Sel afet yönetim sistemi, bu çalışmada birinci basamak sağlık merkezlerinin sel öncesinde hazırlık yapma, sel sırasında sağlık acil durumuna yanıt verme ve sel sonrasında sağlık hizmetleri ile toplumun iyileşmesini destekleme kapasitesini 18 ayrı gösterge üzerinden değerlendiren üç aşamalı bir yönetim yapısıdır. Araştırma, 2022 yılının Ocak-Mart döneminde Doğu Java'nın sele açık bölgelerindeki 60 Primary Health Center üzerinde yürütülen nicel-betimsel gözlemsel bir çalışmadır. Yedi gösterge afet öncesini, beş gösterge afet sırasını ve altı gösterge afet sonrasını değerlendirmiştir. Kaynağın raporladığı ham ortalama puanlar afet öncesinde 4,28, afet sırasında 3,65 ve afet sonrasında 3,80'dir; buna karşılık kategorik değerlendirmede merkezlerin %51,7'si afet öncesi yönetimde “poor”, %66,7'si afet sırası yönetimde “good” ve %63,3'ü afet sonrası yönetimde “good” olarak raporlanmıştır. Çalışma betimsel olduğundan, belirli bir eğitim, altyapı veya koordinasyon unsurunun bu performans farklılıklarına neden olduğunu kanıtlamaz.
Afet öncesi 7 göstergenin içinde en yüksek varlık oranı, olası tehlikelere göre insan gücü ve sağlık hizmeti kaynaklarının envanterlenmesinde %80,0 olarak bildirilmiştir. Buna karşılık sel afetine ilişkin eğitim düzenleme göstergesi yalnız %33,3, tahliye rotası oluşturma göstergesi %46,7 düzeyindedir. Araştırmanın tartışması, özellikle afet öncesi hazırlıkta eğitim ve risk haritalaması gibi alanların güçlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Afet sırası dönemde bulaşıcı hastalık ve beslenme sürveyansı %96,7 ile en yüksek raporlanan göstergedir; saha sağlık görev gücüne katılım %80,0, triyaja dayalı kurtarma operasyonları %63,3 ve hızlı ilk değerlendirme %61,7'dir. Afet sonrası aşamada ruh sağlığı sorunları ve kırılgan gruplardaki beslenme sorunlarının iyileştirilmesine yönelik girişimler %76,7 ile en yüksek değeri almış, diğer birçok post-disaster gösterge %63,3 olarak bildirilmiştir.
Çalışmanın en önemli yorum sınırı, sonuçların Doğu Java'nın belirli sele açık bölgelerinde ve belirli bir zaman kesitinde elde edilmiş olmasıdır. Araştırma bir müdahale deneyi değildir; hasta sağkalımı, mortalite, hizmet kesintisi süresi veya afet sonrası hastalık insidansını karşılaştırmamaktadır. Sonuçlar, 60 sağlık merkezinin raporlanan afet yönetim uygulamalarının durumunu tanımlar.
Birinci Basamak Sağlık Merkezlerinde Sel Afet Yönetimi Bu Çalışmada Nasıl Ölçüldü?
Araştırmacılar sel afet yönetimini tek bir toplam göstergeyle değil, afet öncesi 7, afet sırası 5 ve afet sonrası 6 olmak üzere toplam 18 ikili/uygulama göstergesiyle değerlendirmiştir. Veriler araştırmacıların literatür taramasına dayanarak hazırladığı anket aracılığıyla toplanmış; kategorik göstergeler frekans dağılımlarıyla, üç aşamanın sayısal puanları ise ortalama, medyan, standart sapma ve minimum-maksimum değerlerle özetlenmiştir.
Araştırmanın problemi neden önemli?
Çalışmanın çıkış noktası, selin yalnız çevresel veya altyapısal bir afet olmaması; sağlık hizmetlerinin sürekliliğini de doğrudan etkileyebilmesidir. Birinci basamak sağlık merkezleri normal koşullarda toplumun erişebildiği temel sağlık hizmetlerinin önemli bir parçasıdır. Sel sırasında yolların, binaların, temiz su kaynaklarının, iletişim olanaklarının veya sağlık malzemesi tedarikinin etkilenmesi, bu merkezlerin görevlerini daha güç koşullarda sürdürmesini gerektirebilir.
Kaynak, geçmiş literatüre dayanarak Endonezya'da selin sık görülen bir afet olduğunu belirtir ve 1815-2019 dönemi için 3885 sel olayı sayısını aktarır. Ayrıca Endonezya Ulusal Afet Yönetim Ajansı verilerine dayanarak 2022 yılında 1493 sel olayı bildirildiğini ve Doğu Java'nın afet risk endeksi değerinin 121,70 olduğunu aktarır. Bu değerler mevcut araştırmada ölçülmüş sonuçlar değildir; çalışmanın neden Doğu Java'daki sel hazırlığına odaklandığını açıklayan arka plan verileridir.
Kaynak ayrıca sel dönemlerinde temiz su, sanitasyon, gıda güvenliği, vektör kontrolü ve sağlık hizmetlerine erişimdeki sorunların bulaşıcı hastalıklar, beslenme sorunları ve ruh sağlığı sorunları açısından ek yük oluşturabileceğini önceki araştırmalar üzerinden tartışmaktadır. Bu çalışma ise bu hastalıkların insidansını ölçmemiştir; sağlık merkezlerinin afet yönetim işlevlerini değerlendirmiştir.
Primary Health Center neyi ifade ediyor?
Kaynakta kullanılan Primary Health Center ifadesi Endonezya'daki toplum temelli birinci basamak sağlık hizmeti merkezlerini ifade etmektedir. Çalışmanın doğrudan araştırma birimi bu sağlık merkezleridir. Verianla metninde kavram gerektiğinde “birinci basamak sağlık merkezi” olarak açıklansa da kaynak kurum yapısının Türkiye'deki herhangi bir kurumla birebir aynı olduğu varsayılmamaktadır.
Afet yönetiminin üç aşaması
Afet öncesi aşama: 7 gösterge
Afet öncesi yönetim, sel gerçekleşmeden önce sağlık sisteminin hazırlanmasını ölçmektedir. Kaynak şu yedi göstergeyi kullanmıştır:
- Afete açık alanların geomedical haritasının oluşturulması.
- Tahliye rotalarının oluşturulması.
- Eğitim yapılması.
- Olası tehlikelere göre kaynakların envanterlenmesi.
- Sağlık hazırlığı için erken uyarı bilgisinin alınması ve izlenmesi.
- Görev gücünün parçası olan saha sağlık ekibinin oluşturulması.
- Sektörler arası koordinasyon yürütülmesi.
Geomedical harita, afet riskinin yalnız fiziksel coğrafyasını değil, sağlık hizmeti kaynakları, risk altındaki nüfus, sağlık tesisleri veya sağlıkla ilişkili mekânsal bilgileri de afet alanıyla ilişkilendiren haritalama yaklaşımını ifade eder. Kaynak, önceki araştırmalarda bazı sağlık merkezlerinin “impact map” bulundurmasına rağmen geomedical haritalamanın yetersiz kalabildiğini tartışmaktadır.
Kaynak envanteri, afet sırasında gerekli olabilecek insan gücü, sağlık tesisi, tıbbi ekipman ve diğer operasyonel kaynakların nerede ve ne ölçüde bulunduğunun önceden bilinmesini sağlar. Araştırmada bu gösterge afet öncesi başlıklar içinde en yüksek varlık oranına sahiptir: 48 merkezin, yani %80,0'ının bu uygulamayı bildirdiği belirtilmiştir.
Eğitim ise en zayıf göstergelerden biridir. Yalnız 20 merkez (%33,3) eğitim göstergesini karşılamış, 40 merkez (%66,7) karşılamamıştır. Araştırmanın tartışmasına göre birçok merkez genel afet veya acil durum eğitimlerine katılsa da düzenli biçimde güncellenen, özellikle sele özgü eğitim programlarının kapsamı sınırlı kalabilmektedir.
Afet sırası aşama: 5 gösterge
Afet sırasındaki değerlendirme, sel devam ederken veya acil yanıt döneminde sağlık merkezinin aktif görevlerini ölçmüştür:
- Mağdurların triyaja göre kurtarılması.
- Hızlı ilk değerlendirme yapılması.
- Bulaşıcı hastalık ve beslenme sürveyansı.
- Saha sağlık noktasındaki sağlık görev gücüne katılım.
- Toplumun güçlendirilmesi ve katılımı.
Triyaj, acil durumda hastaları veya yaralıları tıbbi ihtiyaçlarının aciliyeti ve mevcut kaynaklarla müdahale önceliğine göre sınıflandırma sürecidir. Araştırma, triyajın klinik doğruluğunu veya hasta sonuçlarını ölçmemiş; merkezlerde triyaja dayalı kurtarma operasyonunun bulunup bulunmadığını gösterge olarak değerlendirmiştir.
Hızlı ilk değerlendirme, kaynağın açıklamasına göre afetin yeri, zamanı ve türü; tahmini mağdur sayısı; ek riskler ve afete maruz kalan nüfus hakkında hızlı bilgi oluşturmayı amaçlayan faaliyetler dizisidir. Bu gösterge 37 merkezde (%61,7) bulunmuştur.
Sürveyans, olayların yalnız tedavi edilmesi değil, toplumdaki sağlık sorunlarının sistematik olarak izlenmesi anlamına gelir. Araştırmada bulaşıcı hastalık ve beslenme sürveyansı 58 merkezde (%96,7) raporlanmış ve afet sırası aşamanın en yüksek göstergesi olmuştur.
Afet sonrası aşama: 6 gösterge
Afet sonrası yönetim, acil olay geçtikten sonra temel sağlık hizmetlerinin devam ettirilmesi, çevresel sağlık risklerinin kontrol edilmesi ve toplumun iyileşme sürecinin desteklenmesine odaklanmıştır. Kullanılan altı gösterge şunlardır:
- Sığınaklarda saha sağlık noktaları kurularak temel sağlık hizmeti verilmesi.
- Temiz su kontrolleri ve çevresel sanitasyon izlenmesi.
