Suv toshqini ofatini boshqarish tizimi, ushbu tadqiqotda birlamchi tibbiy yordam markazlarining suv toshqinidan oldin tayyorgarlik ko‘rish, suv toshqini vaqtida sog‘liqni saqlash bo‘yicha favqulodda vaziyatga javob berish va suv toshqinidan keyin tibbiy xizmatlar hamda jamiyatning tiklanishini qo‘llab-quvvatlash salohiyatini 18 ta alohida ko‘rsatkich orqali baholaydigan uch bosqichli boshqaruv tuzilmasidir. Tadqiqot 2022-yil yanvar-mart davrida Sharqiy Yavaning suv toshqiniga moyil hududlaridagi 60 Primary Health Centerda o‘tkazilgan miqdoriy-tavsifiy kuzatuv tadqiqotidir. Yetti ko‘rsatkich ofatdan oldingi, besh ko‘rsatkich ofat paytidagi va olti ko‘rsatkich ofatdan keyingi bosqichni baholagan. Manbada keltirilgan xom o‘rtacha ballar ofatdan oldin 4,28, ofat paytida 3,65 va ofatdan keyin 3,80 ni tashkil etadi; shu bilan birga kategorik baholashda markazlarning %51,7 qismi ofatdan oldingi boshqaruvda “poor”, %66,7 qismi ofat paytidagi boshqaruvda “good” va %63,3 qismi ofatdan keyingi boshqaruvda “good” deb qayd etilgan. Tadqiqot tavsifiy bo‘lgani sababli, muayyan ta’lim, infratuzilma yoki muvofiqlashtirish elementi ushbu samaradorlik farqlariga sabab bo‘lganini isbotlamaydi.
Ofatdan oldingi 7 ko‘rsatkich ichida eng yuqori mavjudlik darajasi ehtimoliy xavflarga muvofiq inson resurslari va sog‘liqni saqlash resurslarini inventarizatsiya qilishda %80,0 deb bildirilgan. Bunga qarshi, suv toshqini ofati bo‘yicha trening tashkil etish ko‘rsatkichi faqat %33,3, evakuatsiya yo‘nalishini yaratish ko‘rsatkichi esa %46,7 darajada bo‘lgan. Tadqiqot muhokamasi ayniqsa ofatdan oldingi tayyorgarlikda ta’lim va xavf xaritalash kabi sohalarni kuchaytirish zarurligini ta’kidlaydi.
Ofat paytidagi bosqichda yuqumli kasalliklar va ovqatlanish surveillansi %96,7 bilan eng yuqori ko‘rsatkich bo‘lgan; dala sog‘liqni saqlash ishchi guruhida ishtirok etish %80,0, triajga asoslangan qutqaruv operatsiyalari %63,3 va tezkor dastlabki baholash %61,7 ni tashkil etgan. Ofatdan keyingi bosqichda ruhiy salomatlik muammolari va zaif guruhlardagi ovqatlanish muammolarini yaxshilashga qaratilgan tashabbuslar %76,7 bilan eng yuqori qiymatni olgan, boshqa ko‘plab post-disaster ko‘rsatkichlari %63,3 deb bildirilgan.
Tadqiqotni talqin qilishdagi eng muhim cheklov natijalarning Sharqiy Yavaning ma’lum suv toshqiniga moyil hududlarida va ma’lum vaqt kesimida olinganidir. Tadqiqot aralashuv tajribasi emas; bemorlarning omon qolishi, mortalitet, xizmatlar uzilishining davomiyligi yoki ofatdan keyingi kasallik insidensiyasini taqqoslamaydi. Natijalar 60 ta sog‘liqni saqlash markazida bildirilgan ofat boshqaruvi amaliyotlarining holatini tavsiflaydi.
Birlamchi Tibbiy Yordam Markazlarida Suv Toshqini Ofatini Boshqarish Ushbu Tadqiqotda Qanday O‘lchandi?
Tadqiqotchilar suv toshqini ofatini boshqarishni bitta umumiy ko‘rsatkich bilan emas, balki ofatdan oldingi 7, ofat paytidagi 5 va ofatdan keyingi 6, jami 18 ta ikkilik/amaliyot ko‘rsatkichi bilan baholagan. Ma’lumotlar tadqiqotchilar adabiyotlar sharhiga asoslanib tayyorlagan so‘rovnoma orqali to‘plangan; kategorik ko‘rsatkichlar chastota taqsimotlari bilan, uch bosqichning raqamli ballari esa o‘rtacha, mediana, standart og‘ish va minimum-maksimum qiymatlar bilan umumlashtirilgan.
Tadqiqot muammosi nega muhim?
Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi shundan iboratki, suv toshqini faqat ekologik yoki infratuzilmaviy ofat emas; u sog‘liqni saqlash xizmatlarining uzluksizligiga ham bevosita ta’sir qilishi mumkin. Birlamchi tibbiy yordam markazlari normal sharoitlarda jamiyat foydalana oladigan asosiy sog‘liqni saqlash xizmatlarining muhim qismidir. Suv toshqini vaqtida yo‘llar, binolar, toza suv manbalari, aloqa imkoniyatlari yoki tibbiy materiallar ta’minotining zararlanishi bu markazlarning vazifalarini yanada murakkab sharoitlarda davom ettirishini talab qilishi mumkin.
Manba avvalgi adabiyotlarga asoslanib Indoneziyada suv toshqini tez-tez uchraydigan ofat ekanini bildiradi va 1815-2019 davri uchun 3885 ta suv toshqini hodisasini keltiradi. Shuningdek, Indoneziya Milliy Ofatlarni Boshqarish Agentligi ma’lumotlariga asoslanib 2022-yilda 1493 ta suv toshqini hodisasi qayd etilganini va Sharqiy Yavaning ofat xavfi indeksi qiymati 121,70 ekanini bildiradi. Bu qiymatlar joriy tadqiqotda o‘lchangan natijalar emas; tadqiqot nega Sharqiy Yavadagi suv toshqini tayyorgarligiga e’tibor qaratganini tushuntiruvchi fon ma’lumotlaridir.
Manba shuningdek suv toshqini davrlarida toza suv, sanitariya, oziq-ovqat xavfsizligi, vektor nazorati va sog‘liqni saqlash xizmatlariga kirishdagi muammolar yuqumli kasalliklar, ovqatlanish muammolari va ruhiy salomatlik muammolari jihatidan qo‘shimcha yuk keltirib chiqarishi mumkinligini avvalgi tadqiqotlar asosida muhokama qiladi. Ushbu tadqiqot esa bu kasalliklarning insidensiyasini o‘lchamagan; sog‘liqni saqlash markazlarining ofat boshqaruvi funksiyalarini baholagan.
Primary Health Center nimani anglatadi?
Manbada ishlatilgan Primary Health Center iborasi Indoneziyadagi jamoaga asoslangan birlamchi tibbiy xizmat markazlarini anglatadi. Tadqiqotning bevosita tadqiqot birligi aynan ushbu sog‘liqni saqlash markazlaridir. Verianla matnida tushuncha zarur bo‘lganda “birlamchi tibbiy yordam markazi” deb izohlansa-da, manbadagi muassasa tuzilmasi Turkiyadagi biror muassasa bilan aynan bir xil deb faraz qilinmaydi.
Ofat boshqaruvining uch bosqichi
Ofatdan oldingi bosqich: 7 ko‘rsatkich
Ofatdan oldingi boshqaruv suv toshqini sodir bo‘lishidan oldin sog‘liqni saqlash tizimining tayyorlanishini o‘lchaydi. Manba quyidagi yetti ko‘rsatkichdan foydalangan:
- Ofatga moyil hududlarning geomedical xaritasini yaratish.
- Evakuatsiya yo‘nalishlarini yaratish.
- Ta’lim o‘tkazish.
- Ehtimoliy xavflarga qarab resurslarni inventarizatsiya qilish.
- Sog‘liqni saqlash tayyorgarligi uchun erta ogohlantirish ma’lumotlarini olish va kuzatish.
- Ishchi guruh tarkibidagi dala sog‘liqni saqlash jamoasini tuzish.
- Sektorlararo muvofiqlashtirishni olib borish.
Geomedical xarita, ofat xavfining nafaqat jismoniy geografiyasini, balki sog‘liqni saqlash resurslari, xavf ostidagi aholi, sog‘liqni saqlash muassasalari yoki sog‘liq bilan bog‘liq fazoviy ma’lumotlarni ham ofat hududi bilan bog‘laydigan xaritalash yondashuvini anglatadi. Manba avvalgi tadqiqotlarda ayrim sog‘liqni saqlash markazlarida “impact map” mavjud bo‘lsa ham, geomedical xaritalash yetarli bo‘lmasligi mumkinligini muhokama qiladi.
Resurslar inventari, ofat vaqtida zarur bo‘lishi mumkin bo‘lgan ishchi kuchi, sog‘liqni saqlash muassasasi, tibbiy jihozlar va boshqa operatsion resurslarning qayerda va qanday miqdorda mavjudligini oldindan bilish imkonini beradi. Tadqiqotda bu ko‘rsatkich ofatdan oldingi sarlavhalar ichida eng yuqori mavjudlik darajasiga ega: 48 ta markaz, ya’ni %80,0 ushbu amaliyotni bildirgan.
Ta’lim esa eng zaif ko‘rsatkichlardan biridir. Faqat 20 ta markaz (%33,3) ta’lim ko‘rsatkichini bajargan, 40 ta markaz (%66,7) bajarmagan. Tadqiqot muhokamasiga ko‘ra, ko‘plab markazlar umumiy ofat yoki favqulodda vaziyat treninglarida qatnashsa-da, muntazam yangilanadigan, ayniqsa suv toshqiniga xos ta’lim dasturlarining qamrovi cheklangan bo‘lishi mumkin.
Ofat paytidagi bosqich: 5 ko‘rsatkich
Ofat paytidagi baholash suv toshqini davom etayotganda yoki shoshilinch javob davrida sog‘liqni saqlash markazining faol vazifalarini o‘lchagan:
- Jabrlanganlarni triaj asosida qutqarish.
- Tezkor dastlabki baholashni o‘tkazish.
- Yuqumli kasalliklar va ovqatlanish surveillansi.
- Dala sog‘liqni saqlash punktidagi sog‘liqni saqlash ishchi guruhida ishtirok etish.
- Jamiyatni kuchaytirish va ishtirokini ta’minlash.
Triaj, favqulodda vaziyatda bemor yoki jarohatlanganlarni tibbiy ehtiyojlarining shoshilinchligi va mavjud resurslar bilan aralashuv ustuvorligiga ko‘ra tasniflash jarayonidir. Tadqiqot triajning klinik aniqligi yoki bemor natijalarini o‘lchamagan; markazlarda triajga asoslangan qutqaruv operatsiyasi mavjud yoki yo‘qligini ko‘rsatkich sifatida baholagan.
Tezkor dastlabki baholash, manba izohiga ko‘ra ofatning joyi, vaqti va turi; taxminiy jabrlanganlar soni; qo‘shimcha xavflar va ofat ta’siriga uchragan aholi haqida tezkor axborot yaratishga qaratilgan faoliyatlar majmuasidir. Bu ko‘rsatkich 37 ta markazda (%61,7) mavjud bo‘lgan.
Surveillans, hodisalarni faqat davolash emas, balki jamiyatdagi sog‘liq muammolarini tizimli ravishda kuzatish ma’nosini anglatadi. Tadqiqotda yuqumli kasalliklar va ovqatlanish surveillansi 58 ta markazda (%96,7) qayd etilgan va ofat paytidagi bosqichning eng yuqori ko‘rsatkichi bo‘lgan.
Ofatdan keyingi bosqich: 6 ko‘rsatkich
Ofatdan keyingi boshqaruv favqulodda hodisa o‘tib ketgandan so‘ng asosiy tibbiy xizmatlarni davom ettirish, ekologik salomatlik xavflarini nazorat qilish va jamiyatning tiklanish jarayonini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Qo‘llangan olti ko‘rsatkich quyidagilar:
- Boshpanalarda dala sog‘liqni saqlash punktlarini tashkil etib asosiy tibbiy xizmat ko‘rsatish.
- Toza suv nazorati va atrof-muhit sanitariyasini kuzatish.
- Yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan yuqumli kasalliklar va malnutritsiya surveillansi.
- Yuqumli kasalliklar va malnutritsiya epidemiyalariga oid ko‘rsatkich.
- Zaif guruhlarda ruhiy salomatlik va ovqatlanish muammolarini yaxshilashga qaratilgan tashabbuslar.
- Jamiyatni kuchaytirish.
Manba matnida to‘rtinchi post-disaster ko‘rsatkichining nomi bevosita “Outbreaks of infectious diseases and malnutrition” shaklida berilgan. Bu ibora faoliyat nomi sifatida grammatik jihatdan noaniq. Verianla ushbu ko‘rsatkich qamrovini manbada bo‘lmagan harakat bilan to‘ldirmaydi.
Ofatdan keyingi eng yuqori ko‘rsatkich ruhiy salomatlik va zaif guruhlardagi ovqatlanish muammolarini yaxshilash ko‘rsatkichida 46 ta markaz (%76,7) sifatida qayd etilgan. Qolgan besh post-disaster ko‘rsatkich manba jadvalida 38 ta markaz (%63,3) darajasida berilgan.
Guttman Kr, Ks va Split-Half Qiymatlari Nimani Anglatadi?
Tadqiqot tadqiqotchilar adabiyotlar sharhiga asoslanib tayyorlagan so‘rovnomaning o‘lchash sifatini baholash uchun Guttman yondashuvidan uchta natijani keltiradi: Reproducibility Coefficient uchun \(Kr=0.903\), Scalability Coefficient uchun \(Ks=0.903\) va Guttman Split-Half ishonchlilik koeffitsienti uchun 0.843. Manba \(Kr>0.90\) va \(Ks>0.60\) chegaralarini qabul mezoni sifatida qo‘llagan, 0.843 split-half qiymatini ham qabul qilinadigan/yaxshi ishonchlilik deb baholagan. Biroq maqola ushbu koeffitsientlar hisoblangan xom xatolar sonini, ikki yarim qanday tuzilganini yoki tenglamalarning ochiq ko‘rinishini e’lon qilmaganligi sababli Verianla bu qiymatlarni qayta hisoblamaydi va manbada bo‘lmagan formulalar zanjirini uydirmaydi.
Reproducibility Coefficient nimani tekshiradi?
Guttman tipidagi shkalada reproducibility tushunchasi kuzatilgan javob naqshlarining shkala nazarda tutgan tartibga qanchalik mos kelishini baholashga qaratilgan. Manba \(Kr=0.903\) qiymatini o‘zi qo‘llagan \(Kr>0.90\) qabul chegarasidan yuqori bo‘lgani uchun mos deb hisoblagan.
Scalability Coefficient nega alohida ishlatilgan?
Scalability koeffitsienti bandlarning bitta kumulyativ tuzilma ichida qanchalik izchil tartiblanishini baholash uchun ishlatiladi. Manbada \(Ks=0.903\) qayd etilgan va qo‘llangan qabul chegarasi \(Ks>0.60\) deb berilgan.
Split-half ishonchliligi nimani anglatadi?
Split-half yondashuvida maqsad o‘lchash vositasining turli qismlaridan olingan javoblarning bir-biriga qanchalik mos kelishini tekshirishdir. Manba bildirgan koeffitsient 0.843. Maqolada havola qilingan metodologik tasnifda 0.7 qabul qilinadigan, 0.8 yaxshi daraja deb ko‘rsatilgan va 0.843 qiymati mos deb hisoblangan.
Bu koeffitsientlarning yuqori bo‘lishi so‘rovnomaning tadqiqotdagi qo‘llanilishi o‘lchash izchilligi jihatidan qo‘llab-quvvatlanganini ko‘rsatadi; biroq so‘rovnoma turli mamlakatlarda, turli sog‘liqni saqlash tizimi tuzilmalarida yoki turli ofat turlarida avtomatik ravishda ayni psixometrik xususiyatlarni ko‘rsatishini isbotlamaydi.
O‘rtacha, mediana va standart og‘ishni qanday o‘qish kerak?
O‘rgatuvchi fon; manbada tenglama sifatida berilmagan: Arifmetik o‘rtacha umumiy holda \( \bar{x}=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}x_i \) ko‘rinishida ta’riflanadi. Bu yerda \(x_i\) har bir kuzatuvning balini, \(n\) kuzatuvlar sonini va \(\bar{x}\) o‘rtacha ballni bildiradi. Ushbu tadqiqot SPSS version 22 dan foydalangan, biroq standart og‘ish dastur ichida qaysi maxsus hisobot tanlovi bilan hisoblanganini alohida tushuntirmagan; shu sababli Verianla xom ma’lumotlarsiz standart og‘ishni qayta hisoblamaydi.
Mediana, qiymatlar kichikdan kattaga tartiblanganda taqsimot o‘rtasida qoladigan markaziy qiymatdir. Tadqiqotda uch bosqichning medianasi ham 4,00 deb bildirilgan.
Standart og‘ish (SD), kuzatuvlarning o‘rtacha atrofida qanchalik tarqalganini ko‘rsatadi. Manbada eng yuqori SD ofatdan keyingi bosqichda 2,916 bo‘lib, bu post-disaster ballari boshqa ikki bosqichga qaraganda kengroq tarqalganini ko‘rsatuvchi tavsifiy natijadir. Standart og‘ishning yuqori bo‘lishi o‘z-o‘zidan “yomonroq” yoki “yaxshiroq” ofat boshqaruvini anglatmaydi; markazlar orasidagi farq ko‘proq ekanini ko‘rsatadi.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
Tadqiqot dizayni
| Element | Manbada bildirilgan ma’lumot |
|---|---|
| Tadqiqot turi | Miqdoriy-tavsifiy, kuzatuv tadqiqoti |
| Tadqiqot davri | Yanvar-Mart 2022; jami uch oy |
| Tadqiqot hududi | Sharqiy Yavaning suv toshqiniga moyil hududlari |
| Tadqiqot birligi | 60 Primary Health Center |
| Tanlama | Umumiy populyatsiya; mo‘ljallangan 60 markazning barchasi tanlamaga kiritilgan |
| O‘lchash vositasi | Adabiyotlar sharhiga asoslanib tadqiqotchilar tomonidan tayyorlangan so‘rovnoma |
| Ko‘rsatkichlar soni | 18: ofatdan oldin 7, ofat paytida 5, ofatdan keyin 6 |
| Tahlil dasturi | SPSS version 22 |
| Tahlillar | Kategorik ma’lumotlarda chastota taqsimoti; bosqich ballarida o‘rtacha, mediana, standart og‘ish va minimum-maksimum |
| Etik tasdiq | Faculty of Nursing, Universitas Airlangga; 2317-KEPK |
| Rozilik | Manba ishtirokchilardan yozma xabardor qilingan rozilik olinganini bildiradi |
Geografik qamrov
Tadqiqotning maqsadli populyatsiyasi Sharqiy Yavadagi suv toshqiniga moyil hududlarda joylashgan va Bengawan Solo, Brantas, Welang-Rejoso, Kemuning Sampang, Bajul Mati Banyuwangi, Pekalen Situbondo hamda Bondoyudo Lumajang daryo tizimlari bilan bog‘liq hududlardagi jami 60 ta birlamchi tibbiy yordam markazidir.
Manba tanlama yondashuvini “total population” deb ta’riflaydi. Ya’ni tadqiqotchilar maqsadli populyatsiyadagi 60 ta markazning barchasini tadqiqot tanlamasiga kiritgan. Maqola buni populyatsiya 100 dan kam bo‘lishi bilan asoslaydi. Verianla bu asosni universal tanlama qoidasi sifatida umumlashtirmaydi; faqat manbada qo‘llangan usulni yetkazadi.
Ishtirokchilar haqidagi ma’lumot cheklovi
Manba sog‘liqni saqlash markazlari sonini aniq 60 deb beradi va “respondents” hamda “participants” iboralaridan foydalanadi. Biroq har bir markazda so‘rovnomani aynan qaysi kasbiy lavozimdagi shaxs to‘ldirgani, bitta markazdan birdan ortiq javob olinganmi yoki individual ishtirokchilarning demografik/kasbiy xususiyatlari batafsil berilmagan. Shu sababli 60 ta markaz soni bilan individual respondentlar soni qanday moslashtirilgani manbadan to‘liq qayta tiklab bo‘lmaydi.
Boshlang‘ich xususiyatlar
| Xususiyat | Kategoriya | n | Manbada berilgan % |
|---|---|---|---|
| Akkreditatsiya | Plenary | 2 | 33,0* |
| Main | 7 | 11,7 | |
| Middle | 41 | 68,3 | |
| Basic | 10 | 16,7 | |
| Ish hududi | Rural | 36 | 60,0 |
| Urban | 24 | 40,0 | |
| Suv toshqini zaifligi | High | 58 | 96,7 |
| Moderate | 2 | 3,3 |
*Manba ichidagi nomuvofiqlik: 1-jadval plenary akkreditatsiyasi uchun \(n=2\) va %33,0 qiymatlarini birga beradi. Umumiy tanlama 60 bo‘lgani uchun bu ikki qiymat arifmetik jihatdan bir-biriga mos kelmaydi. Verianla manbadagi bosma foizni yashirincha o‘zgartirmagan.
Manbaning matnli talqinida sog‘liqni saqlash markazlarining %68,3 qismi “middle” akkreditatsiya kategoriyasida ekani va %60 qismi qishloq ish hududida joylashgani bildirilgan. 58 ta markaz, ya’ni %96,7 qismi daryolar bilan bevosita bog‘liq va suv toshqini jihatidan yuqori zaiflikka ega hududlarda joylashgani qayd etilgan.
Uch bosqichning raqamli ballari
| Bosqich | O‘rtacha | Mediana | Standart og‘ish | Kuzatilgan min-maks | Ko‘rsatkichlar soni |
|---|---|---|---|---|---|
| Ofatdan oldin | 4,28 | 4,00 | 2,124 | 0-7 | 7 |
| Ofat paytida | 3,65 | 4,00 | 1,424 | 1-5 | 5 |
| Ofatdan keyin | 3,80 | 4,00 | 2,916 | 0-6 | 6 |
Manba xom o‘rtacha bo‘yicha eng yuqori qiymat ofatdan oldin 4,28; undan keyin ofatdan keyin 3,80 va ofat paytida 3,65 ekanini bildiradi. Uchala bosqichning medianasi 4,00. Ofatdan keyingi bosqich SD=2,916 bilan eng keng ball taqsimotiga ega.
Bu yerda muhim metodologik farq mavjud: uch bosqich bir xil miqdordagi bandlardan iborat emas. Ofatdan oldin 7, ofat paytida 5 va ofatdan keyin 6 ko‘rsatkich mavjud. Shu sababli 4,28 va 3,65 kabi xom umumiy ball o‘rtachalarini bir xil maksimal ball asosida hisoblangan standartlashtirilgan skorlar kabi talqin qilish to‘g‘ri emas. Manba xom o‘rtachalarni taqqoslaydi; Verianla bu qiymatlardan manbada bo‘lmagan yangi normallashtirilgan samaradorlik reytingini yaratmaydi.
Ofatdan Oldingi O‘rtacha Eng Yuqori Bo‘lsa, Nega Markazlarning Ko‘pchiligi “Poor” Kategoriyasida?
Manba ikki xil turdagi natijani taqdim etadi: birinchisi 7 bandli ofatdan oldingi shkalaning xom o‘rtacha bali 4,28; ikkinchisi esa mualliflarning o‘z kategoriya chegaralariga ko‘ra markazlarning %51,7 qismi ofatdan oldingi “poor” guruhida tasniflanganidir. Bu ikki xulosa bir xil narsani o‘lchaydigan bir xil raqam emas. Bundan tashqari, ofatdan oldingi, ofat paytidagi va ofatdan keyingi shkalalarning bandlar soni farq qiladi. Manba kategoriya chegaralari qanday chiqarilganini to‘liq tenglama bilan tushuntirmagani va jadvallarida ayrim raqamli nomuvofiqliklar bo‘lgani uchun bu ko‘rinadigan farqni yangi hisob-kitob bilan “tuzatish” ilmiy jihatdan to‘g‘ri emas.
Manbada berilgan kategoriya chegaralari
| Bosqich | Good | Moderate | Poor |
|---|---|---|---|
| Ofatdan oldin | ≥ 5,34 | 3,22-5,33 | < 3,22 |
| Ofat paytida | ≥ 4,37 | 2,23-4,36 | < 2,23 |
| Ofatdan keyin | ≥ 5,26 | 0,88-5,25 | < 0,88 |
Manba bu chegaralar qaysi matematik formula bilan hosil qilinganini ochiq ko‘rsatmaydi. Chegaralarning tuzilishi bosqichlar orasida mutlaqo bir xil hisoblash qoidasini aniq namoyon qilmagani sababli Verianla formulani orqaga qarab taxmin qilib yangi metodologiya yaratmaydi.
Barcha 18 ko‘rsatkich
| Bosqich | Ko‘rsatkich | Mavjud n (%) | Yo‘q n (%) |
|---|---|---|---|
| Ofatdan oldin | Ofatga moyil hududlarning geomedical xaritasini yaratish | 41 (68,3) | 19 (31,7) |
| Ofatdan oldin | Evakuatsiya yo‘nalishlarini yaratish | 28 (46,7) | 32 (53,3) |
| Ofatdan oldin | Ta’lim tashkil etish | 20 (33,3) | 40 (66,7) |
| Ofatdan oldin | Ehtimoliy xavflarga ko‘ra resurslar inventari | 48 (80,0) | 12 (20,0) |
| Ofatdan oldin | Sog‘liqni saqlash tayyorgarligi uchun erta ogohlantirish ma’lumotlarini olish va kuzatish | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Ofatdan oldin | Ishchi guruh tarkibidagi dala sog‘liqni saqlash jamoasini tuzish | 36 (60,0) | 24 (40,0) |
| Ofatdan oldin | Sektorlararo muvofiqlashtirish | 46 (76,7) | 14 (23,2)* |
| Ofat paytida | Triajga asoslangan jabrlanganlarni qutqarish operatsiyalari | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Ofat paytida | Tezkor dastlabki baholash | 37 (61,7) | 23 (38,3) |
| Ofat paytida | Yuqumli kasalliklar va ovqatlanish surveillansi | 58 (96,7) | 2 (3,3) |
| Ofat paytida | Dala punktidagi sog‘liqni saqlash ishchi guruhida ishtirok etish | 48 (80,0) | 12 (20,0) |
| Ofat paytida | Jamiyatni kuchaytirish | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Ofatdan keyin | Boshpanalarda dala sog‘liqni saqlash punkti tashkil etib asosiy tibbiy xizmat ko‘rsatish | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Ofatdan keyin | Toza suv nazorati va atrof-muhit sanitariyasini kuzatish | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Ofatdan keyin | Yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan yuqumli kasalliklar va malnutritsiya surveillansi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Ofatdan keyin | Yuqumli kasalliklar va malnutritsiya epidemiyalari ko‘rsatkichi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Ofatdan keyin | Zaif guruhlarda ruhiy salomatlik va ovqatlanish muammolarini yaxshilash | 46 (76,7) | 14 (23,2)* |
| Ofatdan keyin | Jamiyatni kuchaytirish | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
*Manba ichidagi yaxlitlash/izchillik qaydi: Manba \(n=14\) uchun ikki katakda %23,2 deb yozgan. Bu qiymatlar manbadagi ko‘rinishida saqlangan; Verianla jadvalni yashirincha qayta hisoblab o‘zgartirmagan.
Ofatdan oldingi natijalarni talqin qilish
Ofatdan oldingi bosqichda diqqatga sazovor qarama-qarshilik shundaki, resurslar inventari nisbatan keng tarqalgan bo‘lsa-da, suv toshqiniga yo‘naltirilgan tayyorgarlik ta’limi past darajada qolgan. Resurslar inventari %80,0, sektorlararo muvofiqlashtirish %76,7 va geomedical xaritalash %68,3 deb qayd etilgan bo‘lsa, ta’lim atigi %33,3 va evakuatsiya yo‘nalishi %46,7 darajada.
Mualliflar muhokama bo‘limida sog‘liqni saqlash markazlarining umumiy ofatga tayyorgarligi faqat jihozlarga ega bo‘lish bilan cheklanmasligi kerakligini ta’kidlaydi. Ular suv toshqini ssenariysiga xos mashqlar, jabrlanganlarni ko‘chirish, triaj, basic trauma life support (BTLS), basic cardiac life support (BCLS) va ofat simulyatsiyalari kabi ta’lim faoliyatlarini tibbiyot xodimlarining tayyorgarligi nuqtai nazaridan avvalgi tadqiqotlar bilan bog‘laydi.
Tadqiqotchilar kuzatuvlari va suhbatlar haqidagi bayonda mahalliy shahar/tuman sog‘liqni saqlash idoralari tayyorgarlik mashqlarini tashkil qilishi mumkinligi, biroq barcha markazlarda muntazam va suv toshqiniga xos dasturlar mavjud emasligi aytiladi. Tadqiqot ma’lumotlari ta’lim tayyorgarlikni oshirishini sababiy jihatdan sinamagan; muhokama bu bog‘liqlikni avvalgi adabiyotlar asosida quradi.
Ofat paytidagi natijalarni talqin qilish
Ofat paytidagi besh ko‘rsatkich orasida eng kuchli yo‘nalish yuqumli kasalliklar va ovqatlanish surveillansidir: 60 ta markazdan 58 tasi (%96,7) ushbu amaliyot mavjudligini bildirgan. Dala sog‘liqni saqlash ishchi guruhida ishtirok etish %80,0.
Triajga asoslangan qutqaruv %63,3, jamiyatni kuchaytirish %63,3 va tezkor dastlabki baholash %61,7 darajada. Tezkor dastlabki baholashning boshqa ikki yuqori ko‘rsatkichdan pastroq bo‘lishi manba muhokamasida favqulodda vaziyat paytida hodisa ko‘lamini va ehtiyojlarni tez aniqlashni rivojlantirish kerak bo‘lgan yo‘nalishlardan biri sifatida ko‘rib chiqilishiga olib kelgan.
Mualliflarning talqiniga ko‘ra, sog‘liqni saqlash markazlarining ofat paytidagi nisbatan yaxshi faoliyati; o‘qitilgan va tez javob beruvchi xodimlar, tuman va mahalliy ofat boshqaruvi tashkilotlari bilan muvofiqlashtirish, evakuatsiya hududlarida tibbiy punktlar tashkil etish va shoshilinch dori/jihozlarni tarqatish bilan bog‘liq. Bular muhokama bo‘limidagi izohlardir; tadqiqot ushbu omillarning har birining ta’sirini alohida statistik model bilan sinamagan.
Ofatdan keyingi natijalarni talqin qilish
Ofatdan keyingi davrda ruhiy salomatlik va zaif guruhlardagi ovqatlanish muammolarini yaxshilash %76,7 bilan eng yuqori ko‘rsatkichdir. Manba sog‘liqni saqlash markazlarining jamiyat salomatligini baholash, jabrlanganlarni reabilitatsiya qilish, psixologik maslahat jarayonlarini tashkil etish va zarar ko‘rgan asosiy tibbiy xizmatlarni qayta ishlaydigan holatga keltirish kabi tiklanish vazifalarini muhokama qiladi.
Toza suv va atrof-muhit sanitariyasini kuzatish, yuqumli kasallik/malnutritsiya surveillansi, boshpanalardagi asosiy tibbiy xizmatlar va jamiyatni kuchaytirish kabi boshqa ko‘rsatkichlarning har biri %63,3 darajada qayd etilgan.
Manba post-disaster boshqaruv mahalliy Regional Disaster Management Agency (BPBD), sog‘liqni saqlash idoralari va boshqa sektorlar bilan muvofiqlashtirilgan holda olib borilishini; emergency health post va mobile clinic kabi xizmatlar sog‘liqni saqlash xizmatlarini qayta foydalanish mumkin qilish uchun qo‘llanishi mumkinligini muhokama qiladi.
Bosqichlar bo‘yicha kategorik taqsimot
| Bosqich | Good | Moderate | Poor | Manba talqinining asosiy natijasi |
|---|---|---|---|---|
| Ofatdan oldin | 23 (%38,3) | 6 (%10,0) | 31 (%51,7) | Ko‘pchilik poor |
| Ofat paytida | 40 (%66,7) | 5 (%8,3) | 15 (%25,0) | Ko‘pchilik good |
| Ofatdan keyin | 38 (%63,3) | Manba 4-jadvalda alohida qator ko‘rsatilmagan | 22 (%36,7) | Ko‘pchilik good |
Ushbu xulosa 4-jadvalga mualliflar matnda bevosita bergan talqinni yetkazadi. 4-jadvalning ichki kesishma ustunlari tuzilishi to‘liq tushuntirilmagani sababli Verianla ustunlar orasida yangi bog‘liqlik yoki statistik munosabat ishlab chiqmaydi.
4-jadvalning jami qatorida “Poor” ustuni uchun \(n=21\) va %35,5 birga yozilgan; ayni sahifadagi post-disaster qatorida \(n=21\) uchun %35,0 berilgan. Bu farq manba ichidagi hisobot nomuvofiqligi bo‘lib, yangi tuzatilgan natija sifatida qayta yozilmagan.
Ushbu Tadqiqot Qaysi Omillar Yaxshi Ofat Boshqaruviga Sabab Bo‘lishini Ko‘rsatadimi?
Yo‘q. Tadqiqot miqdoriy-tavsifiy va kuzatuv xarakterida; u sog‘liqni saqlash markazlarining mavjud amaliyotlari va ball taqsimotlarini tavsiflaydi, biroq ta’lim, jihozlar, akkreditatsiya, muvofiqlashtirish yoki boshqa o‘zgaruvchi yaxshiroq ofat boshqaruviga sabab bo‘lishini tekshiruvchi sababiy model, nazoratli aralashuv yoki uzunlamasına kuzatuvni o‘z ichiga olmaydi. Muhokamada ushbu omillarning ahamiyati avvalgi tadqiqotlar va dala kuzatuvlari bilan bog‘lansa-da, joriy tadqiqotning bevosita natijasi sababiylik emas, tavsifdir.
Mualliflar ko‘rsatgan asosiy cheklovlar
- Tavsifiy dizayn: O‘zgaruvchilar orasidagi sababiy munosabat tushuntirib bo‘lmaydi.
- Vaqt kesimi: Ma’lumotlar muayyan davrdan olingan; uzoq muddatli o‘zgarish yoki ofat boshqaruvining vaqt davomida rivojlanishi kuzatilmagan.
- O‘z-o‘zini xabar qilish: So‘rovnoma va suhbat javoblari ishtirokchilarning subyektiv baholariga va ijobiy javob berish moyilligiga ochiq bo‘lishi mumkin.
- Geografik umumlashtirish: Natijalar Sharqiy Yavaning ijtimoiy, madaniy va institutsional sharoitlariga bog‘liq; boshqa hududlarga bevosita qo‘llab bo‘lmaydi.
Verianla manbani o‘qish nuqtai nazaridan qo‘shimcha metodologik cheklovlar
Manbada individual ishtirokchilarning batafsil profili, har bir markazga nechta respondent to‘g‘ri kelgani va so‘rovnomadagi har bir bandning to‘liq ball berish kodi ochiq ko‘rsatilmagan. \(Kr\), \(Ks\) va split-half natijalarining xom hisoblash kirishlari e’lon qilinmagani sababli psixometrik koeffitsientlarni mustaqil ravishda qayta hisoblab bo‘lmaydi.
Tadqiqotda p qiymati, ishonch oralig‘i, ta’sir kattaligi, regressiya modeli yoki guruh taqqoslashiga oid inferensial statistika bildirilmagan. Buni avtomatik ravishda kamchilik deb baholash kerak emas; tadqiqot dizayni asosan tavsifiy statistikadan foydalanishga qurilgan. Biroq bu natijalarni “bir omil boshqasiga ta’sir qiladi” tarzida talqin qilishni ham cheklaydi.
Uch bosqichning ko‘rsatkichlar soni va ball oralig‘i turlicha bo‘lgani sababli xom o‘rtacha ballarni bevosita bitta umumiy samaradorlik shkalasi sifatida taqqoslash ehtiyotkorlikni talab qiladi. Manba “ofatdan oldingi o‘rtacha eng yuqori” iborasidan foydalanadi; Verianla bu iborani manba natijasi sifatida saqlaydi, biroq undan “ofatdan oldingi bosqich eng muvaffaqiyatli bosqichdir” degan xulosa chiqarmaydi.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar
- 2022-yilda o‘rganilgan Sharqiy Yavadagi 60 ta birlamchi tibbiy yordam markazida ofatdan oldingi, ofat paytidagi va ofatdan keyingi boshqaruv amaliyotlarining taqsimoti miqdoriy ravishda tavsiflangan.
- Ofatdan oldingi ko‘rsatkichlarda resurslar inventari %80,0 bilan eng yuqori, ta’lim %33,3 bilan eng past qayd etilgan amaliyotlardan biridir.
- Ofat paytida yuqumli kasalliklar va ovqatlanish surveillansi %96,7 bilan eng yuqori ko‘rsatkichdir.
- Ofatdan keyin zaif guruhlarda ruhiy salomatlik va ovqatlanish muammolarini yaxshilash %76,7 bilan eng yuqori ko‘rsatkichdir.
- Mualliflarning kategorik baholashida ofatdan oldingi boshqaruvda ko‘pchilik poor (%51,7), ofat paytidagi boshqaruvda ko‘pchilik good (%66,7), ofatdan keyingi boshqaruvda ko‘pchilik good (%63,3) kategoriyasida.
- Post-disaster ballarida SD=2,916 bilan boshqa bosqichlarga qaraganda kengroq taqsimot qayd etilgan.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar
- Muntazam ta’limning o‘zi ofat boshqaruvini aniq yaxshilashi isbotlanmagan.
- Akkreditatsiya darajasi yaxshiroq suv toshqini boshqaruviga sabab bo‘lishi isbotlanmagan.
- Sektorlararo muvofiqlashtirish bemor mortalitetini kamaytirishi ushbu tadqiqotda o‘lchanmagan.
- Muayyan ofat boshqaruvi amaliyoti infeksiya, o‘lim, jarohat yoki shifoxonaga yotqizishni kamaytirishi ko‘rsatilmagan.
- Sharqiy Yavadagi natijalarni Indoneziyaning barcha hududlariga yoki boshqa mamlakatlarga bevosita umumlashtirish mumkinligi ko‘rsatilmagan.
- Tadqiqot uzoq muddatli ofatga chidamlilikni o‘lchamagan.
- Tadqiqot sog‘liqni saqlash markazlarini aralashuv va nazorat guruhlariga ajratmagan.
Amaliy xulosani qanday o‘qish kerak?
Mualliflar natijalardan kelib chiqib birlamchi tibbiy yordam markazlarida favqulodda vaziyat rejalarini ishlab chiqish, tibbiyot xodimlariga muntazam ta’lim berish va yetarli favqulodda vaziyat infratuzilmasini ta’minlash kabi tayyorgarlik siyosatlarini tavsiya qiladi. Bu tavsiyalar ayniqsa ofatdan oldingi kategoriyadagi zaifliklarga mos keladi.
Biroq bu tavsiyalar randomizatsiyalangan aralashuv tadqiqoti natijalari emas. Tadqiqot, masalan, “yiliga ikki suv toshqini mashqi o‘tkazadigan markazlarda mortalitet shuncha kamayadi” kabi ta’sir kattaligini ishlab chiqmagan. Tavsiyalarning ta’siri turli sog‘liqni saqlash tizimlarida qo‘llanishidan oldin mahalliy tashkilot, moliyalashtirish, ofat profili, inson resurslari va infratuzilma nuqtai nazaridan alohida baholanishi kerak.
Manba va Usul Haqida Izoh
Original sarlavha: Evaluation Flood Disaster Management System in Primary Health Centers in East Java
O‘zbekcha nashr sarlavhasi: Sharqiy Yavadagi Birlamchi Tibbiy Yordam Markazlarida Suv Toshqini Ofatini Boshqarish Tizimini Baholash
Mualliflar: Ani Sutriningsih; Vita Maryah Ardiyani; Wahyu Dini Metrikayanto; Sri Haryuni; Ika Rahmawati.
Mualliflar tartibi: Manba PDFdagi tartib aynan saqlangan.
Teng hissa: Manbada teng birinchi muallif yoki teng hissa bayonoti ko‘rinmaydi.
Mas’ul muallif: Ani Sutriningsih; ani.sutriningsih@unitri.ac.id.
Muassasa 1-3: Faculty of Health Sciences, Universitas Tribhuwana Tunggadewi, Indonesia.
Muassasa 4: Faculty of Health Science, Universitas Kadiri, Indonesia.
Muassasa 5: Nursing Professional Education, Bhakti Wiyata Institute of Health Sciences, Kediri, Indonesia.
Jurnal: Journal Of Nursing Practice.
Jild / son: Vol. 9, No. 4.
Sahifalar: 860-874.
Nashr davri: July 2026.
PDFdagi jarayon sanalari: Received 10 may 2026; Revised 12 iyun 2026; Accepted 3 iyul 2026.
DOI: 10.30994/jnp.v9i4.1144.
Rasmiy havola: https://doi.org/10.30994/jnp.v9i4.1144
Nashriyot: Universitas STRADA Indonesia.
Manba turi: Original miqdoriy-tavsifiy kuzatuv tadqiqoti.
Rezensiyalash holati: Journal Of Nursing Practice taqrizdan o‘tuvchi jurnaldir va rasmiy siyosat mos maqolalar double-anonymous/double-blind ekspert baholashidan o‘tishini bildiradi. iyul 2026 sonida tadqiqot original tadqiqot maqolalari qatorida nashr etilgan.
Litsenziya: Manba PDFda Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0) litsenziyasi ko‘rsatilgan. Jurnalning keyingi amaldagi litsenziya siyosati o‘zgargan bo‘lsa-da, ushbu maqola uchun PDFda nashr paytida ko‘rsatilgan litsenziya asos qilib olingan.
Tadqiqot davri: Yanvar-Mart 2022.
Tanlama: Sharqiy Yavaning suv toshqiniga moyil hududlaridagi jami 60 Primary Health Center; total population sampling.
O‘lchash vositasi: Tadqiqotchilar tomonidan adabiyotlar sharhiga asoslanib tayyorlangan 18 ko‘rsatkichli so‘rovnoma.
Validlik/ishonchlilik: Reproducibility Coefficient \(Kr=0.903\); Scalability Coefficient \(Ks=0.903\); Guttman Split-Half coefficient 0.843. Manba Kr uchun >0.90, Ks uchun >0.60 qabul mezonlaridan foydalangan.
Statistika: SPSS version 22; chastota taqsimoti va o‘rtacha ± standart og‘ish asosiy tahlillardir. Mediana va minimum-maksimum qiymatlar ham natija jadvallarida berilgan.
Etik tasdiq: Faculty of Nursing, Universitas Airlangga; havola 2317-KEPK.
Xabardor qilingan rozilik: Manba ishtirokchilardan yozma informed consent olinganini bildiradi.
Minndorchilik: Mualliflar tadqiqotni qo‘llab-quvvatlagan Primary Health Centers va javob bergan ishtirokchilarga minnatdorlik bildiradi.
Manfaatlar to‘qnashuvi: Manba mualliflarda manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.
Moliyalashtirish: PDFda tadqiqot moliyalashtirilishi bo‘yicha alohida Funding Statement mavjud emas. Shu sababli moliyalashtirish manbai haqida faraz qilinmagan.
Mualliflar hissasi: PDFda alohida Author Contributions yoki CRediT bayonoti mavjud emas.
Ma’lumotlarning mavjudligi: PDFda alohida Data Availability Statement yoki ochiq ma’lumotlar ombori haqidagi ma’lumot mavjud emas.
Kodning mavjudligi: Tadqiqot SPSS version 22 dan foydalangan; tahlil kodi yoki syntax fayli ulashilgani bildirilmagan.
Asosiy metodologik cheklovlar: Tavsifiy dizayn sababiylikni o‘rnatmaydi; tadqiqot muayyan vaqt kesimini o‘lchaydi; o‘z-o‘zini xabar qilish tarafkashligi mumkin; natijalarni Sharqiy Yava tashqarisiga umumlashtirish cheklangan.
Manba ichidagi raqamli izchillik qaydi: 1-jadvalda plenary akkreditatsiyasi uchun n=2 yonida %33,0 yozilishi; 3-jadvalda n=14 uchun %23,2 qo‘llanishi; 4-jadvalda n=21 uchun ham %35,0, ham jami qatorda %35,5 qiymatlarining bo‘lishi va post-disaster moderate kategoriyasining 4-jadvalda ko‘rinmasligi manba ichida hal qilinmagan hisobot nuqtalaridir. Verianla bu qiymatlarni yashirincha o‘zgartirmagan.
Talqin chegarasi: Ushbu tadqiqot sog‘liqni saqlash markazlarining ofat boshqaruvi amaliyotlarini tavsiflaydi; muayyan tayyorgarlik faoliyatlarining bemor natijalari yoki ofat mortalitetiga sababiy ta’sirini o‘lchamaydi.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan