kunlik NSD guruhi 4 urg‘ochi + 4 erkak sifatida berilgan. Biroq manbaning 6-rasm izohida NSD uchun faqat “n = 4 male” deb yozilgan; vizual legendada urg‘ochi NSD belgilar ham mavjud. Shu sababli 6-rasmning NSD namuna izohi manba ichida to‘liq emas yoki nomuvofiq ko‘rinadi. Verianla bu nuqtani taxmin bilan tuzatmaydi.

Suyak–immun korrelyatsiyalari

Ayniqsa suyak ko‘migi Th17/Treg nisbati BV/TV, Tb.Th va Tb.N bilan kuchli manfiy, Tb.Sp bilan kuchli musbat korrelyatsiya ko‘rsatgan. Ham taloq, ham suyak ko‘migi Th17/Treg nisbati kortikal kalsiy va fosfor miqdori bilan ahamiyatli manfiy bog‘liq.

Taloq BV/TV va Tb.Th munosabatlaridagi korrelyatsiya koeffitsiyentlari juda yuqori manfiy bo‘lsa-da, p qiymatlari 0,05dan yuqori. Manba 0,05–0,10 oralig‘ini “trend” deb belgilagani sababli taloq BV/TV p = 0,0905 ushbu toifaga kiradi, Tb.Th p = 0,1135 esa bu chegaradan tashqarida qoladi.

Qon bosimi me’yorga qaytganida suyak nega buzilishda davom etgan bo‘lishi mumkin?

Tadqiqotning muhim kuzatuvlaridan biri surunkali suyak va immun o‘zgarishlari doimiy gipertenziyani talab qilmasligidir. HSD guruhida erta sistolik bosim oshishi vaqtinchalik bo‘lgan va davom etayotgan tuz ta’siriga qaramay keyinchalik me’yorga qaytgan.

Bunga qarshi calciuria, buyrak elektrolit o‘zgarishlari, kortikal mineral yo‘qotilishi va trabekulyar buzilish davom etgan. Mualliflar natriy-kalsiyni buyrakda qayta ishlash, natriyning bevosita ta’siri, gormonal moslashuvlar va immun mexanizmlarini o‘z ichiga olgan bir nechta mumkin bo‘lgan yo‘llarni muhokama qiladi.

Biroq tadqiqot ushbu mexanizmlarning qaysi biri suyak shikastlanishiga qancha hissa qo‘shishini alohida-alohida eksperimental tarzda yechmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• UNXdan so‘ng surunkali %4 NaCl parhezi sichqonlarda vaqtga bog‘liq fiziologik, suyak va immun o‘zgarishlarni keltirib chiqargan.
• Sistolik qon bosimi erta davrda vaqtincha ko‘tarilgan, keyin me’yorga qaytgan.
• HSD davomida suv iste’moli va siydik hajmi ortgan.
• Siydik natriyi va xlor chiqarilishi doimiy yuqori; kalsiy, kaliy va kreatinin chiqarilishi ayniqsa 60 va 150. kunlarda yuqoriroq bo‘lgan.
• Zardob kalsiyi, fosfori va PTH darajalari HSD bilan yaqqol o‘zgarmagan.
• Femur mexanik mustahkamligi surunkali ta’sir bilan progressiv ravishda buzilgan.
• Kortikal kalsiy va fosfor miqdori 60 va 150. kunlarda kamaygan.
• Tibial trabekulyar mikro-arxitektura vaqt o‘tishi bilan buzilgan.
• 20. kunda proyallig‘lanishli T hujayra faollashuvi va Th17/Treg nomutanosibligi rivojlangan.
• 60. kunda erta T hujayra o‘zgarishlari katta darajada me’yorlashgan.
• 150. kunda effektor T hujayra faollashuvi va differensiyalanishi bostirilgan profil tomon siljigan.
• Suyak ko‘migi Th17/Treg nisbati turli trabekulyar suyak parametrlari bilan kuchli korrelyatsiya ko‘rsatgan.
• Parhez ta’sirlarida ahamiyatli sex × diet interaction aniqlanmagani o‘rganilgan asosiy javoblar ikkala jinsda umumiy jihatdan o‘xshash yo‘nalishda bo‘lganini qo‘llab-quvvatlaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Ushbu tadqiqot odamlarda yuqori tuz iste’moli ayni ta’sirlarni keltirib chiqarishini isbotlamaydi.
• %4 NaCl sichqon parhezini odatiy inson parhezidagi tuz darajasiga bevosita tenglashtirib bo‘lmaydi.
• UNX qo‘llangan sichqon natijalarini sog‘lom buyrakli odamlarga bevosita umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Th17/Treg nisbati suyak yo‘qotilishining bevosita sababi ekani isbotlanmagan.
• SGK1, ichak mikrobiotasi yoki glyukokortikoid mexanizmlari ushbu tajribada bevosita mexanistik sabab sifatida ko‘rsatilmagan.
• Suyak shikastlanishi faqat siydik orqali kalsiy yo‘qotilishidan kelib chiqishi ko‘rsatilmagan.
• Doimiy gipertenziya suyak buzilishi uchun zarur deb topilmagan; biroq tadqiqot gipertenziyaning boshqa modellardagi rolini istisno etmaydi.
• Osteoklast va osteoblast faolligi bevosita o‘lchanmagan.
• Ushbu tadqiqot davolash ishlab chiqish yoki odamlarda tuzni kamaytirish suyak sinishi xavfini qancha pasaytirishini o‘lchashga qaratilgan tadqiqot emas.