- Ortaya çıkabilecek bulaşıcı hastalıkların ve malnütrisyonun sürveyansı.
- Bulaşıcı hastalık ve malnütrisyon salgınlarına ilişkin gösterge.
- Kırılgan gruplarda ruh sağlığı ve beslenme sorunlarının iyileştirilmesine yönelik girişimler.
- Toplumun güçlendirilmesi.
Kaynak metninde dördüncü post-disaster göstergenin adı doğrudan “Outbreaks of infectious diseases and malnutrition” şeklinde verilmektedir. Bu ifade bir faaliyet adı olarak dilbilgisel açıdan belirsizdir. Verianla bu göstergenin kapsamını kaynakta bulunmayan bir eylemle tamamlamamaktadır.
Afet sonrası en yüksek oran, ruh sağlığı ve kırılgan grupların beslenme sorunlarının iyileştirilmesi göstergesinde 46 merkez (%76,7) olarak bildirilmiştir. Diğer beş post-disaster gösterge kaynak tablosunda 38 merkez (%63,3) düzeyinde verilmiştir.
Guttman Kr, Ks ve Split-Half Değerleri Ne Anlama Geliyor?
Çalışma, araştırmacılar tarafından literatür taramasına dayanarak hazırlanan anketin ölçüm kalitesini değerlendirmek için Guttman yaklaşımından üç sonuç raporlamaktadır: Reproducibility Coefficient için \(Kr=0.903\), Scalability Coefficient için \(Ks=0.903\) ve Guttman Split-Half güvenilirlik katsayısı için 0.843. Kaynak \(Kr>0.90\) ve \(Ks>0.60\) eşiklerini kabul kriteri olarak kullanmış, 0.843 split-half değerini de kabul edilebilir/iyi güvenilirlik olarak değerlendirmiştir. Ancak makale bu katsayıların hesaplandığı ham hata sayısını, iki yarının nasıl oluşturulduğunu veya denklemlerin açık biçimini yayımlamadığından Verianla bu değerleri yeniden hesaplamamakta ve kaynakta bulunmayan bir formül zinciri uydurmamaktadır.
Reproducibility Coefficient neyi sınar?
Guttman tipi bir ölçekte reproducibility kavramı, gözlenen yanıt örüntülerinin ölçeğin varsaydığı düzenle ne ölçüde uyumlu olduğunu değerlendirmeye yöneliktir. Kaynak \(Kr=0.903\) değerini, kendi kullandığı \(Kr>0.90\) kabul eşiğinin üzerinde olduğu için uygun kabul etmiştir.
Scalability Coefficient neden ayrıca kullanılmıştır?
Scalability katsayısı, maddelerin tek bir kümülatif yapı içinde ne kadar tutarlı biçimde sıralanabildiğini değerlendirmek için kullanılır. Kaynakta \(Ks=0.903\) raporlanmış ve kullanılan kabul eşiği \(Ks>0.60\) olarak verilmiştir.
Split-half güvenilirliği neyi anlatır?
Split-half yaklaşımında amaç, ölçme aracının farklı bölümlerinden elde edilen yanıtların birbiriyle ne ölçüde tutarlı olduğunu incelemektir. Kaynağın bildirdiği katsayı 0.843'tür. Makalede atıf verilen metodolojik sınıflandırmada 0.7 kabul edilebilir, 0.8 iyi düzey olarak ifade edilmiş ve 0.843 değeri uygun kabul edilmiştir.
Bu katsayıların yüksek olması, anketin çalışmadaki kullanımının ölçüm tutarlılığı açısından desteklendiğini gösterir; fakat anketin farklı ülkelerde, farklı sağlık sistemi yapılarında veya farklı afet türlerinde otomatik olarak aynı psikometrik özellikleri göstereceğini kanıtlamaz.
Ortalama, medyan ve standart sapma nasıl okunmalı?
Öğretici arka plan; kaynakta denklem olarak verilmemiştir: Aritmetik ortalama genel olarak \( \bar{x}=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}x_i \) biçiminde tanımlanır. Burada \(x_i\) her gözlemin puanını, \(n\) gözlem sayısını ve \(\bar{x}\) ortalama puanı ifade eder. Bu çalışma SPSS version 22 kullanmıştır ancak standart sapmanın yazılım içinde hangi özel raporlama seçeneğiyle hesaplandığını ayrıca açıklamamıştır; bu nedenle Verianla ham verisi olmadan standart sapmayı yeniden hesaplamamaktadır.
Medyan, değerler küçükten büyüğe sıralandığında dağılımın ortasında kalan merkezi değerdir. Çalışmada üç aşamanın medyanı da 4,00 olarak raporlanmıştır.
Standart sapma (SD), gözlemlerin ortalamanın çevresinde ne kadar yayıldığını gösterir. Kaynakta en yüksek SD afet sonrası aşamada 2,916'dır; bu, post-disaster puanlarının diğer iki aşamaya göre daha geniş dağıldığını gösteren betimsel bir bulgudur. Standart sapmanın yüksek olması tek başına “daha kötü” veya “daha iyi” afet yönetimi anlamına gelmez; merkezler arasındaki farklılığın daha fazla olduğunu gösterir.
Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları
Araştırma tasarımı
| Öğe | Kaynakta bildirilen bilgi |
|---|---|
| Çalışma türü | Nicel-betimsel, gözlemsel çalışma |
| Çalışma dönemi | Ocak-Mart 2022; toplam üç ay |
| Çalışma alanı | Doğu Java'nın sele açık bölgeleri |
| Araştırma birimi | 60 Primary Health Center |
| Örnekleme | Toplam popülasyon; hedeflenen 60 merkezin tamamı örnekleme alınmıştır |
| Ölçüm aracı | Literatür taramasına dayanarak araştırmacılarca hazırlanan anket |
| Gösterge sayısı | 18: afet öncesi 7, afet sırası 5, afet sonrası 6 |
| Analiz yazılımı | SPSS version 22 |
| Analizler | Kategorik verilerde frekans dağılımı; aşama puanlarında ortalama, medyan, standart sapma ve minimum-maksimum |
| Etik onay | Faculty of Nursing, Universitas Airlangga; 2317-KEPK |
| Onam | Kaynak, katılımcılardan yazılı bilgilendirilmiş onam alındığını bildirmektedir |
Coğrafi kapsam
Çalışmanın hedef popülasyonu, Doğu Java'daki sele açık bölgelerde yer alan ve Bengawan Solo, Brantas, Welang-Rejoso, Kemuning Sampang, Bajul Mati Banyuwangi, Pekalen Situbondo ve Bondoyudo Lumajang nehir sistemleriyle ilişkili alanlardaki toplam 60 birinci basamak sağlık merkezidir.
Kaynak örnekleme yaklaşımını “total population” olarak tanımlamaktadır. Yani araştırmacılar hedef popülasyondaki 60 merkezin tamamını araştırma örneklemine dahil etmiştir. Makale bunu popülasyonun 100'den küçük olmasıyla gerekçelendirmektedir. Verianla bu gerekçeyi evrensel bir örnekleme kuralı olarak genellememektedir; yalnız kaynakta uygulanan yöntemi aktarmaktadır.
Katılımcı bilgisindeki sınır
Kaynak sağlık merkezlerinin sayısını 60 olarak açık biçimde vermekte ve “respondents” ile “participants” ifadelerini kullanmaktadır. Ancak her merkezde anketi tam olarak hangi mesleki pozisyondaki kişinin doldurduğu, bir merkezden birden fazla yanıt alınıp alınmadığı veya bireysel katılımcıların demografik/mesleki özellikleri ayrıntılı biçimde raporlanmamıştır. Bu nedenle 60 merkez sayısı ile bireysel respondent sayısının nasıl eşleştirildiği kaynaktan tamamen yeniden oluşturulamamaktadır.
Başlangıç özellikleri
| Özellik | Kategori | n | Kaynakta verilen % |
|---|---|---|---|
| Akreditasyon | Plenary | 2 | 33,0* |
| Main | 7 | 11,7 | |
| Middle | 41 | 68,3 | |
| Basic | 10 | 16,7 | |
| Çalışma alanı | Rural | 36 | 60,0 |
| Urban | 24 | 40,0 | |
| Sel kırılganlığı | High | 58 | 96,7 |
| Moderate | 2 | 3,3 |
*Kaynak-içi tutarsızlık: Tablo 1, plenary akreditasyon için \(n=2\) ve %33,0 değerlerini birlikte vermektedir. Toplam örneklem 60 olduğu için bu iki değer aritmetik olarak birbirine uymamaktadır. Verianla, kaynağın basılı yüzdesini sessizce değiştirmemiştir.
Kaynağın metinsel yorumunda sağlık merkezlerinin %68,3'ünün “middle” akreditasyon kategorisinde olduğu ve %60'ının kırsal çalışma alanında bulunduğu belirtilmektedir. 58 merkezin, yani %96,7'sinin nehirlerle doğrudan bağlantılı ve sel açısından yüksek kırılganlık taşıyan bölgelerde bulunduğu raporlanmıştır.
Üç aşamanın sayısal puanları
| Aşama | Ortalama | Medyan | Standart sapma | Gözlenen min-maks | Gösterge sayısı |
|---|---|---|---|---|---|
| Afet öncesi | 4,28 | 4,00 | 2,124 | 0-7 | 7 |
| Afet sırası | 3,65 | 4,00 | 1,424 | 1-5 | 5 |
| Afet sonrası | 3,80 | 4,00 | 2,916 | 0-6 | 6 |
Kaynak, ham ortalama bakımından en yüksek değerin afet öncesinde 4,28; ardından afet sonrasında 3,80 ve afet sırasında 3,65 olduğunu ifade etmektedir. Üç aşamanın da medyanı 4,00'dır. Afet sonrası SD=2,916 ile en geniş puan dağılımına sahiptir.
Burada kritik bir metodolojik ayrım vardır: üç aşama aynı sayıda maddeden oluşmamaktadır. Afet öncesi 7, afet sırası 5 ve afet sonrası 6 gösterge içerir. Dolayısıyla 4,28 ile 3,65 gibi ham toplam puan ortalamalarını, aynı maksimum puan üzerinden hesaplanmış standartlaştırılmış skorlar gibi yorumlamak doğru değildir. Kaynak ham ortalamaları karşılaştırmaktadır; Verianla bu değerlerden kaynakta bulunmayan yeni bir normalleştirilmiş performans sıralaması üretmemektedir.
Afet Öncesi Ortalama En Yüksekken Neden Merkezlerin Çoğu “Poor” Kategorisinde?
Kaynak iki farklı türde sonuç sunmaktadır: birincisi 7 maddelik afet öncesi ölçeğin ham ortalama puanı olan 4,28'dir; ikincisi ise yazarların kendi kategori eşiklerine göre merkezlerin %51,7'sinin afet öncesi “poor” grubunda sınıflandırılmasıdır. Bu iki özet aynı şeyi ölçen aynı sayı değildir. Ayrıca afet öncesi, afet sırası ve afet sonrası ölçeklerin madde sayıları farklıdır. Kaynak kategori eşiklerinin nasıl türetildiğini tam bir denklemle açıklamadığı ve tablolarında bazı sayısal tutarsızlıklar bulunduğu için bu görünür farkı yeni bir hesaplama yaparak “düzeltmek” bilimsel olarak uygun değildir.
Kaynakta verilen kategori eşikleri
| Aşama | Good | Moderate | Poor |
|---|---|---|---|
| Afet öncesi | ≥ 5,34 | 3,22-5,33 | < 3,22 |
| Afet sırası | ≥ 4,37 | 2,23-4,36 | < 2,23 |
| Afet sonrası | ≥ 5,26 | 0,88-5,25 | < 0,88 |
Kaynak bu eşiklerin hangi matematiksel formülle oluşturulduğunu açıkça vermemektedir. Eşiklerin yapısı aşamalar arasında tamamen aynı bir hesap kuralını görünür biçimde göstermediğinden Verianla, formülü geriye doğru tahmin ederek yeni metodoloji üretmemektedir.
18 göstergenin tamamı
| Aşama | Gösterge | Var n (%) | Yok n (%) |
|---|---|---|---|
| Afet öncesi | Afete açık alanların geomedical haritasını oluşturma | 41 (68,3) | 19 (31,7) |
| Afet öncesi | Tahliye rotaları oluşturma | 28 (46,7) | 32 (53,3) |
| Afet öncesi | Eğitim düzenleme | 20 (33,3) | 40 (66,7) |
| Afet öncesi | Olası tehlikelere göre kaynak envanteri | 48 (80,0) | 12 (20,0) |
| Afet öncesi | Sağlık hazırlığı için erken uyarı bilgisini alma ve takip etme | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Afet öncesi | Görev gücünün parçası saha sağlık ekibi oluşturma | 36 (60,0) | 24 (40,0) |
| Afet öncesi | Sektörler arası koordinasyon | 46 (76,7) | 14 (23,2)* |
| Afet sırası | Triyaja dayalı mağdur kurtarma operasyonları | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Afet sırası | Hızlı ilk değerlendirme | 37 (61,7) | 23 (38,3) |
| Afet sırası | Bulaşıcı hastalık ve beslenme sürveyansı | 58 (96,7) | 2 (3,3) |
| Afet sırası | Saha noktasındaki sağlık görev gücüne katılım | 48 (80,0) | 12 (20,0) |
| Afet sırası | Toplumun güçlendirilmesi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Afet sonrası | Sığınaklarda saha sağlık noktası kurarak temel sağlık hizmeti | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Afet sonrası | Temiz su kontrolü ve çevresel sanitasyon izleme | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Afet sonrası | Ortaya çıkabilecek bulaşıcı hastalık ve malnütrisyon sürveyansı | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Afet sonrası | Bulaşıcı hastalık ve malnütrisyon salgınları göstergesi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
| Afet sonrası | Kırılgan gruplarda ruh sağlığı ve beslenme sorunlarının iyileştirilmesi | 46 (76,7) | 14 (23,2)* |
| Afet sonrası | Toplumun güçlendirilmesi | 38 (63,3) | 22 (36,7) |
*Kaynak-içi yuvarlama/tutarlılık notu: Kaynak, \(n=14\) için iki hücrede %23,2 yazmaktadır. Bu değerler kaynaktaki biçimiyle korunmuştur; Verianla tabloyu sessizce yeniden hesaplayarak değiştirmemiştir.
Afet öncesi bulguların yorumu
Afet öncesi aşamada dikkat çeken karşıtlık, kaynak envanterinin görece yaygın olmasına karşılık sel odaklı hazırlık eğitiminin düşük düzeyde kalmasıdır. Kaynak envanteri %80,0, sektörler arası koordinasyon %76,7 ve geomedical haritalama %68,3 olarak raporlanırken eğitim yalnız %33,3 ve tahliye rotası %46,7 düzeyindedir.
Yazarlar tartışma bölümünde sağlık merkezlerinin genel afet hazırlığının yalnız ekipman bulundurmakla sınırlı tutulamayacağını savunmaktadır. Sel senaryosuna özgü tatbikatlar, mağdur transferi, triyaj, basic trauma life support (BTLS), basic cardiac life support (BCLS) ve afet simülasyonları gibi eğitim faaliyetlerinin sağlık çalışanlarının hazırlığı açısından önemli olduğunu önceki araştırmalarla ilişkilendirirler.
