Sel fəlakətinin idarəetmə sistemi, bu tədqiqatda ilkin səhiyyə mərkəzlərinin sel öncəsi hazırlıq görmə, sel zamanı səhiyyə fövqəladə vəziyyətinə cavab vermə və seldən sonra səhiyyə xidmətləri ilə cəmiyyətin bərpasını dəstəkləmə qabiliyyətini 18 ayrı göstərici üzrə qiymətləndirən üçmərhələli idarəetmə strukturudur. Tədqiqat 2022-ci ilin yanvar-mart dövründə Şərqi Yavanın selə həssas bölgələrindəki 60 Primary Health Center üzərində aparılmış kəmiyyət-təsviri müşahidəvi tədqiqatdır. Yeddi göstərici fəlakətdən əvvəlki, beş göstərici fəlakət zamanı, altı göstərici isə fəlakətdən sonrakı mərhələni qiymətləndirmişdir. Mənbənin bildirdiyi xam orta ballar fəlakətdən əvvəl 4,28, fəlakət zamanı 3,65 və fəlakətdən sonra 3,80-dir; buna qarşılıq kateqorik qiymətləndirmədə mərkəzlərin %51,7-si fəlakətdən əvvəlki idarəetmədə “poor”, %66,7-si fəlakət zamanı idarəetmədə “good” və %63,3-ü fəlakətdən sonrakı idarəetmədə “good” kimi bildirilmişdir. Tədqiqat təsviri xarakter daşıdığı üçün müəyyən təlim, infrastruktur və ya koordinasiya ünsürünün bu performans fərqlərinə səbəb olduğunu sübut etmir.
Fəlakətdən əvvəlki 7 göstərici arasında ən yüksək mövcudluq nisbəti mümkün təhlükələrə uyğun insan resursları və səhiyyə xidməti resurslarının inventarlaşdırılmasında %80,0 olaraq bildirilmişdir. Buna qarşılıq sel fəlakəti ilə bağlı təlim təşkil etmə göstəricisi yalnız %33,3, təxliyə marşrutu yaratma göstəricisi isə %46,7 səviyyəsindədir. Tədqiqatın müzakirəsi xüsusilə fəlakətdən əvvəlki hazırlıqda təlim və risk xəritələşdirilməsi kimi sahələrin gücləndirilməli olduğunu vurğulayır.
Fəlakət zamanı mərhələdə yoluxucu xəstəlik və qidalanma sürveyansı %96,7 ilə ən yüksək bildirilən göstəricidir; sahə səhiyyə işçi qrupunda iştirak %80,0, triyaja əsaslanan xilasetmə əməliyyatları %63,3 və sürətli ilkin qiymətləndirmə %61,7-dir. Fəlakətdən sonrakı mərhələdə psixi sağlamlıq problemləri və həssas qruplarda qidalanma problemlərinin yaxşılaşdırılmasına yönələn təşəbbüslər %76,7 ilə ən yüksək göstərici olmuş, digər bir çox post-disaster göstəricisi %63,3 kimi bildirilmişdir.
Tədqiqatın ən mühüm şərh məhdudiyyəti nəticələrin Şərqi Yavanın müəyyən selə həssas bölgələrində və müəyyən zaman kəsiyində əldə edilməsidir. Tədqiqat müdaxilə sınağı deyil; xəstələrin sağqalımını, mortaliteni, xidmətlərin dayanma müddətini və ya fəlakətdən sonra xəstəlik insidensini müqayisə etmir. Nəticələr 60 səhiyyə mərkəzinin bildirilmiş fəlakət idarəetmə təcrübələrinin vəziyyətini təsvir edir.
İlkin Səhiyyə Mərkəzlərində Sel Fəlakətinin İdarəedilməsi Bu Tədqiqatda Necə Ölçüldü?
Tədqiqatçılar sel fəlakətinin idarəedilməsini tək bir ümumi göstərici ilə deyil, fəlakətdən əvvəl 7, fəlakət zamanı 5 və fəlakətdən sonra 6 olmaqla ümumilikdə 18 ikili/tətbiq göstəricisi ilə qiymətləndirmişlər. Məlumatlar tədqiqatçıların ədəbiyyat icmalına əsaslanaraq hazırladığı sorğu vasitəsilə toplanmış; kateqorik göstəricilər tezlik paylanmaları ilə, üç mərhələnin rəqəmsal balları isə orta, median, standart sapma və minimum-maksimum dəyərlərlə xülasələnmişdir.
Tədqiqat problemi niyə vacibdir?
Tədqiqatın çıxış nöqtəsi selin yalnız ekoloji və ya infrastruktur fəlakəti olmaması, səhiyyə xidmətlərinin davamlılığına da birbaşa təsir göstərə bilməsidir. İlkin səhiyyə mərkəzləri normal şəraitdə cəmiyyətin əlçatan əsas səhiyyə xidmətlərinin mühüm hissəsidir. Sel zamanı yolların, binaların, təmiz su mənbələrinin, rabitə imkanlarının və ya tibbi material təchizatının təsirlənməsi bu mərkəzlərin vəzifələrini daha çətin şəraitdə davam etdirməsini tələb edə bilər.
Mənbə əvvəlki ədəbiyyata əsaslanaraq İndoneziyada selin tez-tez baş verən fəlakət olduğunu bildirir və 1815-2019 dövrü üçün 3885 sel hadisəsi sayını qeyd edir. Həmçinin İndoneziya Milli Fəlakət İdarəetmə Agentliyinin məlumatlarına əsasən 2022-ci ildə 1493 sel hadisəsinin bildirildiyini və Şərqi Yavanın fəlakət riski indeksi dəyərinin 121,70 olduğunu qeyd edir. Bu dəyərlər mövcud tədqiqatda ölçülmüş nəticələr deyil; tədqiqatın niyə Şərqi Yavada sel hazırlığına yönəldiyini izah edən fon məlumatlarıdır.
Mənbə həmçinin sel dövrlərində təmiz su, sanitariya, qida təhlükəsizliyi, vektor nəzarəti və səhiyyə xidmətlərinə çıxış problemlərinin yoluxucu xəstəliklər, qidalanma problemləri və psixi sağlamlıq problemləri baxımından əlavə yük yarada biləcəyini əvvəlki tədqiqatlar əsasında müzakirə edir. Bu tədqiqat isə həmin xəstəliklərin insidensini ölçməmiş; səhiyyə mərkəzlərinin fəlakət idarəetmə funksiyalarını qiymətləndirmişdir.
Primary Health Center nəyi ifadə edir?
Mənbədə istifadə olunan Primary Health Center ifadəsi İndoneziyadakı icma əsaslı ilkin səhiyyə xidməti mərkəzlərini ifadə edir. Tədqiqatın birbaşa araşdırma vahidi bu səhiyyə mərkəzləridir. Verianla mətnində anlayış lazım olduqda “ilkin səhiyyə mərkəzi” kimi izah edilsə də, mənbədəki təşkilati strukturun Türkiyədəki hər hansı qurumla tam eyni olduğu fərz edilmir.
Fəlakət idarəetməsinin üç mərhələsi
Fəlakətdən əvvəlki mərhələ: 7 göstərici
Fəlakətdən əvvəlki idarəetmə sel baş verməzdən əvvəl səhiyyə sisteminin hazırlanmasını ölçür. Mənbə aşağıdakı yeddi göstəricidən istifadə etmişdir:
- Fəlakətə həssas ərazilərin geomedical xəritəsinin hazırlanması.
- Təxliyə marşrutlarının yaradılması.
- Təlimlərin keçirilməsi.
- Mümkün təhlükələrə uyğun resursların inventarlaşdırılması.
- Səhiyyə hazırlığı üçün erkən xəbərdarlıq məlumatının alınması və izlənməsi.
- İşçi qrupunun bir hissəsi olan sahə səhiyyə komandasının yaradılması.
- Sektorlararası koordinasiyanın aparılması.
Geomedical xəritə, fəlakət riskinin yalnız fiziki coğrafiyasını deyil, səhiyyə xidməti resurslarını, risk altındakı əhalini, səhiyyə müəssisələrini və ya səhiyyə ilə əlaqəli məkan məlumatlarını da fəlakət sahəsi ilə əlaqələndirən xəritələşdirmə yanaşmasını ifadə edir. Mənbə əvvəlki tədqiqatlarda bəzi səhiyyə mərkəzlərinin “impact map” saxlamasına baxmayaraq geomedical xəritələşdirmənin qeyri-kafi qala bildiyini müzakirə edir.
Resurs inventarı, fəlakət zamanı lazım ola biləcək insan qüvvəsinin, səhiyyə müəssisələrinin, tibbi avadanlığın və digər əməliyyat resurslarının harada və hansı həcmdə mövcud olduğunu əvvəlcədən bilməyə imkan verir. Tədqiqatda bu göstərici fəlakətdən əvvəlki başlıqlar arasında ən yüksək mövcudluq nisbətinə malikdir: 48 mərkəzin, yəni %80,0-ının bu tətbiqi bildirdiyi qeyd edilmişdir.
Təlim isə ən zəif göstəricilərdən biridir. Yalnız 20 mərkəz (%33,3) təlim göstəricisini qarşılamış, 40 mərkəz (%66,7) qarşılamamışdır. Tədqiqatın müzakirəsinə görə bir çox mərkəz ümumi fəlakət və ya fövqəladə vəziyyət təlimlərinə qatılsa da, müntəzəm yenilənən və xüsusilə selə yönəlmiş təlim proqramlarının əhatəsi məhdud qala bilər.
Fəlakət zamanı mərhələ: 5 göstərici
Fəlakət zamanı qiymətləndirmə sel davam edərkən və ya təcili cavab dövründə səhiyyə mərkəzinin aktiv vəzifələrini ölçmüşdür:
- Zərərçəkənlərin triyaja uyğun xilas edilməsi.
- Sürətli ilkin qiymətləndirmənin aparılması.
- Yoluxucu xəstəlik və qidalanma sürveyansı.
- Sahə səhiyyə məntəqəsindəki səhiyyə işçi qrupunda iştirak.
- İcmanın gücləndirilməsi və iştirakı.
Triyaj, fövqəladə vəziyyətdə xəstələri və ya yaralıları tibbi ehtiyaclarının təcililik dərəcəsinə və mövcud resurslarla müdaxilə prioritetinə görə təsnif etmə prosesidir. Tədqiqat triyajın klinik düzgünlüyünü və ya xəstə nəticələrini ölçməmiş; mərkəzlərdə triyaja əsaslanan xilasetmə əməliyyatının olub-olmamasını göstərici kimi qiymətləndirmişdir.
Sürətli ilkin qiymətləndirmə, mənbənin izahına görə fəlakətin yeri, zamanı və növü; təxmini zərərçəkən sayı; əlavə risklər və fəlakətə məruz qalan əhali haqqında sürətli məlumat yaratmağı hədəfləyən fəaliyyətlər toplusudur. Bu göstərici 37 mərkəzdə (%61,7) mövcud olmuşdur.
Sürveyans, hadisələrin yalnız müalicə edilməsini deyil, cəmiyyətdəki səhiyyə problemlərinin sistemli şəkildə izlənməsini ifadə edir. Tədqiqatda yoluxucu xəstəlik və qidalanma sürveyansı 58 mərkəzdə (%96,7) bildirilmiş və fəlakət zamanı mərhələnin ən yüksək göstəricisi olmuşdur.
Fəlakətdən sonrakı mərhələ: 6 göstərici
Fəlakətdən sonrakı idarəetmə təcili hadisə keçdikdən sonra əsas səhiyyə xidmətlərinin davam etdirilməsinə, ekoloji sağlamlıq risklərinin nəzarətdə saxlanmasına və cəmiyyətin bərpa prosesinin dəstəklənməsinə yönəlmişdir. İstifadə olunan altı göstərici bunlardır:
- Sığınacaqlarda sahə səhiyyə məntəqələri yaradılaraq əsas səhiyyə xidməti göstərilməsi.
- Təmiz su yoxlamaları və ekoloji sanitariyanın izlənməsi.
- Yarana biləcək yoluxucu xəstəliklərin və malnutrisiyanın sürveyansı.
- Yoluxucu xəstəlik və malnutrisiya epidemiyaları ilə bağlı göstərici.
- Həssas qruplarda psixi sağlamlıq və qidalanma problemlərinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş təşəbbüslər.
- İcmanın gücləndirilməsi.
Mənbə mətnində dördüncü post-disaster göstəricisinin adı birbaşa “Outbreaks of infectious diseases and malnutrition” kimi verilmişdir. Bu ifadə fəaliyyət adı kimi qrammatik baxımdan qeyri-müəyyəndir. Verianla bu göstəricinin əhatəsini mənbədə olmayan bir fəaliyyətlə tamamlamır.
Fəlakətdən sonra ən yüksək nisbət psixi sağlamlıq və həssas qrupların qidalanma problemlərinin yaxşılaşdırılması göstəricisində 46 mərkəz (%76,7) olaraq bildirilmişdir. Digər beş post-disaster göstəricisi mənbə cədvəlində 38 mərkəz (%63,3) səviyyəsində verilmişdir.
Guttman Kr, Ks və Split-Half Dəyərləri Nə Deməkdir?
Tədqiqat, tədqiqatçılar tərəfindən ədəbiyyat icmalına əsaslanaraq hazırlanmış sorğunun ölçmə keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün Guttman yanaşmasından üç nəticə bildirir: Reproducibility Coefficient üçün \(Kr=0.903\), Scalability Coefficient üçün \(Ks=0.903\) və Guttman Split-Half etibarlılıq əmsalı üçün 0.843. Mənbə \(Kr>0.90\) və \(Ks>0.60\) hədlərini qəbul meyarı kimi istifadə etmiş, 0.843 split-half dəyərini də qəbuledilən/yaxşı etibarlılıq kimi qiymətləndirmişdir. Lakin məqalə bu əmsalların hesablandığı xam xəta sayını, iki yarının necə yaradıldığını və ya tənliklərin açıq formasını yayımlamadığı üçün Verianla bu dəyərləri yenidən hesablamır və mənbədə olmayan formul zənciri uydurmur.
Reproducibility Coefficient nəyi yoxlayır?
Guttman tipli ölçəkdə reproducibility anlayışı müşahidə edilən cavab nümunələrinin ölçəyin fərz etdiyi düzənlə hansı dərəcədə uyğun olduğunu qiymətləndirməyə yönəlib. Mənbə \(Kr=0.903\) dəyərini özünün istifadə etdiyi \(Kr>0.90\) qəbul həddinin üzərində olduğuna görə uyğun hesab etmişdir.
Scalability Coefficient niyə ayrıca istifadə edilmişdir?
Scalability əmsalı maddələrin tək bir kumulyativ struktur daxilində nə qədər ardıcıl sıralana bildiyini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Mənbədə \(Ks=0.903\) bildirilmiş və istifadə edilən qəbul həddi \(Ks>0.60\) kimi verilmişdir.
Split-half etibarlılığı nəyi ifadə edir?
Split-half yanaşmasında məqsəd ölçmə vasitəsinin müxtəlif hissələrindən əldə olunan cavabların bir-biri ilə nə dərəcədə uyğun olduğunu araşdırmaqdır. Mənbənin bildirdiyi əmsal 0.843-dür. Məqalədə istinad edilən metodoloji təsnifatda 0.7 qəbuledilən, 0.8 yaxşı səviyyə kimi göstərilmiş və 0.843 dəyəri uyğun hesab edilmişdir.
Bu əmsalların yüksək olması sorğunun tədqiqatda istifadəsinin ölçmə tutarlılığı baxımından dəstəkləndiyini göstərir; lakin sorğunun fərqli ölkələrdə, fərqli səhiyyə sistemi strukturlarında və ya fərqli fəlakət növlərində avtomatik olaraq eyni psixometrik xüsusiyyətləri göstərəcəyini sübut etmir.
Orta, median və standart sapma necə oxunmalıdır?
Öyrədici fon; mənbədə tənlik kimi verilməmişdir: Ədədi orta ümumiyyətlə \( \bar{x}=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}x_i \) şəklində tərif edilir. Burada \(x_i\) hər müşahidənin balını, \(n\) müşahidələrin sayını və \(\bar{x}\) orta balı ifadə edir. Bu tədqiqat SPSS version 22 istifadə etmişdir, lakin standart sapmanın proqram daxilində hansı xüsusi hesabat seçimi ilə hesablandığını ayrıca izah etməmişdir; buna görə Verianla xam məlumat olmadan standart sapmanı yenidən hesablamır.
Median, dəyərlər kiçikdən böyüyə sıralandıqda paylanmanın ortasında qalan mərkəzi dəyərdir. Tədqiqatda üç mərhələnin medianı da 4,00 kimi bildirilmişdir.
Standart sapma (SD), müşahidələrin orta ətrafında nə qədər yayıldığını göstərir. Mənbədə ən yüksək SD fəlakətdən sonrakı mərhələdə 2,916-dır; bu, post-disaster ballarının digər iki mərhələyə nisbətən daha geniş yayıldığını göstərən təsviri tapıntıdır. Standart sapmanın yüksək olması təkbaşına “daha pis” və ya “daha yaxşı” fəlakət idarəetməsi demək deyil; mərkəzlər arasındakı fərqin daha çox olduğunu göstərir.
Tədqiqatın Metodu və Nəticələri
Tədqiqat dizaynı
| Element | Mənbədə bildirilən məlumat |
|---|---|
| Tədqiqat növü | Kəmiyyət-təsviri, müşahidəvi tədqiqat |
| Tədqiqat dövrü | Yanvar-Mart 2022; ümumilikdə üç ay |
| Tədqiqat sahəsi | Şərqi Yavanın selə həssas bölgələri |
| Tədqiqat vahidi | 60 Primary Health Center |
| Seçmə | Ümumi populyasiya; hədəflənən 60 mərkəzin hamısı seçməyə daxil edilmişdir |
| Ölçmə vasitəsi | Ədəbiyyat icmalına əsaslanaraq tədqiqatçılar tərəfindən hazırlanmış sorğu |
| Göstərici sayı | 18: fəlakətdən əvvəl 7, fəlakət zamanı 5, fəlakətdən sonra 6 |
| Analiz proqramı | SPSS version 22 |
| Analizlər | Kateqorik məlumatlarda tezlik paylanması; mərhələ ballarında orta, median, standart sapma və minimum-maksimum |
| Etik təsdiq | Faculty of Nursing, Universitas Airlangga; 2317-KEPK |
| Razılıq | Mənbə iştirakçılardan yazılı məlumatlandırılmış razılıq alındığını bildirir |
Coğrafi əhatə
Tədqiqatın hədəf populyasiyası Şərqi Yavada selə həssas bölgələrdə yerləşən və Bengawan Solo, Brantas, Welang-Rejoso, Kemuning Sampang, Bajul Mati Banyuwangi, Pekalen Situbondo və Bondoyudo Lumajang çay sistemləri ilə əlaqəli ərazilərdəki ümumilikdə 60 ilkin səhiyyə mərkəzidir.
Mənbə seçmə yanaşmasını “total population” kimi tərif edir. Yəni tədqiqatçılar hədəf populyasiyadakı 60 mərkəzin hamısını tədqiqat seçməsinə daxil etmişdir. Məqalə bunu populyasiyanın 100-dən az olması ilə əsaslandırır. Verianla bu əsaslandırmanı universal seçmə qaydası kimi ümumiləşdirmir; yalnız mənbədə tətbiq olunan metodu çatdırır.
İştirakçı məlumatındakı məhdudiyyət
Mənbə səhiyyə mərkəzlərinin sayını açıq şəkildə 60 kimi verir və “respondents” ilə “participants” ifadələrindən istifadə edir. Lakin hər mərkəzdə sorğunu konkret olaraq hansı peşə vəzifəsində olan şəxsin doldurduğu, bir mərkəzdən birdən çox cavab alınıb-alınmadığı və ya fərdi iştirakçıların demoqrafik/peşə xüsusiyyətləri ətraflı bildirilməmişdir. Buna görə 60 mərkəz sayı ilə fərdi respondent sayının necə uyğunlaşdırıldığı mənbədən tam şəkildə yenidən qurula bilmir.
Başlanğıc xüsusiyyətləri
| Xüsusiyyət | Kateqoriya | n | Mənbədə verilən % |
|---|---|---|---|
| Akkreditasiya | Plenary | 2 | 33,0* |
| Main | 7 | 11,7 | |
| Middle | 41 | 68,3 | |
| Basic | 10 | 16,7 | |
| İş sahəsi | Rural | 36 | 60,0 |
| Urban | 24 | 40,0 | |
| Sel həssaslığı | High | 58 | 96,7 |
| Moderate | 2 | 3,3 |
*Mənbədaxili uyğunsuzluq: Cədvəl 1 plenary akkreditasiyası üçün \(n=2\) və %33,0 dəyərlərini birlikdə verir. Ümumi seçmə 60 olduğuna görə bu iki dəyər arifmetik baxımdan bir-birinə uyğun gəlmir. Verianla mənbənin çap edilmiş faizini səssizcə dəyişdirməmişdir.
Mənbənin mətn şərhində səhiyyə mərkəzlərinin %68,3-ünün “middle” akkreditasiya kateqoriyasında olduğu və %60-ının kənd iş sahəsində yerləşdiyi bildirilir. 58 mərkəzin, yəni %96,7-sinin çaylarla birbaşa əlaqəli və sel baxımından yüksək həssaslıq daşıyan bölgələrdə yerləşdiyi bildirilmişdir.
Üç mərhələnin rəqəmsal balları
| Mərhələ | Orta | Median | Standart sapma | Müşahidə olunan min-maks | Göstərici sayı |
|---|---|---|---|---|---|
| Fəlakətdən əvvəl | 4,28 | 4,00 | 2,124 | 0-7 | 7 |
| Fəlakət zamanı | 3,65 | 4,00 | 1,424 | 1-5 | 5 |
| Fəlakətdən sonra | 3,80 | 4,00 | 2,916 | 0-6 | 6 |
Mənbə xam orta baxımından ən yüksək dəyərin fəlakətdən əvvəl 4,28; daha sonra fəlakətdən sonra 3,80 və fəlakət zamanı 3,65 olduğunu bildirir. Hər üç mərhələnin medianı 4,00-dır. Fəlakətdən sonra SD=2,916 ilə ən geniş bal paylanmasına malikdir.
Burada kritik metodoloji fərq vardır: üç mərhələ eyni sayda maddədən ibarət deyil. Fəlakətdən əvvəl 7, fəlakət zamanı 5 və fəlakətdən sonra 6 göstərici vardır. Buna görə 4,28 və 3,65 kimi xam ümumi bal ortalarını eyni maksimum bal üzrə hesablanmış standartlaşdırılmış skorlar kimi şərh etmək düzgün deyil. Mənbə xam ortaları müqayisə edir; Verianla bu dəyərlərdən mənbədə olmayan yeni normallaşdırılmış performans sıralaması yaratmır.
Fəlakətdən Əvvəlki Orta Ən Yüksək Olduğu Halda Mərkəzlərin Əksəriyyəti Niyə “Poor” Kateqoriyasındadır?
Mənbə iki fərqli nəticə növü təqdim edir: birincisi 7 maddəlik fəlakətdən əvvəlki şkalanın xam orta balı olan 4,28-dir; ikincisi isə müəlliflərin öz kateqoriya hədlərinə görə mərkəzlərin %51,7-sinin fəlakətdən əvvəl “poor” qrupunda təsnif edilməsidir. Bu iki xülasə eyni şeyi ölçən eyni rəqəm deyil. Bundan əlavə, fəlakətdən əvvəl, fəlakət zamanı və fəlakətdən sonra şkalalarının maddə sayı fərqlidir. Mənbə kateqoriya hədlərinin necə əldə edildiyini tam tənliklə izah etmədiyi və cədvəllərində bəzi rəqəmsal uyğunsuzluqlar olduğu üçün bu görünən fərqi yeni hesablamayla “düzəltmək” elmi baxımdan uyğun deyil.
Mənbədə verilən kateqoriya hədləri
| Mərhələ | Good | Moderate | Poor |
|---|---|---|---|
| Fəlakətdən əvvəl | ≥ 5,34 | 3,22-5,33 | < 3,22 |
| Fəlakət zamanı | ≥ 4,37 | 2,23-4,36 | < 2,23 |
| Fəlakətdən sonra | ≥ 5,26 | 0,88-5,25 | < 0,88 |
Mənbə bu hədlərin hansı riyazi formula ilə yaradıldığını açıq şəkildə vermir. Hədlərin strukturu mərhələlər arasında tam eyni hesablama qaydasını aydın göstərmədiyinə görə Verianla formulu geriyə doğru təxmin edərək yeni metodologiya yaratmır.
18 göstəricinin hamısı
| Mərhələ | Göstərici | Var n (%) | Yox n (%) |
|---|---|---|---|
| Fəlakətdən əvvəl | Fəlakətə həssas ərazilərin geomedical xəritəsinin hazırlanması | 41 (68,3) | 19 (31,7) |
| Fəlakətdən əvvəl | Təxliyə marşrutlarının yaradılması | 28 (46,7) | 32 (53,3) |
| Fəlakətdən əvvəl | Təlimlərin təşkili | 20 (33,3) | 40 (66,7) |
| Fəlakətdən əvvəl | Mümkün təhlükələrə uyğun resurs inventarı | 48 (80,0) | 12 (20,0) |
| Fəlakətdən əvvəl | Səhiyyə hazırlığı üçün erkən xəbərdarlıq məlumatının alınması və izlənməsi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Fəlakətdən əvvəl | İşçi qrupunun bir hissəsi olan sahə səhiyyə komandasının yaradılması | 36 (60,0) | 24 (40,0) |
| Fəlakətdən əvvəl | Sektorlararası koordinasiya | 46 (76,7) | 14 (23,2)* |
| Fəlakət zamanı | Triyaja əsaslanan zərərçəkənlərin xilasetmə əməliyyatları | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Fəlakət zamanı | Sürətli ilkin qiymətləndirmə | 37 (61,7) | 23 (38,3) |
| Fəlakət zamanı | Yoluxucu xəstəlik və qidalanma sürveyansı | 58 (96,7) | 2 (3,3) |
| Fəlakət zamanı | Sahə məntəqəsində səhiyyə işçi qrupunda iştirak | 48 (80,0) | 12 (20,0) |
| Fəlakət zamanı | İcmanın gücləndirilməsi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Fəlakətdən sonra | Sığınacaqlarda sahə səhiyyə məntəqəsi yaradaraq əsas səhiyyə xidməti | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Fəlakətdən sonra | Təmiz su nəzarəti və ekoloji sanitariyanın izlənməsi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Fəlakətdən sonra | Yarana biləcək yoluxucu xəstəlik və malnutrisiya sürveyansı | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Fəlakətdən sonra | Yoluxucu xəstəlik və malnutrisiya epidemiyaları göstəricisi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Fəlakətdən sonra | Həssas qruplarda psixi sağlamlıq və qidalanma problemlərinin yaxşılaşdırılması | 46 (76,7) | 14 (23,2)* |
| Fəlakətdən sonra | İcmanın gücləndirilməsi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
*Mənbədaxili yuvarlaqlaşdırma/tutarlılıq qeydi: Mənbə \(n=14\) üçün iki xanada %23,2 yazır. Bu dəyərlər mənbədəki forması ilə qorunmuşdur; Verianla cədvəli səssizcə yenidən hesablayaraq dəyişdirməmişdir.
Fəlakətdən əvvəlki tapıntıların şərhi
Fəlakətdən əvvəlki mərhələdə diqqət çəkən ziddiyyət resurs inventarının nisbətən geniş yayılmasına qarşılıq sel yönümlü hazırlıq təliminin aşağı səviyyədə qalmasıdır. Resurs inventarı %80,0, sektorlararası koordinasiya %76,7 və geomedical xəritələşdirmə %68,3 kimi bildirilərkən təlim yalnız %33,3, təxliyə marşrutu isə %46,7 səviyyəsindədir.
Müəlliflər müzakirə bölməsində səhiyyə mərkəzlərinin ümumi fəlakət hazırlığının yalnız avadanlıq saxlamaqla məhdudlaşdırılmamalı olduğunu müdafiə edirlər. Sel ssenarisinə xas təlimlər, zərərçəkənlərin köçürülməsi, triyaj, basic trauma life support (BTLS), basic cardiac life support (BCLS) və fəlakət simulyasiyaları kimi təlim fəaliyyətlərini səhiyyə işçilərinin hazırlığı baxımından əvvəlki tədqiqatlarla əlaqələndirirlər.
Tədqiqatçı müşahidələri və müsahibələrə dair təsvirlərdə yerli şəhər/rayon səhiyyə idarələrinin hazırlıq təlimləri təşkil edə bildiyi, lakin bütün mərkəzlərdə müntəzəm və selə xas proqramların olmadığı bildirilir. Tədqiqat məlumatları təlimin hazırlığı artırdığını səbəbli şəkildə yoxlamamışdır; müzakirə bu əlaqəni əvvəlki ədəbiyyat əsasında qurur.
Fəlakət zamanı tapıntıların şərhi
Fəlakət zamanı beş göstərici arasında ən güclü sahə yoluxucu xəstəlik və qidalanma sürveyansıdır: 60 mərkəzdən 58-i (%96,7) bu tətbiqin mövcud olduğunu bildirmişdir. Sahə səhiyyə işçi qrupunda iştirak %80,0-dır.
Triyaja əsaslanan xilasetmə %63,3, icmanın gücləndirilməsi %63,3 və sürətli ilkin qiymətləndirmə %61,7 səviyyəsindədir. Sürətli ilkin qiymətləndirmənin digər iki yüksək göstəricidən daha aşağı olması mənbənin müzakirəsində fövqəladə vəziyyət zamanı hadisənin miqyasını və ehtiyacları tez müəyyənləşdirmənin inkişaf etdirilməli sahələrdən biri kimi nəzərdən keçirilməsinə səbəb olur.
Müəlliflərin şərhinə görə səhiyyə mərkəzlərinin fəlakət zamanı nisbətən yaxşı fəaliyyəti; təlimli və sürətli cavab verən işçilər, rayon və yerli fəlakət idarəetmə qurumları ilə koordinasiya, təxliyə ərazilərində səhiyyə məntəqələrinin yaradılması və təcili dərman/avadanlığın paylanması ilə əlaqələndirilir. Bunlar müzakirə bölməsindəki izahlardır; tədqiqat bu amillərin hər birinin təsirini ayrıca statistik modellə yoxlamamışdır.
Fəlakətdən sonrakı tapıntıların şərhi
Fəlakətdən sonrakı dövrdə psixi sağlamlıq və həssas qruplarda qidalanma problemlərinin yaxşılaşdırılması %76,7 ilə ən yüksək göstəricidir. Mənbə səhiyyə mərkəzlərinin cəmiyyət sağlamlığını qiymətləndirmə, zərərçəkənlərin reabilitasiyası, psixoloji məsləhət proseslərini təşkil etmə və zədələnmiş əsas səhiyyə xidmətlərini yenidən işlək vəziyyətə gətirmə kimi bərpa vəzifələrini müzakirə edir.
Təmiz su və ekoloji sanitariyanın izlənməsi, yoluxucu xəstəlik/malnutrisiya sürveyansı, sığınacaqlardakı əsas səhiyyə xidmətləri və icmanın gücləndirilməsi kimi digər göstəricilərin hər biri %63,3 səviyyəsində bildirilmişdir.
Mənbə post-disaster idarəetməsinin yerli Regional Disaster Management Agency (BPBD), səhiyyə idarələri və digər sektorlarla koordinasiya şəraitində aparıldığını; emergency health post və mobile clinic kimi xidmətlərin səhiyyə xidmətlərini yenidən əlçatan etmək üçün istifadə oluna bildiyini müzakirə edir.
Mərhələ üzrə kateqorik paylanma
| Mərhələ | Good | Moderate | Poor | Mənbə şərhinin əsas nəticəsi |
|---|---|---|---|---|
| Fəlakətdən əvvəl | 23 (%38,3) | 6 (%10,0) | 31 (%51,7) | Əksəriyyət poor |
| Fəlakət zamanı | 40 (%66,7) | 5 (%8,3) | 15 (%25,0) | Əksəriyyət good |
| Fəlakətdən sonra | 38 (%63,3) | Mənbə Cədvəl 4-də ayrıca sətir göstərilməyib | 22 (%36,7) | Əksəriyyət good |
Bu xülasə Cədvəl 4-ün müəlliflər tərəfindən mətndə birbaşa verilmiş şərhini çatdırır. Cədvəl 4-ün daxili çarpazlaşdırma sütunlarının strukturu tam açıqlanmadığına görə Verianla sütunlar arasında yeni əlaqə və ya statistik assosiasiya yaratmır.
Cədvəl 4-ün ümumi sətrində “Poor” sütunu üçün \(n=21\) və %35,5 birlikdə yazılmışdır; eyni səhifədəki post-disaster sətrində \(n=21\) üçün %35,0 vardır. Bu fərq mənbədaxili hesabat uyğunsuzluğudur və yeni düzəldilmiş nəticə kimi yenidən yazılmamışdır.
Bu Tədqiqat Hansı Amillərin Yaxşı Fəlakət İdarəetməsinə Səbəb Olduğunu Göstərirmi?
Xeyr. Tədqiqat kəmiyyət-təsviri və müşahidəvidir; səhiyyə mərkəzlərinin mövcud tətbiqlərini və bal paylanmalarını təsvir edir, lakin təlim, avadanlıq, akkreditasiya, koordinasiya və ya başqa dəyişənin daha yaxşı fəlakət idarəetməsinə səbəb olduğunu yoxlayan səbəb modeli, nəzarətli müdaxilə və ya uzunmüddətli izləmə yoxdur. Müzakirədə bu amillərin əhəmiyyəti əvvəlki tədqiqatlar və sahə müşahidələri ilə əlaqələndirilsə də, mövcud tədqiqatın birbaşa nəticəsi səbəblilik deyil, təsviridir.
Müəlliflərin qeyd etdiyi əsas məhdudiyyətlər
- Təsviri dizayn: Dəyişənlər arasında səbəb əlaqəsi izah edilə bilməz.
- Zaman kəsiyi: Məlumatlar müəyyən dövrdən götürülmüşdür; uzunmüddətli dəyişiklik və ya fəlakət idarəetməsinin zamanla inkişafı izlənməmişdir.
- Öz-bildiriş: Sorğu və müsahibə cavabları iştirakçıların subyektiv qiymətləndirmələrinə və müsbət cavab vermə meylinə açıq ola bilər.
- Coğrafi ümumiləşdirilə bilmə: Tapıntılar Şərqi Yavanın sosial, mədəni və institusional şəraitindən asılıdır; digər bölgələrə birbaşa tətbiq edilə bilməz.
Verianla mənbə oxunuşu baxımından əlavə metodoloji məhdudiyyətlər
Mənbədə fərdi iştirakçıların ətraflı profili, hər mərkəzə neçə respondent düşdüyü və sorğuda hər maddənin tam qiymətləndirmə kodu açıq şəkildə verilməmişdir. \(Kr\), \(Ks\) və split-half nəticələrinin xam hesablama girişləri yayımlanmadığı üçün psixometrik əmsallar müstəqil şəkildə yenidən hesablana bilmir.
Tədqiqatda p dəyəri, etibar intervalı, təsir ölçüsü, reqressiya modeli və ya qrup müqayisəsinə yönəlmiş inferensial statistika bildirilməmişdir. Bu avtomatik olaraq çatışmazlıq kimi qiymətləndirilməməlidir; tədqiqat dizaynı əsasən təsviri statistika istifadə etmək üçün qurulmuşdur. Lakin nəticələrin “bir amil digərinə təsir edir” formasında şərh edilməsini də məhdudlaşdırır.
Üç mərhələnin göstərici sayları və bal aralıqları fərqli olduğuna görə xam orta balların birbaşa tək ümumi performans şkalası kimi müqayisəsi diqqət tələb edir. Mənbə “fəlakətdən əvvəlki orta ən yüksəkdir” ifadəsini istifadə edir; Verianla bu ifadəni mənbə nəticəsi kimi qoruyur, lakin bundan “fəlakətdən əvvəlki mərhələ ən uğurlu mərhələdir” nəticəsi çıxarmır.
Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr
- 2022-ci ildə araşdırılan 60 Şərqi Yava ilkin səhiyyə mərkəzində fəlakətdən əvvəl, fəlakət zamanı və fəlakətdən sonra idarəetmə tətbiqlərinin paylanması kəmiyyətlə təsvir edilmişdir.
- Fəlakətdən əvvəlki göstəricilərdə resurs inventarı %80,0 ilə ən yüksək, təlim %33,3 ilə ən aşağı bildirilən tətbiqlərdən biridir.
- Fəlakət zamanı yoluxucu xəstəlik və qidalanma sürveyansı %96,7 ilə ən yüksək göstəricidir.
- Fəlakətdən sonra həssas qruplarda psixi sağlamlıq və qidalanma problemlərinin yaxşılaşdırılması %76,7 ilə ən yüksək göstəricidir.
- Müəlliflərin kateqorik qiymətləndirməsində fəlakətdən əvvəl idarəetmədə əksəriyyət poor (%51,7), fəlakət zamanı idarəetmədə əksəriyyət good (%66,7), fəlakətdən sonrakı idarəetmədə əksəriyyət good (%63,3) kateqoriyasındadır.
- Post-disaster ballarında SD=2,916 ilə digər mərhələlərdən daha geniş paylanma bildirilmişdir.
Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr
- Müntəzəm təlimin təkbaşına fəlakət idarəetməsini qəti şəkildə yaxşılaşdırdığı sübut edilməmişdir.
- Akkreditasiya səviyyəsinin daha yaxşı sel idarəetməsinə səbəb olduğu sübut edilməmişdir.
- Sektorlararası koordinasiyanın xəstə mortalitesini azaltdığı bu tədqiqatda ölçülməmişdir.
- Müəyyən bir fəlakət idarəetmə tətbiqinin infeksiya, ölüm, yaralanma və ya xəstəxanaya yatışı azaltdığı göstərilməmişdir.
- Şərqi Yavadakı nəticələrin İndoneziyanın bütün bölgələrinə və ya başqa ölkələrə birbaşa ümumiləşdirilə biləcəyi göstərilməmişdir.
- Tədqiqat uzunmüddətli fəlakət dayanıqlığını ölçməmişdir.
- Tədqiqat səhiyyə mərkəzlərini müdaxilə və nəzarət qrupuna ayırmamışdır.
Praktik nəticə necə oxunmalıdır?
Müəlliflər nəticələrə əsaslanaraq ilkin səhiyyə mərkəzlərində fövqəladə vəziyyət planlarının hazırlanması, səhiyyə işçilərinə müntəzəm təlim verilməsi və kifayət qədər fövqəladə vəziyyət infrastrukturunun təmin olunması kimi hazırlıq siyasətlərini tövsiyə edirlər. Bu tövsiyələr xüsusilə fəlakətdən əvvəlki kateqoriyadakı zəifliklərlə uyğun gəlir.
Lakin bu tövsiyələr randomizə edilmiş müdaxilə tədqiqatının nəticələri deyil. Tədqiqat, məsələn, “ildə iki sel təlimi keçirən mərkəzlərdə mortalite bu qədər azalır” kimi təsir ölçüsü yaratmamışdır. Tövsiyələrin təsiri müxtəlif səhiyyə sistemlərində tətbiq edilməzdən əvvəl yerli təşkilat, maliyyələşmə, fəlakət profili, insan resursları və infrastruktur baxımından ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Mənbə və Metod Qeydi
Orijinal başlıq: Evaluation Flood Disaster Management System in Primary Health Centers in East Java
Azərbaycan dilində nəşr başlığı: Şərqi Yavadakı İlkin Səhiyyə Mərkəzlərində Sel Fəlakətinin İdarəetmə Sisteminin Qiymətləndirilməsi
Müəlliflər: Ani Sutriningsih; Vita Maryah Ardiyani; Wahyu Dini Metrikayanto; Sri Haryuni; Ika Rahmawati.
Müəllif sırası: Mənbə PDF-dəki sıra olduğu kimi qorunmuşdur.
Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər birinci müəllif və ya bərabər töhfə bəyanatı görünmür.
Məsul müəllif: Ani Sutriningsih; ani.sutriningsih@unitri.ac.id.
Qurum 1-3: Faculty of Health Sciences, Universitas Tribhuwana Tunggadewi, Indonesia.
Qurum 4: Faculty of Health Science, Universitas Kadiri, Indonesia.
Qurum 5: Nursing Professional Education, Bhakti Wiyata Institute of Health Sciences, Kediri, Indonesia.
Jurnal: Journal Of Nursing Practice.
Cild / say: Vol. 9, No. 4.
Səhifələr: 860-874.
Nəşr dövrü: July 2026.
PDF-dəki proses tarixləri: Received 10 May 2026; Revised 12 İyun 2026; Accepted 3 İyul 2026.
DOI: 10.30994/jnp.v9i4.1144.
Rəsmi keçid: https://doi.org/10.30994/jnp.v9i4.1144
Nəşriyyat: Universitas STRADA Indonesia.
Mənbə növü: Orijinal kəmiyyət-təsviri müşahidəvi tədqiqat.
Resenziya statusu: Journal Of Nursing Practice resenziyalı jurnaldır və rəsmi siyasət uyğun məqalələrin double-anonymous/double-blind ekspert qiymətləndirilməsindən keçdiyini bildirir. İyul 2026 buraxılışı tədqiqatı orijinal tədqiqat məqalələri arasında yayımlamışdır.
Lisenziya: Mənbə PDF üzərində Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0) lisenziyası yazılıb. Jurnalın daha sonrakı cari lisenziya siyasəti dəyişmiş olsa da, bu məqalə üçün PDF-də dərc olunduğu zaman göstərilən lisenziya əsas götürülmüşdür.
Tədqiqat dövrü: Yanvar-Mart 2022.
Seçmə: Şərqi Yavanın selə həssas bölgələrində yerləşən ümumilikdə 60 Primary Health Center; total population sampling.
Ölçmə vasitəsi: Tədqiqatçılar tərəfindən ədəbiyyat icmalına əsaslanaraq hazırlanmış 18 göstəricili sorğu.
Etibarlılıq/güvənilirlik: Reproducibility Coefficient \(Kr=0.903\); Scalability Coefficient \(Ks=0.903\); Guttman Split-Half coefficient 0.843. Mənbə Kr üçün >0.90, Ks üçün >0.60 qəbul meyarlarından istifadə etmişdir.
Statistika: SPSS version 22; tezlik paylanması və orta ± standart sapma əsas analizlərdir. Median və minimum-maksimum dəyərlər də nəticə cədvəllərində verilmişdir.
Etik təsdiq: Faculty of Nursing, Universitas Airlangga; istinad 2317-KEPK.
Məlumatlandırılmış razılıq: Mənbə iştirakçılardan yazılı informed consent alındığını bildirir.
Təşəkkür: Müəlliflər tədqiqata dəstək verən Primary Health Centers-a və cavab verən iştirakçılara təşəkkür edirlər.
Maraqlar toqquşması: Mənbə müəlliflərin maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirir.
Maliyyələşmə: PDF-də tədqiqatın maliyyələşdirilməsinə dair ayrıca Funding Statement yoxdur. Buna görə maliyyələşmə mənbəyi barədə fərziyyə edilməmişdir.
Müəllif töhfələri: PDF-də ayrıca Author Contributions və ya CRediT bəyanatı yoxdur.
Məlumatların əlçatanlığı: PDF-də ayrıca Data Availability Statement və ya açıq məlumat deposu məlumatı yoxdur.
Kodun əlçatanlığı: Tədqiqat SPSS version 22 istifadə etmişdir; analiz kodu və ya syntax faylının paylaşılması bildirilməmişdir.
Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Təsviri dizayn səbəblilik qurmur; tədqiqat müəyyən zaman kəsiyini ölçür; öz-bildiriş qərəzi mümkündür; nəticələrin Şərqi Yava xaricinə ümumiləşdirilməsi məhduddur.
Mənbədaxili rəqəmsal tutarlılıq qeydi: Cədvəl 1-də plenary akkreditasiyası üçün n=2 yanında %33,0 yazılması; Cədvəl 3-də n=14 üçün %23,2 istifadə edilməsi; Cədvəl 4-də n=21 üçün həm %35,0, həm də ümumi sətirdə %35,5 dəyərlərinin olması və post-disaster moderate kateqoriyasının Cədvəl 4-də görünməməsi mənbə daxilində həll olunmamış hesabat nöqtələridir. Verianla bu dəyərləri səssizcə dəyişdirməmişdir.
Şərh həddi: Bu tədqiqat səhiyyə mərkəzlərinin fəlakət idarəetmə tətbiqlərini təsvir edir; müəyyən hazırlıq fəaliyyətlərinin xəstə nəticələri və ya fəlakət mortalitesi üzərində səbəbli təsirini ölçmür.
Şərh yazın
E-poçt ünvanınız yayımlanmayacaq. Məcburi sahələr * ilə işarələnib