Kuchli tomonlar

Tadqiqotning muhim kuchli tomoni bitta vaqt nuqtasiga tayanmasligidir. 20, 60 va 150 kunlik vaqt o‘qi erta yallig‘lanish faollashuvi kech davrda ayni yo‘nalishda davom etmasligini ko‘rsatgan.

Ikkinchi kuchli tomon suyak salomatligi faqat bitta o‘lchov bilan baholanmaganidir. Tadqiqot bir xil eksperimental tizim ichida:

• biokimyoviy parametrlarni,
• uch nuqtali egish biomexanikasini,
• SEM-EDS mineral tarkibini,
• micro-CT trabekulyar mikro-arxitekturasini,
• taloq va suyak ko‘migi immun fenotiplashini

birlashtirgan.

Uchinchi kuchli tomon ham urg‘ochi, ham erkak sichqonlarning kiritilishi va parhez ta’sirining jins bilan o‘zaro ta’siri statistik nazorat qilinganidir.

Asosiy cheklovlar

Hayvon modeli: Natijalar murin modeliga tegishli va klinik inson ma’lumotlari emas.

UNX modeli: Buyrak zaxirasini jarrohlik yo‘li bilan kamaytirish odamlarda eng ko‘p uchraydigan tuzga sezgirlik holatlarini to‘liq aks ettirmasligi mumkin.

Yuqori eksperimental tuz konsentratsiyasi: %4 NaCl parhezi odatiy inson iste’molidan ancha yuqori.

Kichik tajriba guruhlari: Ko‘pgina maxsus tahlillarda n taxminan 4–6/guruh darajasida va barcha parametrlar barcha sichqonlarda o‘lchanmagan.

Korrelyatsiya sababiylik emas: Immun qayta tuzilishi va suyak buzilishi vaqt davomida birga kuzatilishi birining ikkinchisiga bevosita sabab bo‘lishini isbotlamaydi.

Osteoklast/osteoblast o‘lchovi yetishmaydi: Suyak remodeling hujayralari faolligi bevosita baholanmagan.

Mexanistik yo‘llar to‘liq sinovdan o‘tkazilmagan: SGK1, microbiota–immune o‘zaro ta’sirlari, myeloid hujayra kichik guruhlari va boshqa mumkin bo‘lgan yo‘llar muhokama qilingan, biroq bevosita eksperimental mexanizm zanjiri yaratilmagan.

Manba ichidagi hisobot noaniqliklari: Kreatinin klirensi formulasidagi siydik kreatinini birlik belgisi va 6-rasmdagi NSD namuna izohi yashirin tarzda tuzatilmaydigan manba ichidagi noaniqliklardir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Original sarlavha: A Longitudinal Murine Model Reveals Biphasic T Cell Remodeling and Progressive Skeletal Deterioration Under Chronic High-Salt Exposure

Mualliflar: Constanza Quiroga; Santiago Boccardo; Camila M. S. Giménez; Daniela J. Porta; Mercedes Lombarte; Lucas R. Brun; Germán Tirao; Eva V. Acosta Rodríguez; María Angélica Rivoira.

Mualliflar tartibi: Manbada yuqoridagi tartibda berilgan.

Teng hissa: Eva V. Acosta Rodríguez va María Angélica Rivoira teng hissa qo‘shgan mualliflar sifatida belgilangan.

Mas’ul muallif: María Angélica Rivoira.

Mas’ul muallif e-pochtasi: maria.angelica.rivoira@unc.edu.ar

Muassasa 1: Instituto de Investigación en Ciencias de la Salud (INICSA), Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas, Universidad Nacional de Córdoba (CONICET-UNC), Córdoba, Argentina.

Muassasa 2: Cátedra de Bioquímica y Biología Molecular, Facultad de Ciencias Médicas, Universidad Nacional de Córdoba, Córdoba, Argentina.

Muassasa 3: Centro de Investigaciones en Bioquímica Clínica e Inmunología (CIBICI), CONICET-UNC, Córdoba, Argentina.

Muassasa 4: Departamento de Bioquímica Clínica, Facultad de Ciencias Químicas, Universidad Nacional de Córdoba, Córdoba, Argentina.

Muassasa 5: Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas (CONICET), Ciudad Autónoma de Buenos Aires, Argentina.

Muassasa 6: Laboratorio de Biología Ósea, Facultad de Ciencias Médicas, Universidad Nacional de Rosario, Rosario, Argentina.

Muassasa 7: Instituto de Física Enrique Gaviola (IFEG), CONICET-UNC, Córdoba, Argentina.

Muassasa 8: Facultad de Matemática, Astronomía, Física y Computación (FAMAF), Universidad Nacional de Córdoba, Córdoba, Argentina.

Jurnal: Cells.

Nashriyot: MDPI.

Jild / son / maqola raqami: 15(9), 825.

DOI: 10.3390/cells15090825.

Yuborilgan: 2-mart 2026.

Qayta ko‘rib chiqish: 20-aprel 2026.

Qabul: 24-aprel 2026.

Nashr: 1-may 2026.

Academic Editor: Kin Hing William Lau.

Manba turi: Original tadqiqot maqolasi; nazoratli preklinik hayvon tajribasi.

Taqriz: Cells taqrizli jurnaldir; jurnalning amaldagi rasmiy siyosati single-anonymized peer review tizimini va taqriz bosqichiga o‘tgan ishlar uchun kamida ikkita taqrizchi hisobotini ko‘rsatadi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 — CC BY 4.0.

Rasmiy nashr havolasi: MDPI Cells maqola yozuvi; DOI orqali kirish mumkin.

Preprint: Ushbu bibliografik tekshiruvda ayni sarlavha uchun alohida preprint yozuvi aniqlanmagan.

Kalit so‘zlar: high-salt diet; bone deterioration; T cell activation; Th17/Treg balance; bone–immune crosstalk; mouse; unilateral nephrectomy.

Sichqonlar: 7–10 haftalik urg‘ochi va erkak C57BL/6J va Foxp3-GFP.

Eksperimental aralashuv: Unilateral nefrektomiyadan so‘ng 30 kunlik tiklanish; keyin NSD (%0,2 NaCl) yoki HSD (%4 NaCl).

Eksperimental yakunlar: Parhez boshlanganidan keyin 20, 60 va 150 kun.

Umumiy dizayn kattaligi: Manbada berilgan oltita guruh yig‘indisi 60 sichqonga teng; biroq har bir eksperimental tahlilda barcha hayvonlar ishlatilmagan.

O‘lim: Parhez aralashuvi davomida o‘lim kuzatilmagan.

Qon bosimi: CODA Noninvasive Blood Pressure System; har bir o‘lchovda o‘nta qaydning o‘rtachasi.

Biokimyo: Biosystems A25 spektrofotometrik avtoanalizator; PTH uchun MicroVue Mouse PTH 1-84 EIA; siydik elektrolitlari uchun ion-selektiv elektrodlar.

Suyak biomexanikasi: O‘ng femurda uch nuqtali egish; 200 N load cell; 8,5 mm support span; 0,01 mm/s displacement; 10 Hz acquisition.

Micro-CT: SkyScan 1173; manbada bildirilgan voxel size 6 µm³; 60 kV; 133 µA; 500 ms integration; 0,2° rotation step; 1800 projection / 360°.

Micro-CT dasturiy ta’minoti: NRecon 1.7.3.2; Fiji 2.16.0/1.54p; BoneJ 7.0.20.

Mineral tarkibi: Tibial kortikal hududda SEM-EDS; Sigma qurilmasi, Carl Zeiss.

Oqim sitometriyasi: LSRFortessa; tahlil FlowJo X.0.7.

Statistika: Shapiro–Wilk, two-way ANOVA, three-way ANOVA, repeated-measures ANOVA, t-testi, Mann–Whitney, pairwise correlation va zarurat bo‘lganda ROUT outlier usuli.

Ahamiyatlilik: p < 0,05; 0,05–0,10 manba tomonidan trend sifatida talqin qilingan.

Statistik dasturlar: Stata 17.0 va GraphPad Prism 9.0.

Quvvat tahlili: Manbaga ko‘ra n = 6, α = 0,05 sharoitida Cohen's d = 2,02 kattalikdagi ta’sir uchun 0,88 post hoc power ta’minlangan.

Asosiy ilmiy natija: Surunkali HSD progressiv suyak minerali, mikro-arxitektura va biomexanik buzilish bilan birga erta proyallig‘lanishli va kech bostirilgan T hujayra javobidan iborat ikki fazali immun qayta tuzilishini yuzaga keltirgan.

Sababiylik chegarasi: Th17/Treg–suyak korrelyatsiyalari sababiy mexanizmning dalili emas.

Odamlarga o‘tkazish chegarasi: UNX qo‘llangan sichqonlar va %4 NaCl parhezi odamlardagi odatiy tuz iste’moli hamda keng tarqalgan tuzga sezgirlik holatlarini bevosita ifodalamaydi.

Etika qo‘mitasi: Hayvon protokoli V-25/2022; CICUAL, Facultad de Ciencias Médicas, Universidad Nacional de Córdoba; tasdiqlangan sana 1-sentabr 2022.

Moliyalashtirish: Secretaría de Ciencia y Tecnología (SECyT)-Universidad Nacional de Córdoba, grant 33620230100180CB; shuningdek National Institute of Allergy and Infectious Diseases, NIH, Award R01AI169482.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Ma’lumotlar asosli so‘rov bo‘yicha mas’ul muallifdan olinishi mumkin.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Muallif hissalari: Conceptualization: E.V.A.R., M.A.R.; data curation: C.Q., S.B., C.M.S.G., D.J.P., M.L.; formal analysis: C.Q., S.B., C.M.S.G., D.J.P.; funding acquisition: E.V.A.R., M.A.R.; investigation: C.Q., S.B., C.M.S.G., D.J.P., M.L., L.R.B., G.T., M.A.R.; methodology: S.B., L.R.B., G.T., E.V.A.R., M.A.R.; project administration: C.Q., E.V.A.R., M.A.R.; resources: L.R.B., G.T., E.V.A.R., M.A.R.; software: M.L.; supervision: E.V.A.R., M.A.R.; visualization: C.Q., S.B., C.M.S.G.; original draft: C.Q., S.B., E.V.A.R., M.A.R.; review/editing: C.Q., E.V.A.R., M.A.R.

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti: Mualliflar ChatGPT v5.3 faqat grammatika, yozuv va ingliz tilidan foydalanishga yordam berish uchun qo‘llanganini; barcha takliflar mualliflar tomonidan aniqlik, to‘g‘rilik va talqinning mosligi nuqtayi nazaridan tanqidiy ko‘rib chiqilganini bildiradi.

Supplementary Materials: Tajriba dizayni; 20 kunlik taloq va suyak ko‘migi flow-cytometry gating/tahlillari; 60 kunlik immun natijalari; 150 kunlik taloq va suyak ko‘migi flow-cytometry tahlillari; diet × sex va time × diet × sex ANOVA jadvallari.

Manba ichidagi formula izohi: Kreatinin klirensi formulasida siydik kreatinini “mg/24 h” deb belgilangan. Bu ifoda yashirin tarzda qayta talqin qilinmagan.

Manba ichidagi rasm izohi: 6-rasm izohidagi NSD namuna ifodasi umumiy 150 kunlik guruh ta’rifi va vizual belgilar bilan to‘liq mos ko‘rinmaydi; manbada bo‘lmagan tuzatilgan namuna soni ishlab chiqilmagan.