Araştırmacı gözlemleri ve görüşmelere ilişkin anlatımda yerel şehir/ilçe sağlık ofislerinin hazırlık tatbikatları düzenleyebildiği, ancak tüm merkezlerde düzenli ve sele özgü program bulunmadığı belirtilmektedir. Çalışmanın verisi, eğitimin hazırlığı artırdığını nedensel olarak test etmemiştir; tartışma bu ilişkiyi önceki literatür üzerinden kurmaktadır.
Afet sırası bulguların yorumu
Afet sırasındaki beş göstergede en güçlü alan bulaşıcı hastalık ve beslenme sürveyansıdır: 60 merkezden 58'i (%96,7) bu uygulamanın mevcut olduğunu bildirmiştir. Saha sağlık görev gücüne katılım %80,0'dır.
Triyaja dayalı kurtarma %63,3, toplumun güçlendirilmesi %63,3 ve hızlı ilk değerlendirme %61,7 düzeyindedir. Hızlı ilk değerlendirmenin diğer iki yüksek göstergeden daha düşük olması, kaynağın tartışmasında acil durum sırasında olayın kapsamını ve ihtiyaçları hızla belirlemenin geliştirilmesi gereken alanlarından biri olarak ele alınmaktadır.
Yazarların yorumuna göre sağlık merkezlerinin afet sırasındaki görece iyi performansı; eğitimli ve hızlı yanıt veren personel, ilçe ve yerel afet yönetim kurumlarıyla koordinasyon, tahliye alanlarında sağlık noktaları kurulması ve acil ilaç/ekipmanın dağıtımıyla ilişkilidir. Bunlar tartışma bölümündeki açıklamalardır; çalışma bu faktörlerin her birinin etkisini ayrı bir istatistiksel modelle test etmemiştir.
Afet sonrası bulguların yorumu
Afet sonrası dönemde ruh sağlığı ve kırılgan gruplardaki beslenme sorunlarının iyileştirilmesi %76,7 ile en yüksek göstergedir. Kaynak, sağlık merkezlerinin toplum sağlığını değerlendirme, mağdurların rehabilitasyonu, psikolojik danışmanlık süreçlerini organize etme ve hasar gören temel sağlık hizmetlerini yeniden işler hale getirme gibi iyileşme görevlerini tartışmaktadır.
Temiz su ve çevresel sanitasyon izlemi, bulaşıcı hastalık/malnütrisyon sürveyansı, sığınaklardaki temel sağlık hizmetleri ve toplumun güçlendirilmesi gibi diğer göstergelerin her biri %63,3 düzeyinde raporlanmıştır.
Kaynak, post-disaster yönetimin yerel Regional Disaster Management Agency (BPBD), sağlık ofisleri ve diğer sektörlerle koordinasyon içinde yürütüldüğünü; emergency health post ve mobile clinic gibi hizmetlerin sağlık hizmetlerini yeniden erişilebilir hale getirmek için kullanılabildiğini tartışmaktadır.
Aşama bazlı kategorik dağılım
| Aşama | Good | Moderate | Poor | Kaynak yorumunun ana sonucu |
|---|---|---|---|---|
| Afet öncesi | 23 (%38,3) | 6 (%10,0) | 31 (%51,7) | Çoğunluk poor |
| Afet sırası | 40 (%66,7) | 5 (%8,3) | 15 (%25,0) | Çoğunluk good |
| Afet sonrası | 38 (%63,3) | Kaynak Tablo 4'te ayrı satır gösterilmemiştir | 22 (%36,7) | Çoğunluk good |
Bu özet, Tablo 4'ün yazarlar tarafından metinde doğrudan yapılan yorumunu aktarır. Tablo 4'ün iç çaprazlama sütunlarının yapısı tam olarak açıklanmadığından Verianla, sütunlar arası yeni ilişki veya istatistiksel bağıntı üretmemektedir.
Tablo 4'ün toplam satırında “Poor” sütunu için \(n=21\) ve %35,5 birlikte yazılmıştır; aynı sayfadaki post-disaster satırında \(n=21\) için %35,0 bulunmaktadır. Bu fark kaynak-içi raporlama tutarsızlığıdır ve yeni bir düzeltilmiş sonuç olarak yeniden yazılmamıştır.
Bu Çalışma Hangi Faktörlerin İyi Afet Yönetimine Neden Olduğunu Gösteriyor mu?
Hayır. Araştırma nicel-betimsel ve gözlemseldir; sağlık merkezlerinin mevcut uygulamalarını ve puan dağılımlarını tanımlar, ancak eğitim, ekipman, akreditasyon, koordinasyon veya başka bir değişkenin daha iyi afet yönetimine neden olduğunu test eden nedensel model, kontrollü müdahale veya uzunlamasına takip içermez. Tartışmada bu unsurların önemi önceki araştırmalar ve saha gözlemleriyle ilişkilendirilse de mevcut çalışmanın doğrudan sonucu nedensellik değil betimlemedir.
Yazarların belirttiği temel sınırlılıklar
- Betimsel tasarım: Değişkenler arasında nedensel ilişki açıklanamaz.
- Zaman kesiti: Veriler belirli bir dönemden alınmıştır; uzun dönem değişim veya afet yönetiminin zaman içindeki gelişimi izlenmemiştir.
- Öz-bildirim: Anket ve görüşme yanıtları katılımcı öznel değerlendirmelerine ve olumlu yanıt verme eğilimine açık olabilir.
- Coğrafi genellenebilirlik: Bulgular Doğu Java'nın sosyal, kültürel ve kurumsal koşullarına bağlıdır; başka bölgelere doğrudan uygulanamaz.
Verianla kaynak okuma açısından ek metodolojik sınırlar
Kaynakta bireysel katılımcıların ayrıntılı profili, merkeze kaç respondent düştüğü ve ankette her maddenin tam puanlama kodu açık biçimde verilmemiştir. \(Kr\), \(Ks\) ve split-half sonuçlarının ham hesaplama girdileri yayımlanmadığından psikometrik katsayılar bağımsız olarak yeniden hesaplanamaz.
Çalışmada p değeri, güven aralığı, etki büyüklüğü, regresyon modeli veya grup karşılaştırmasına yönelik çıkarımsal istatistik raporlanmamıştır. Bu bir eksiklik olarak otomatik değerlendirilmemelidir; çalışma tasarımı temel olarak betimsel istatistik kullanmak üzere kurulmuştur. Ancak sonuçların “bir faktör diğerini etkiliyor” biçiminde yorumlanmasını da sınırlar.
Üç aşamanın gösterge sayıları ve puan aralıkları farklı olduğu için ham ortalama puanların doğrudan tek bir ortak performans ölçeği gibi karşılaştırılması dikkat gerektirir. Kaynak “afet öncesi ortalama en yüksek” ifadesini kullanmaktadır; Verianla bu ifadeyi kaynak sonucu olarak korur, ancak bundan “afet öncesi aşama en başarılı aşamadır” sonucunu çıkarmamaktadır.
Çalışmanın desteklediği sonuçlar
- 2022'de incelenen 60 Doğu Java birinci basamak sağlık merkezinde afet öncesi, afet sırası ve afet sonrası yönetim uygulamalarının dağılımı nicel olarak tanımlanmıştır.
- Afet öncesi göstergelerde kaynak envanteri %80,0 ile en yüksek, eğitim %33,3 ile en düşük raporlanan uygulamalardan biridir.
- Afet sırasında bulaşıcı hastalık ve beslenme sürveyansı %96,7 ile en yüksek göstergedir.
- Afet sonrasında kırılgan gruplarda ruh sağlığı ve beslenme sorunlarının iyileştirilmesi %76,7 ile en yüksek göstergedir.
- Yazarların kategorik değerlendirmesinde afet öncesi yönetimde çoğunluk poor (%51,7), afet sırası yönetimde çoğunluk good (%66,7), afet sonrası yönetimde çoğunluk good (%63,3) kategorisindedir.
- Post-disaster puanlarında SD=2,916 ile diğer aşamalardan daha geniş dağılım raporlanmıştır.
Çalışmanın desteklemediği sonuçlar
- Düzenli eğitimin tek başına afet yönetimini kesin olarak iyileştirdiği kanıtlanmamıştır.
- Akreditasyon düzeyinin daha iyi sel yönetimine neden olduğu kanıtlanmamıştır.
- Sektörler arası koordinasyonun hasta mortalitesini azalttığı bu çalışmada ölçülmemiştir.
- Belirli bir afet yönetim uygulamasının enfeksiyon, ölüm, yaralanma veya hastaneye yatışı azalttığı gösterilmemiştir.
- Doğu Java'daki sonuçların Endonezya'nın tüm bölgelerine veya başka ülkelere doğrudan genellenebileceği gösterilmemiştir.
- Çalışma uzun dönemli afet dayanıklılığını ölçmemiştir.
- Çalışma, sağlık merkezlerini bir müdahale ve kontrol grubuna ayırmamıştır.
Pratik çıkarım nasıl okunmalı?
Yazarlar sonuçlardan hareketle birinci basamak sağlık merkezlerinde acil durum planlarının geliştirilmesi, sağlık çalışanlarına düzenli eğitim verilmesi ve yeterli acil durum altyapısının sağlanması gibi hazırlık politikalarını önermektedir. Bu öneriler özellikle afet öncesi kategorideki zayıflıklarla uyumludur.
Ancak bu öneriler bir randomize müdahale çalışmasının sonuçları değildir. Çalışma, örneğin “yılda iki sel tatbikatı yapan merkezlerde mortalite şu kadar azalır” gibi bir etki büyüklüğü üretmemiştir. Önerilerin etkisi farklı sağlık sistemlerinde uygulanmadan önce yerel organizasyon, finansman, afet profili, insan kaynağı ve altyapı açısından ayrıca değerlendirilmelidir.
Kaynak ve Yöntem Notu
Özgün başlık: Evaluation Flood Disaster Management System in Primary Health Centers in East Java
Türkçe yayın başlığı: Doğu Java'daki Birinci Basamak Sağlık Merkezlerinde Sel Afet Yönetim Sisteminin Değerlendirilmesi
Yazarlar: Ani Sutriningsih; Vita Maryah Ardiyani; Wahyu Dini Metrikayanto; Sri Haryuni; Ika Rahmawati.
Yazar sırası: Kaynak PDF'deki sıra aynen korunmuştur.
Eş katkı: Kaynakta eş birinci yazar veya eş katkı beyanı görülmemektedir.
Sorumlu yazar: Ani Sutriningsih; ani.sutriningsih@unitri.ac.id.
Kurum 1-3: Faculty of Health Sciences, Universitas Tribhuwana Tunggadewi, Indonesia.
Kurum 4: Faculty of Health Science, Universitas Kadiri, Indonesia.
Kurum 5: Nursing Professional Education, Bhakti Wiyata Institute of Health Sciences, Kediri, Indonesia.
Dergi: Journal Of Nursing Practice.
Cilt / sayı: Vol. 9, No. 4.
Sayfalar: 860-874.
Yayın dönemi: July 2026.
PDF'deki süreç tarihleri: Received 10 Mayıs 2026; Revised 12 Haziran 2026; Accepted 3 Temmuz 2026.
DOI: 10.30994/jnp.v9i4.1144.
Resmî bağlantı: https://doi.org/10.30994/jnp.v9i4.1144
Yayınevi: Universitas STRADA Indonesia.
Kaynak türü: Özgün nicel-betimsel gözlemsel araştırma.
Hakemlik durumu: Journal Of Nursing Practice hakemli bir dergidir ve resmî politika uygun makalelerin double-anonymous/double-blind uzman değerlendirmesinden geçtiğini belirtmektedir. Temmuz 2026 sayısı çalışmayı özgün araştırma makaleleri arasında yayımlamıştır.
Lisans: Kaynak PDF üzerinde Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0) lisansı yazmaktadır. Derginin daha sonraki güncel lisans politikası farklılaşmış olsa da bu makale için PDF üzerinde yayımlandığı sırada belirtilen lisans esas alınmıştır.
Araştırma dönemi: Ocak-Mart 2022.
Örneklem: Doğu Java'daki sele açık bölgelerde bulunan toplam 60 Primary Health Center; total population sampling.
Ölçüm aracı: Araştırmacılar tarafından literatür taramasına dayanarak hazırlanan 18 göstergeli anket.
Geçerlik/güvenirlik: Reproducibility Coefficient \(Kr=0.903\); Scalability Coefficient \(Ks=0.903\); Guttman Split-Half coefficient 0.843. Kaynak, Kr için >0.90, Ks için >0.60 kabul kriterlerini kullanmıştır.
İstatistik: SPSS version 22; frekans dağılımı ve ortalama ± standart sapma temel analizlerdir. Medyan ve minimum-maksimum değerler de sonuç tablolarında verilmiştir.
Etik onay: Faculty of Nursing, Universitas Airlangga; referans 2317-KEPK.
Bilgilendirilmiş onam: Kaynak katılımcılardan yazılı informed consent alındığını bildirmektedir.
Teşekkür: Yazarlar araştırmaya destek veren Primary Health Centers'a ve yanıt sağlayan katılımcılara teşekkür etmektedir.
Çıkar çatışması: Kaynak yazarların çıkar çatışması olmadığını bildirmektedir.
Finansman: PDF'de araştırmanın finansmanına ilişkin ayrı bir Funding Statement bulunmamaktadır. Bu nedenle finansman kaynağı hakkında varsayım yapılmamıştır.
Yazar katkıları: PDF'de ayrı Author Contributions veya CRediT beyanı bulunmamaktadır.
Veri erişilebilirliği: PDF'de ayrı Data Availability Statement veya açık veri deposu bilgisi bulunmamaktadır.
Kod erişilebilirliği: Çalışma SPSS version 22 kullanmıştır; analiz kodu veya syntax dosyası paylaşımı raporlanmamaktadır.
Temel yöntemsel sınırlılıklar: Betimsel tasarım nedensellik kurmaz; çalışma belirli zaman kesitini ölçer; öz-bildirim yanlılığı mümkündür; sonuçların Doğu Java dışına genellenebilirliği sınırlıdır.
Kaynak-içi sayısal tutarlılık notu: Tablo 1'de plenary akreditasyon için n=2 yanında %33,0 yazılması; Tablo 3'te n=14 için %23,2 kullanılması; Tablo 4'te n=21 için hem %35,0 hem toplam satırında %35,5 değerlerinin bulunması ve post-disaster moderate kategorisinin Tablo 4'te görünmemesi kaynak içinde çözülmemiş raporlama noktalarıdır. Verianla bu değerleri sessizce değiştirmemiştir.
Yorum sınırı: Bu çalışma sağlık merkezlerinin afet yönetimi uygulamalarını betimlemektedir; belirli hazırlık faaliyetlerinin hasta sonucu veya afet mortalitesi üzerindeki nedensel etkisini ölçmemektedir.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir