Ushbu tadqiqot zich shahar muhitida harakatlanayotgan bitta kvadrotorning yo‘lini faqat geometrik jihatdan qisqa saqlash o‘rniga, shahar ichidagi shamol tuzilmasini ham rejalashtirish kirishi sifatida qo‘llashni o‘rganadi. Taklif etilgan doira shamolga yo‘naltirilgan RRT* namunalagichi bilan neyron tarmoq asosidagi energiya-xarajatni takomillashtirishni birlashtiradigan harakatni rejalashtirish usulidir. Shamol modeli balandlik bilan o‘zgaradigan shamol siljishini, Ekman tipidagi yo‘nalish burilishini, muzlatilgan turbulentlik maydonini, keskin shamol o‘zgarishlarini va binolarning shamol orti tomonidagi past tezlikli hududlarni ifodalaydi. Birinchi bosqichda RRT* namunalari aerodinamik jihatdan qulayroq hududlarga yo‘naltiriladi; ikkinchi bosqichda esa oldinga uzatuvchi neyron tarmoq hisoblash jihatdan qimmatroq bo‘lgan energiya-xarajat maydonining surrogati sifatida qo‘llanib, yo‘lni qisqartirish va silliqlash jarayonlariga yo‘l-yo‘riq beradi.
Tadqiqotning asosiy natijasi, qo‘llanilgan energiya surrogati nuqtayi nazaridan shamolni hisobga oladigan yo‘llar pastroq xarajatli bo‘lishi mumkinligini va neyron takomillashtirish yo‘l silliqligini sezilarli ravishda oshirishini ko‘rsatadi. Biroq bu yerda o‘lchangan kattalik real batareyadan olingan elektr energiyasi emas. Tadqiqot yopiq konturli parvoz boshqaruvi, real apparat dinamikasi, real batareya sarfi yoki dala parvoz sinovini amalga oshirmagan. Shu sababli natijalarni “kvadrotor real shahar parvozida shuncha energiya tejaydi” tarzida talqin qilib bo‘lmaydi.
Turkiya nuqtayi nazaridan tadqiqot bevosita Turkiyaga tegishli dala natijasini bermaydi. Biroq mahalliy uch o‘lchamli bino geometriyalari, Turkiyadagi real shahar shamol sharoitlari, foydalaniladigan havo vositasining dinamika va quvvat modeli, joylashuv xatolari, parvoz boshqaruv tizimi va real tartibga soluvchi parvoz yo‘laklari bilan qayta tasdiqlansa, o‘xshash yondashuv shahar havo harakatchanligi va uchuvchisiz havo vositalari marshrutini rejalashtirish uchun tadqiqot bazasini yaratishi mumkin. Bunday moslashtirishsiz tadqiqotning raqamli natijalari Turkiyadagi biror shahar uchun bevosita amal qiladi deb qabul qilinmasligi kerak.
Eng muhim talqin chegarasi: Tadqiqotdagi “energy” qiymatlari haqiqiy joule yoki watt-soat o‘lchovi emas, balki shamol ta’siri va to‘siqqa yaqinlikni birlashtiradigan hisoblash xarajati surrogatidir. Xuddi shuningdek, “risk” metrikasi ham haqiqiy avariya ehtimoli emas; u rejalashtirilgan yo‘lning to‘siqlarga nisbatan geometrik yaqinligini ifodalovchi baholash o‘lchovidir.
Tadqiqot hal qilishga urinayotgan muammo
Standart RRT va RRT* oilasidagi rejalashtiruvchilar murakkab uch o‘lchamli muhitlarda to‘siqlarni chetlab o‘tishda juda samarali. Biroq geometrik jihatdan qisqa yo‘l aerodinamik jihatdan albatta arzon yo‘l degani emas. Ikki marshrut deyarli bir xil uzunlikda bo‘lishi mumkin; ulardan biri kuchli shamol bo‘lgan ochiq hududdan, boshqasi esa binolar ortidagi past tezlikli shamol hududlaridan o‘tishi mumkin. Tadqiqot ushbu farqni yo‘l rejalashtirishga kiritishga harakat qiladi.
Asosiy g‘oya shuki: bino atrofidagi shamol maydoni shunchaki qochish kerak bo‘lgan tasodifiy buzilish emas. Binoning shamol orti tomonida yuzaga keladigan tezlik pasayishi rejalashtiruvchi foydalanishi mumkin bo‘lgan fazoviy ma’lumotdir. Shu sababli usul avval yo‘l qaysi hududlarda qidirilishini o‘zgartiradi, so‘ng topilgan yo‘lni energiya-xarajat surrogatiga ko‘ra takomillashtiradi.
Shamol soyasi yo‘l rejalashtirishda qanday qo‘llanadi?
Shamol soyasi tadqiqot modelida binoning shamol orti tomonida mahalliy shamol tezligi erkin oqimga nisbatan kamayadigan hududdir; rejalashtiruvchi bu hududlarni aerodinamik xarajati pastroq yo‘laklar sifatida baholashga harakat qiladi.
1. Ish sohasi va to‘siq modeli: Tenglamalar (1)-(3)
Ushbu tenglama uch o‘lchamli parvoz ish sohasini belgilaydi. Tadqiqotda \(L_x=L_y=1200\,\mathrm{m}\) va \(L_z=220\,\mathrm{m}\) tanlangan. Shunday qilib, simulyatsiya sohasi gorizontal yo‘nalishda 1200 m × 1200 m, vertikal yo‘nalishda esa 220 m balandlikdagi to‘g‘ri to‘rtburchak prizmadir. \(x\), \(y\) va \(z\) koordinatalarining birligi metr.
\(O_j\) — \(j\)-bino yoki shahar inshooti egallagan hajm. To‘plamlar ayirmasi orqali barcha to‘siq hajmlari umumiy ish sohasidan chiqariladi va shu tariqa apparat geometrik jihatdan joylashishi mumkin bo‘lgan \(\Omega_{\mathrm{free}}\) erkin fazo olinadi.
\(M(p)\) bandlik xaritasi ko‘rsatkichidir. Qiymat 1 bo‘lsa, joylashuv to‘siq ichida; 0 bo‘lsa, erkin. Xarita \(0.5\,\mathrm{m}\) fazoviy aniqlik bilan namunalangan. Bu ko‘rsatkich keyinchalik to‘qnashuv nazoratining asosini tashkil qiladi.
2. Sirtga yaqin shamol: Tenglamalar (4)-(10)
\(u_*\) ishqalanish tezligidir; birligi m/s. \(\tau_0\) sirtga yaqin turbulent siljish kuchlanishini, \(\rho_a\) esa havo zichligini ifodalaydi. Ishqalanish tezligi haqiqiy apparat tezligi emas, balki atmosfera chegara qatlamidagi impuls uzatilishining xarakterli tezlik masshtabidir.
Prandtl aralashish uzunligi yondashuvida \(l_m=\kappa z\) olinadi va \(\kappa\approx0.41\) von Kármán doimiysidir. Tenglama o‘rtacha tezlikning balandlik bo‘ylab o‘zgarishi bilan sirtdagi turbulent impuls uzatilishi o‘rtasidagi bog‘lanishni o‘rnatadi.
Bu klassik logarifmik shamol profilidir. \(z_0\) aerodinamik g‘adir-budurlik uzunligi bo‘lib, birligi metr. Matematik jihatdan tezlik gradienti \(1/z\) bilan kamayadi; shu sababli sirtga yaqin hududda tezlik o‘zgarishi keskinroq.
Tadqiqot hisoblash qulayligi uchun logarifmik profilning muhandislik tipidagi darajali qonun yaqinlashuvidan foydalanadi. \(U_{\mathrm{ref}}\) — \(z_{\mathrm{ref}}\) balandligidagi mos yozuv tezligi; \(\alpha\) esa o‘lchovsiz shamol siljishi daraja ko‘rsatkichidir.
Bu ifoda logarifmik profil qiyaligini mos yozuv balandligida darajali qonun bilan moslashtiradi. Tadqiqot zich qurilgan shahar sirtini ifodalash uchun \(\alpha\approx0.30\) dan foydalangan. \(\alpha\) kattalashgan sari shamol tezligining balandlikka sezgirligi ortadi.
Bu yerda \(V_0\) — \(z_{\mathrm{ref}}=10\,\mathrm{m}\) mos yozuv balandligidagi asosiy shamol tezligi. \(z_{\min}=0.5\,\mathrm{m}\) quyi chegarasi \(z\to0\) holatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan sonli singulyarlik va haddan tashqari gradientlarning oldini olish uchun ishlatiladi. \(V(z)\) m/s bilan ifodalanadi. Tadqiqotda qo‘llanilgan aniq ssenariylar uchun \(V_0\) ning yagona doimiy sonli qiymati asosiy metod matnida berilmagan; shamol kuchi ssenariyga qarab o‘zgartirilgan.
\(\alpha=0.30\) bo‘lganda daraja \(\alpha-1=-0.70\) bo‘ladi. Shu sababli tezlik gradienti balandlik bilan kamayadi. Bu matematik natija “shamol tezligi kamayadi” degani emas; modelda shamol tezligi balandlik bilan osharkan, har bir balandlik birligiga to‘g‘ri keladigan o‘sish tezligi asta-sekin kamayadi.
3. Shamol yo‘nalishining balandlik bilan burilishi: Tenglamalar (11)-(14)
\(u\) va \(v\) gorizontal shamol komponentlari, \(f_c\) Coriolis parametri, \(K\) girdob qovushoqligi va \(u_g\) geostrofik shamol tezligidir. Tenglama Coriolis ta’siri, bosim gradienti va turbulent ishqalanish o‘rtasidagi gorizontal impuls muvozanatini ifodalaydi.
\(\delta_e\) Ekman chegara qatlamining xarakterli chuqurligidir. Ikki komponentning birgalikda o‘zgarishi shamol vektorining balandlik bilan yo‘nalish o‘zgarishini hosil qiladi.
\(\operatorname{atan2}\) ikki gorizontal komponentdan shamol yo‘nalishi burchagini to‘g‘ri kvadrant ma’lumoti bilan hisoblaydi.
Tadqiqot har bir tugunni kengaytirishda to‘liq Ekman xatti-harakatini hisoblash o‘rniga past balandlik diapazonida chiziqli yo‘nalish burilishi yaqinlashuvidan foydalanadi. \(\theta_0\) sirtga yaqin boshlang‘ich yo‘nalish, \(\gamma\) esa har metrga taxminan \(0.18^\circ\) yo‘nalish o‘zgarishidir. Bu tadqiqotning hisoblash soddalashtirishidir; butun atmosfera uchun universal doimiy emas.
4. Turbulentlik intensivligi: Tenglamalar (15)-(17)
\(T_i\) o‘lchovsiz turbulentlik intensivligidir. \(\sigma_u\) tezlik tebranishlarining standart og‘ishini; \(V(z)\) esa o‘rtacha shamol tezligini ifodalaydi. Manbada sirt qatlami uchun \(\sigma_u\approx A u_*\) va \(A\approx2.5\) masshtablashidan foydalanilib, turbulentlik intensivligining balandlik bilan kamayishi asoslanadi.
\(\beta\approx0.25\) o‘lchovsiz kamayish daraja ko‘rsatkichidir. \(z\le z_{\mathrm{ref}}\) uchun maxraj \(z_{\mathrm{ref}}\) bo‘lgani sababli turbulentlik intensivligi \(T_{i,0}\) qiymatida ushlab turiladi; yuqoriroq balandliklarda darajali qonun bo‘yicha kamayadi.
\(T_{\mathrm{lev}}\in\{1,\ldots,10\}\) foydalanuvchi belgilaydigan simulyatsiya turbulentlik darajasidir. Shunday qilib, sirt turbulentlik intensivligi \(0.04\) dan \(0.30\) gacha chiziqli ravishda xaritalanadi. Bu sonlar tadqiqotning simulyatsiya parametrlashtirishi bo‘lib, real shaharning o‘lchangan turbulentlik sinflari emasligini unutmaslik kerak.
5. Muzlatilgan turbulentlik va keskin shamol maydoni: Tenglamalar (18)-(21)
Taylorning muzlatilgan turbulentlik farazi ostida vaqt bo‘yicha tebranishlar fazoda qotirilgan naqsh kabi modellashtiriladi. \(p=[x,y,z]^T\) joylashuvni, \(k_j\) fazoviy to‘lqin vektorini, \(\phi_j\) esa qotirilgan tasodifiy fazani ifodalaydi. Tadqiqotda \(N_g=8\) Fourier rejimi qo‘llanilgan. Urug‘ qiymati mahkamlanganda ayni simulyatsiya sharoiti qayta hosil qilinishi mumkin.
Bu chegara sinus funksiyasining mutlaq qiymati 1 dan oshmasligidan kelib chiqadi. Manba keyin maydonni \([-1,1]\) oraliqqa normallashtiradi.
Mustaqil va tekis taqsimlangan fazalar farazida sinus hadlarining kutilgan qiymati nol, kvadratining kutilgan qiymati esa \(1/2\) ga teng. Bu natija modelning nol o‘rtachali fazoviy tebranish hosil qilishini tushuntiradi.
\(A_g\approx0.35\) tezlik tebranishining kasr amplituda masshtabidir. \(J_g\approx18^\circ\) yo‘nalish tebranishining burchak masshtabidir. \(f_d\) tezlik maydonidan mustaqil ikkinchi fazoviy tebranish maydonidir. \(\max(\cdot,0)\) operatori manfiy shamol tezligi hosil bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi.
6. Bino izi va shamol soyasi: Tenglamalar (22)-(24)
\(\hat d\) gorizontal shamol yo‘nalishidagi birlik vektordir.
\(c\) bino markazidir. \(\xi\) joylashuvning shamol yo‘nalishidagi oqimdan keyingi komponentini; \(\eta\) esa shamolga tik ko‘ndalang komponentini beradi. Uzunlik birliklari metr. \(\xi>0\) bo‘lganda nuqta binoning shamol orti tomonida joylashadi.
\(s_w\) shamol tezligiga qo‘llanadigan o‘lchovsiz susaytirish koeffitsiyenti bo‘lib, manbada \(s_{\min}\approx0.4\) ishlatiladi. \(\sigma_w\) izning ko‘ndalang kengligini; \(\lambda\) esa oqimdan keyingi xarakterli uzunlikni ifodalaydi. Gauss hadi markaz chizig‘idan uzoqlashgan sari ta’sir kamayishini ta’minlaydi; indikator funksiyasi \(I_{[\xi>0]}\) ta’sir faqat shamol orti tomonda qo‘llanishini ko‘zlaydi.
Manba ichidagi matematik e’tibor nuqtasi: Matn ushbu hadni oqimdan keyin tezlik tanqisligining bosqichma-bosqich tiklanishi sifatida izohlaydi. Biroq tenglamada bosilgan \((1-e^{-\xi/\lambda})\) omili \(\xi>0\) ortgan sari 0 dan 1 ga ko‘tariladi. Markaz chizig‘ida boshqa hadlar doimiy deb olinsa, bu xatti-harakat \(s_w\) ni 1 dan \(s_{\min}\) ga tomon kamaytiradi; ya’ni bosilgan shakl birinchi qarashda oqimdan keyingi masofa ortishi bilan susayish kuchayishiga mos keladi. Verianla bu yerda manbani o‘zicha “tuzatmaydi”, bosilgan formulani aynan saqlab, izoh bilan formula o‘rtasidagi ushbu nomuvofiqlikni ochiq ko‘rsatadi.
Shamolga yo‘naltirilgan RRT* standart RRT* dan matematik jihatdan qanday farq qiladi?
Tadqiqot yondashuvida RRT* ning yo‘l uzunligi xarajati va qayta ulash mantig‘i o‘zgartirilmaydi; o‘zgartiriladigan qism yangi tugunlar qaysi balandliklardan namunalanganidir. Maqsad model shamol tezligi pastroq bo‘lgan balandliklarda namunalarni tez-tez joylashtirishdir.
7. Standart RRT* matematikasi: Tenglamalar (25)-(30)
Bu xarajat boshlang‘ich nuqtadan joriy tugungacha bo‘lgan Evklid yo‘l uzunligidir. Birligi metr. Bu bosqichda shamol energiya xarajatiga bevosita qo‘shilmaydi.
Yangi tugun atrofida \(r_n\) radius ichida joylashgan qo‘shnilar aniqlanadi.
\(n\) namuna soni, \(d\) konfiguratsiya fazosi o‘lchami va \(\gamma\) musbat sozlash parametridir. Namuna soni ortgan sari qo‘shnichilik radiusi boshqariladigan tarzda kamayadi. Tadqiqot RRT* ning asimptotik optimallik dalilini saqlash uchun ushbu klassik radius tuzilmasini o‘zgartirmaydi. Ko‘rib chiqilgan PDF da qo‘llanilgan \(\gamma\) ning yagona sonli qiymati aniq berilmagan.
Yangi tugunga yetishning umumiy geometrik xarajatini eng kichik qiladigan qo‘shni tugun ota tugun sifatida tanlanadi.
Agar yangi tugun orqali o‘tish qisqaroq yo‘l hosil qilsa, mavjud daraxtning tegishli bog‘lanishi qayta tuziladi. RRT* ning RRT dan asosiy farqlaridan biri aynan shu qayta ulash jarayonidir.
\(\sigma_n\) \(n\) namunadan keyin topilgan eng yaxshi yo‘lni; \(\sigma^*\) esa nazariy optimal yo‘lni ifodalaydi. Bu ifoda RRT* ning mos farazlar ostidagi asimptotik optimallik maqsadini ko‘rsatadi. Tadqiqotning shamolga yo‘naltirilgan turi xarajat va qayta ulash qoidasiga tegmay, faqat namunalash taqsimotini o‘zgartirgani orqali ushbu natijani saqlashini asoslaydi.
8. Past shamolli balandliklarni tez-tez namunalash: Tenglamalar (31)-(37)
\(\omega(z)\) balandlik afzalligi og‘irligidir. \(\eta_b\ge0\) og‘dirish kuchidir. \(\eta_b=0\) bo‘lganda barcha balandliklar teng og‘irlik oladi; \(\eta_b\) ortgan sari model shamol tezligi past bo‘lgan balandliklarga ko‘proq ustunlik beriladi. \(z_{\mathrm{lo}}\) va \(z_{\mathrm{hi}}\) ruxsat etilgan quyi va yuqori parvoz balandliklaridir. PDF bu parametrlarning barcha tajribalarda ishlatilgan yagona sonli qiymatlarini aniq bermaydi.
\(Z_0\) normallashtirish doimiysidir. Og‘irlik funksiyasi integraliga bo‘lish orqali umumiy ehtimoli 1 bo‘lgan haqiqiy ehtimollik zichligi \(f_Z(z)\) olinadi.
\(F_Z\) kumulyativ taqsimot funksiyasi bo‘lib, 0 dan 1 gacha o‘zgaradi.
Bu yopiq ko‘rinish darajali qonun og‘irligining normallashtirilishini bevosita hisoblash imkonini beradi. \(a=1\) maxsus holatida maxraj nol bo‘lib qolishi sababli alohida logarifmik integral talab etiladi; manba Tenglama (34) ni aniq \(a\ne1\) sharti bilan beradi.
Agar \(\mu\sim U(0,1)\) bo‘lsa, teskari o‘zgartirish namunalashi orqali \(F_Z^{-1}(\mu)\) kerakli balandlik taqsimotiga aynan mos keladi. Shu tariqa rad etish namunalashisiz og‘dirilgan balandlik hosil qilish mumkin.
Gorizontal joylashuv tekis taqsimotdan olinganda, balandlik shamol ma’lumoti bilan og‘dirilgan taqsimotdan tanlanadi. Bundan tashqari, \(p_{\mathrm{goal}}\) ehtimoli bilan namuna bevosita maqsad konfiguratsiyasi bilan almashtiriladi. Manbada \(p_{\mathrm{goal}}\) ning aniq ishlatilgan sonli qiymati ko‘rsatilmagan.
\(\lambda_b\in[0,1]\) og‘dirilgan va tekis taqsimot o‘rtasida aralashma hosil qiladi. \(\lambda_b=1\) to‘liq shamolga yo‘naltirilgan; \(\lambda_b=0\) esa to‘liq tekis balandlik namunalashidir. Oraliq qiymatlar aerodinamik afzallik va balandlik xilma-xilligi o‘rtasida o‘tish yaratadi. Ko‘rib chiqilgan PDF matnida qo‘llanilgan aniq \(\lambda_b\) qiymati ochiq tarzda mahkamlanmagan.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
Neyron tarmoq qaysi kattalikni o‘rganadi?
Neyron tarmoq bevosita batareya toki, motor quvvati yoki joule birlikdagi energiyani o‘rganmaydi. Tarmoqning maqsadi tadqiqotning analitik shamol modeli va to‘siqqa yaqinlik hisobidan hosil qilingan skalyar \(c_E(p)\) xarajat maydonini taxminiy baholashdir. Bu farq juda muhim: neyron tarmoq energiya-xarajat surrogatining surrogat modelidir.
Neyron energiya surrogatining pasayishi real batareya sarfi ham xuddi shu nisbatda kamayishini ko‘rsatadimi?
Yo‘q. Tadqiqotdagi past energy-proxy qiymati qo‘llanilgan matematik xarajat funksiyasi ostida qulayroq yo‘l topilganini ko‘rsatadi; real batareya energiyasi, motor samaradorligi xaritasi, apparat dinamikasi, boshqaruv kuchi, tezlik profili, foydali yuk, manevrlar va real atmosfera birgalikda o‘lchanmagani sababli buni foiz hisobida real batareya tejamiga aylantirib bo‘lmaydi.
9. Energiya-xarajat maydoni: Tenglamalar (38)-(41)
\(c_E\) umumiy skalyar xarajatdir. \(c_W\) shamol/turbulentlik komponenti, \(c_P\) esa to‘siqqa yaqinlik komponentidir. Ikkala had ham normallashtirilgan xarajat sifatida ishlatilgani sababli bu yerda joule birligi yo‘q.
\(V_{\mathrm{ref}}\) mos yozuv shamol tezligi, \(\kappa_T\approx1.5\) esa turbulentlik-xarajat bog‘lanish koeffitsiyentidir. Shamol tezligi nisbatining kvadrati xarajatning tezlikka nochiziqli sezgirligini ta’minlaydi. \(s_w<1\) bo‘lgan shamol soyalarida samarali tezlik kamayadi. Turbulentlik intensivligi oshgan sari ikkinchi ko‘paytuvchi xarajatni oshiradi.
Bu yerdagi kvadratik bog‘lanish tadqiqot qabul qilgan energy-proxy modeli sifatida talqin qilinishi kerak. Ushbu tenglamani bevosita real multirotor elektr quvvati qonuni sifatida umumlashtirish to‘g‘ri emas.
Nomzod nuqta atrofida x, y va z o‘qlarining musbat va manfiy yo‘nalishlarida jami oltita prob nuqta yaratiladi. Prob radiusi 5 m.
Birinchi had joriy nuqtaning to‘siq ichida bo‘lishiga kuchli jarima beradi; ikkinchi had esa oltita atrof probining bandlik holatini pastroq og‘irlik bilan hisobga oladi. Sigmoid tuzilma keskin ikkilik xaritani yumshoq xarajat signaliga aylantiradi. Bu jarima haqiqiy to‘qnashuv ehtimoli emas.
10. Neyron tarmoq arxitekturasi va o‘qitish: Tenglamalar (42)-(50)
Tarmoq kirishi uch o‘lchamli joylashuv \(p=[x,y,z]\), chiqishi esa bitta skalyar \(\hat c_\theta(p)\) qiymatidir. Kirish koordinatalari o‘qitish davomida har koordinata bo‘yicha nol o‘rtacha va birlik standart og‘ishga standartlashtiriladi. Yashirin qatlam kengliklari 64, 48, 32 va 16.
Har qatlamda avval chiziqli o‘zgartirish, so‘ng aktivatsiya qo‘llanadi. \(W^{(\ell)}\) og‘irlik matritsasi, \(b^{(\ell)}\) esa bias vektoridir.
Oxirgi qatlam chiziqli chiqish hosil qiladi. \(\theta\) barcha o‘rganiladigan og‘irlik va bias parametrlarini birgalikda ifodalaydi.
Yashirin qatlamlarda ReLU aktivatsiyasi qo‘llanadi. Manfiy oldingi aktivatsiyalar nolga tushiriladi, musbatlari esa o‘zgarmasdan o‘tkaziladi.
Birinchi had o‘rtacha kvadrat xatodir; ikkinchi had og‘irliklarning haddan tashqari kattalashishini cheklovchi L2 regulyarizatsiyasidir. Manba o‘qitish/tekshirish bo‘linishini %85 o‘qitish va %15 tekshirish sifatida beradi; biroq \(\lambda\) ning sonli qiymati PDF matnida ochiq ko‘rsatilmagan.
\(r_k\) bashorat bilan maqsad orasidagi qoldiq xatodir. Chiqish qatlamining sezgirligi shu xatodan boshlanadi.
\(\odot\) elementlar bo‘yicha Hadamard ko‘paytmasidir. Xato sezgirligi zanjir qoidasi orqali orqaga uzatiladi.
Birinchi tenglama og‘irliklar, ikkinchi tenglama biaslar gradientini beradi. \(2\lambda W\) hadi L2 regulyarizatsiyasining hissasidir.
O‘qitishda Levenberg–Marquardt yangilanishi qo‘llanadi. \(\mu\) so‘ndirish parametridir; usul Gauss–Newton xatti-harakati bilan ehtiyotkorroq gradient tipidagi yangilanish o‘rtasida o‘tadi. \(\mathrm{Jac}\) qoldiqlarning parametrlarga nisbatan Jacobian matritsasidir. Manba \(\mu\) ning aniq tajribalardagi sonli qiymatini bildirmaydi.
RMSE tekshirish to‘plamidagi bashorat xatosining odatiy kattaligini o‘lchaydi. Kichikroq qiymat yaqinroq surrogat bahoni anglatadi; biroq RMSE o‘zi real energiya modelining fizik to‘g‘riligini isbotlamaydi.
11. O‘rganilgan xarajat maydonining yo‘nalishi: Tenglama (51)
Markaziy ayirma usuli x, y va z yo‘nalishlarida energiya-xarajat sirtining mahalliy qiyaligini baholaydi. Tadqiqotda \(h=4\,\mathrm{m}\) ishlatilgan. Natija birlik vektorga normallashtirilib, kattalikdan ko‘ra yo‘nalish ma’lumoti sifatida qo‘llanadi. Neyron tarmoq bo‘lmasa, manba \(g_E\equiv0\) deb oladi va usul faqat geometrik silliqlashga qaytadi.
12. Yo‘lni qisqartirish va to‘qnashuv darvozasi: Tenglamalar (52)-(55)
Ikki yo‘l nuqtasi orasidagi to‘g‘ri chiziq bo‘lagi taxminan 2 m oralig‘ida zich namunalangan. Har bir namuna erkin fazoda bo‘lsa, ulanish qabul qilinadi. Hatto bitta namuna shishirilgan to‘siq xaritasiga kirsa, nomzod ulanish rad etiladi.
Nomzod qisqa yo‘l ustidagi \(m\) namunaning bashorat qilingan o‘rtacha xarajatidir.
Qisqa yo‘l faqat to‘qnashuvsiz bo‘lsa va mavjud yo‘l bo‘lagining o‘rtacha energiya-xarajatini 0.05 tolerantlikdan ortiq yomonlashtirmasa qabul qilinadi.
Qisqartirilgan ko‘p kesmali yo‘l yana taxminan teng oraliqli yo‘l nuqtalariga bo‘linadi. Manba \(\delta_s\) belgisini aniqlaydi, biroq ko‘rib chiqilgan PDF matnida \(\delta_s\) ning yagona aniq sonli qiymatini bermaydi.
13. Laplas va energiyaga yo‘naltirilgan silliqlash: Tenglamalar (56)-(61)
Ichki yo‘l nuqtasining ikki qo‘shnisi o‘rta nuqtasi hisoblanadi. Bu nuqta geometrik jihatdan tekisroq yo‘lning mahalliy maqsadini ifodalaydi.
Jami to‘qqiz nomzod hosil qilinadi: bittasi Laplas o‘rta nuqtasiga yarim qadam, sakkiztasi esa qat’iy yo‘nalishli siljishlardan keladi. Manba \(\Delta_q\) siljishlarining barcha sonli komponentlarini asosiy matnda aniq sanab bermaydi.
Nomzodning z koordinatasi ruxsat etilgan parvoz diapazonidan tashqariga chiqa olmaydi.
Birinchi had ikkinchi ayirma orqali egrilik/silliqlik jarimasi, ikkinchi had o‘rganilgan energiya-xarajati, uchinchi had esa joriy nuqtadan ortiqcha uzoqlashishni to‘suvchi siljish jarimasidir. Manba og‘irliklarni \((\beta_s,\beta_e,\beta_d)=(0.8,0.5,0.04)\) deb beradi.
Eng past xarajatli nomzod faqat ikki qo‘shni ulanish ham to‘qnashuvsiz bo‘lsa yangi yo‘l nuqtasiga aylanadi. Shunday qilib, neyron tarmoq taklif bersa ham yakuniy qaror deterministik to‘qnashuv tekshiruvidan o‘tadi.
Yakuniy tekshiruvda takomillashtirilgan yo‘l nuqtalarining shishirilgan rejalashtirish xaritasidagi bandlik yig‘indisi nol bo‘lishi kerak. Bu natija faqat tadqiqotning deterministik xarita va 5 m xavfsizlik buferi farazlari ostida “to‘qnashuvsiz” degani; joylashuv xatosi yoki real apparatning boshqaruv og‘ishi bu yerda modellashtirilmagan.
Simulyatsiya tuzilmasi
Tadqiqot MATLAB 2023b yordamida bajarilgan. Asosiy vakillik ssenariysida 1200 × 1200 × 220 m shahar muhiti ichida boshlang‘ich va maqsad joylashuvlari o‘zgarmas saqlanib, har bir ishga tushirishda shamol holati qayta tasodifiylashtirilgan va 50 mustaqil Monte Carlo sinovi bajarilgan. Asosiy taqqoslash usullari RRT, Goal-Biased RRT, Informed RRT* va BIT*. Tadqiqotning o‘z bosqichlari ham Uniform RRT*, Wind-Shear Biased va Biased + Neural ko‘rinishida taqqoslangan.
To‘rtta asosiy baholash yo‘nalishi yo‘l uzunligi, energiya surrogati, yo‘l silliqligi va to‘siq-risk metrikasidir. Silliqlik o‘lchovi taqqoslash grafiklarida teskari yo‘nalishda berilgan va pastroq qiymat silliqroq yo‘l degan ma’noda ishlatilgan.
Umumlashtirishni tekshirish uchun yana besh xil muhit tuzilishi baholangan: mavjud xarita, Manhattan tartibi, siyrak tabiiy taqsimot, zich tabiiy taqsimot va downtown klasteri. Ushbu bo‘limda har bir muhit uchun 10 ta Monte Carlo simulyatsiyasining o‘rtacha va standart og‘ishlari berilgan.
Analitik shamol modelining CFD-lite bilan taqqoslanishi
Manba analitik izni to‘liq yuqori aniqlikdagi CFD bilan tasdiqlamagan. Bitta bino va uchta bino holatlarida 10 m/s tekis kirish shamoli ostida CFD-inspired potential-flow approximation deb ta’riflangan yengilroq mos yozuv bilan taqqoslash amalga oshirilgan. Shu sababli quyidagi jadvalni “haqiqiy CFD bilan qat’iy tasdiq” deb talqin qilmaslik kerak.
| Konfiguratsiya | O‘rtacha |ΔV|/U∞ (%) | RMSE (m/s) | Pearson r | O‘rtacha tezlik tanqisligi, CFD-lite (%) | O‘rtacha tezlik tanqisligi, analitik (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 bino | 2.84 | 0.312 | 0.991 | 38.6 | 39.1 |
| 3 bino | 3.67 | 0.385 | 0.987 | 41.2 | 42.0 |
Ushbu taqqoslashda o‘rtacha nisbiy tezlik farqi ikkala holatda ham %4 dan past, RMSE 0.4 m/s dan past va Pearson korrelyatsiyasi 0.98 dan yuqori. Bu natija analitik model ushbu soddalashtirilgan mos yozuv ostida katta masshtabli tezlik tanqisligi va iz naqshlarini o‘xshash tarzda hosil qila olishini ko‘rsatadi. Yuqori chastotali turbulentlik tuzilmalari yoki real bino aerodinamikasi to‘liq yechilganini ko‘rsatmaydi.
Beshta shahar muhitidagi miqdoriy natijalar
| Ssenariy | Usul | Uzunlik o‘rt. | Uzunlik SS | Energiya surrogati o‘rt. | Energiya SS | Silliqlik o‘rt. | Silliqlik SS | Risk o‘rt. | Risk SS |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| S1 Mavjud xarita | Uniform RRT* | 1240.7 | 48.4 | 1807.99 | 101.84 | 0.086 | 0.013 | 0.224 | 0.048 |
| S1 Mavjud xarita | Wind-Shear Biased | 1183.4 | 52.2 | 1412.71 | 120.74 | 0.079 | 0.010 | 0.270 | 0.059 |
| S1 Mavjud xarita | Biased + Neural | 1122.2 | 50.9 | 1021.52 | 122.23 | 0.055 | 0.008 | 0.308 | 0.073 |
| S2 Manhattan | Uniform RRT* | 1293.5 | 43.8 | 1923.25 | 212.02 | 0.088 | 0.011 | 0.229 | 0.052 |
| S2 Manhattan | Wind-Shear Biased | 1226.8 | 46.9 | 1556.10 | 145.66 | 0.081 | 0.012 | 0.285 | 0.054 |
| S2 Manhattan | Biased + Neural | 1173.2 | 45.2 | 1121.87 | 121.25 | 0.057 | 0.009 | 0.331 | 0.066 |
| S3 Siyrak tabiiy | Uniform RRT* | 1142.0 | 46.6 | 1643.63 | 186.79 | 0.084 | 0.012 | 0.184 | 0.052 |
| S3 Siyrak tabiiy | Wind-Shear Biased | 1094.4 | 46.1 | 1201.93 | 178.61 | 0.076 | 0.010 | 0.222 | 0.057 |
| S3 Siyrak tabiiy | Biased + Neural | 1063.3 | 48.4 | 1078.45 | 187.28 | 0.054 | 0.009 | 0.270 | 0.073 |
| S4 Zich tabiiy | Uniform RRT* | 1395.5 | 51.1 | 2145.55 | 123.92 | 0.095 | 0.012 | 0.259 | 0.053 |
| S4 Zich tabiiy | Wind-Shear Biased | 1320.8 | 44.0 | 1611.65 | 156.66 | 0.085 | 0.012 | 0.309 | 0.061 |
| S4 Zich tabiiy | Biased + Neural | 1261.4 | 44.8 | 1321.17 | 123.09 | 0.060 | 0.009 | 0.364 | 0.072 |
| S5 Downtown | Uniform RRT* | 1333.4 | 53.7 | 2012.64 | 189.90 | 0.088 | 0.014 | 0.251 | 0.057 |
| S5 Downtown | Wind-Shear Biased | 1306.2 | 42.2 | 1545.36 | 195.66 | 0.081 | 0.011 | 0.288 | 0.047 |
| S5 Downtown | Biased + Neural | 1276.4 | 43.6 | 1287.66 | 110.13 | 0.057 | 0.008 | 0.344 | 0.076 |
Jadvalning eng aniq natijasi shuki, Biased + Neural usuli besh muhitning barchasida Uniform RRT* ga qaraganda pastroq energiya-surrogat o‘rtachasi va pastroq silliqlik qiymatini hosil qiladi. Manba ishlatgan o‘lchovga ko‘ra, pastroq silliqlik qiymati silliqroq yo‘lni anglatadi.
Biroq jadval ayni paytda muhim murosani ko‘rsatadi: Biased + Neural usulida o‘rtacha risk metrikasi barcha besh ssenariyda Uniform RRT* qiymatidan yuqori. Masalan, S1 da 0.224 dan 0.308 ga, S2 da 0.229 dan 0.331 ga va S4 da 0.259 dan 0.364 ga ko‘tariladi. Shu sababli natijani “energiya kamaydi va risk ham o‘zgarmadi” tarzida berish manba ma’lumotiga sodiq bo‘lmaydi.
Mualliflarning izohiga ko‘ra, past shamolli yo‘laklar binolarning shamol orti yuzalariga yaqin hosil bo‘lgani sababli energiya takomillashtiruvchisi geometrik ochiqlikni qisman kamaytiradi. Shunga qaramay, har bir nomzod nuqta 5 m lik shishirilgan xavfsizlik buferiga nisbatan tekshirilgani uchun simulyatsiyadagi yo‘llar to‘qnashuvsiz qolgan. Bu yerdagi “xavfsiz” tushunchasi faqat deterministik xarita va doimiy bufer shartlari ichida; real joylashuv xatosi, boshqaruv og‘ishi yoki shamol sabab kuzatuv xatosini qamramaydi.
Yo‘l uzunligidagi kamayish ham jadvalda ko‘rinadi; biroq tadqiqot buni usulning asosiy nazariy maqsadi sifatida taqdim etmaydi. Qisqarish neyron qisqa yo‘l va silliqlash jarayonlarining ikkilamchi natijasi sifatida baholangan.
50 ishga tushirishli vakillik ssenariysining talqini
Vakillik muhitida 50 mustaqil Monte Carlo ishga tushirishidan foydalanib, Uniform RRT*, shamolga yo‘naltirilgan rejalashtiruvchi va shamolga yo‘naltirilgan + neyron takomillashtirish bosqichlari taqqoslangan. Manba grafiklarida to‘liq usul energiya surrogati bo‘yicha past hududda, silliqlik bo‘yicha esa yaxshiroq hududda to‘planadi. Pareto baholashi energiya, yo‘l uzunligi, silliqlik va to‘siq riski o‘rtasidagi murosani o‘rganish uchun ishlatilgan.
Ushbu grafiklarning xom 50 × usul nuqta ma’lumotlari PDF ichida jadval ko‘rinishida e’lon qilinmagani sababli Verianla bu yerda grafik nuqtalarini taxmin qilib qayta yaratmaydi. Manba bildirgan tendensiya matn orqali yetkazilgan; aniq sonli ma’lumotlar faqat manbada ochiq jadval ko‘rinishida berilgan joylarda qayta jadvalga aylantirilgan.
Neyron tarmoq surrogatining aniqligi va hisoblash vaqti
| Kategoriya | Metrik/Usul | Qiymat |
|---|---|---|
| Aniqlik | RMSE | 0.6209 |
| Aniqlik | MAE | 0.481 |
| Aniqlik | R² | 0.894 |
| Hisoblash | Neyron surrogat, o‘rtacha | 1.85 ms; 1.54 µs/nuqta |
| Hisoblash | Asl windCostField | 8.40 ms; 7.00 µs/nuqta |
| Hisoblash | Asl energyCostField | 24.60 ms; 20.50 µs/nuqta |
| Tezlashuv | windCostField ga nisbatan | taxminan 4.5× |
| Tezlashuv | energyCostField ga nisbatan | taxminan 13.3× |
| O‘qitish | Bir martalik oflayn o‘qitish | taxminan 12 s |
\(R^2=0.894\) surrogat tarmoq analitik xarajat maydonidagi o‘zgarishning katta qismini ushlay olganini ko‘rsatadi; biroq bu mukammal moslik emas. RMSE 0.6209 va MAE 0.481 nol emas. Shu sababli tarmoq asl analitik maydonni aynan almashtiruvchi fizik reallik modeli sifatida emas, balki arzonroq hisoblanadigan taxminiy funksiya sifatida baholanishi kerak.
Tezlik taqqoslanishi tadqiqot muhitidagi amalga oshirishga xos. 4.5× va 13.3× qiymatlari boshqa protsessor, dasturiy ta’minot, tarmoq hajmi yoki amalga oshirishda aynan chiqishi shart emas.
Tadqiqotda aniq sonli qiymati berilmagan yoki to‘liq aniqlanmagan jihatlar
Manba metod tenglamalarini batafsil beradi; biroq ko‘rib chiqilgan PDF matnida ayrim tadqiqotga xos sozlamalarning yagona sonli qiymati ochiq emas. Ular orasida shamol-og‘dirish darajasi \(\eta_b\), aralashma koeffitsiyenti \(\lambda_b\), maqsad namunalash ehtimoli \(p_{\mathrm{goal}}\), barcha tajribalar uchun \(z_{\mathrm{lo}}\) va \(z_{\mathrm{hi}}\), RRT* radius parametri \(\gamma\), rejalashtiruvchidagi aniq namuna/iteratsiya soni, regulyarizatsiya koeffitsiyenti \(\lambda\), Levenberg–Marquardt so‘ndirish parametri \(\mu\), zichlashtirish oralig‘i \(\delta_s\), sakkizta \(\Delta_q\) yo‘nalishli siljishning barcha sonli komponentlari va silliqlash o‘tishlarining aniq soni bor. Bu maydonlar Verianla tomonidan taxmin qilinmagan.
Bundan tashqari, manbada bir paragrafda parvoz taqiqlangan hududlar sanalganda “NFZ-1” ifodasi ikki marta uchraydi; keyingi izoh va rasmlar to‘rtta hududni NFZ-1 dan NFZ-4 gacha ko‘rsatadi. Shu sababli Verianla matnida tasdiqlanmagan alohida hudud raqamini uydirish o‘rniga “to‘rtta parvoz taqiqlangan hudud” ifodasi ishlatilgan.
Natijalar ilmiy jihatdan nimani ko‘rsatadi
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natija shuki, ishlatilgan analitik shahar shamol modeli va energiya-surrogat ta’rifi doirasida shamol ma’lumotini namunalash taqsimotiga qo‘shish va keyin neyron xarajat surrogati bilan yo‘lni takomillashtirish pastroq energiya-surrogat qiymatlari va silliqroq yo‘llarni hosil qilishi mumkin. Shamolga yo‘naltirilgan namunalagich qulayroq hududlarni topishga, neyron bosqich esa topilgan yo‘lni qisqartirish va egriligini kamaytirishga turli tarzda hissa qo‘shadi.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar ham kamida shuncha muhim. Tadqiqot real kvadrotor batareya umrini o‘lchamagan; parvoz vaqtining ma’lum foizga oshishini ko‘rsatmagan; real shahar atmosferasida dala tasdig‘ini o‘tkazmagan; yopiq konturli parvoz boshqaruvini sinamagan; joylashuv xatosi yoki real vaqt sensor noaniqligini modellashtirmagan; yuqori aniqlikdagi CFD yoki LES bilan butun shahar maydonini yechmagan; to‘siq-risk ballini real to‘qnashuv ehtimoli sifatida tasdiqlamagan.
Shuning uchun ushbu tadqiqot rejalashtirish darajasidagi usulni tasdiqlash sifatida qimmatlidir; real operatsion UAM xavfsizligi yoki real batareya yutug‘i uchun yakuniy tasdiq emas.
Manba va Usul Haqida Izoh
Asl sarlavha: Wind-Aware RRT* with Neural Energy Refinement for Energy-Efficient Urban Air Mobility
Mualliflar: Farhad Bagheri; Mohammadali Amiri Atashgah; Morteza Ebrahimi.
Mualliflar tartibi: Farhad Bagheri → Mohammadali Amiri Atashgah → Morteza Ebrahimi.
Teng hissa: Manbada teng hissa bayonoti mavjud emas.
Mas’ul muallif: Mohammadali Amiri Atashgah.
Muassasa 1: School of Aerospace Engineering, University of Tehran, Tehran 1439957131, Iran.
Muassasa 2: School of Intelligent Systems, University of Tehran, Tehran 1439957131, Iran.
Soha: Shahar havo harakatchanligi, uchuvchisiz havo vositasi yo‘lini rejalashtirish, namunalash asosidagi harakatni rejalashtirish, shahar shamolini modellashtirish va sun’iy neyron tarmoq asosida trayektoriyani takomillashtirish.
Manba turi: Asl tadqiqot maqolasi; sonli/simulyatsiya asosidagi metod tadqiqoti.
Taqriz holati: Algorithms MDPI tomonidan taqrizdan o‘tadigan ochiq kirishli ilmiy jurnal sifatida nashr etiladi. Taqdim etilgan tadqiqot qabul qilingan va Version of Record sifatida e’lon qilingan; preprint emas.
Jurnal: Algorithms.
Nashriyot/platforma: MDPI.
Yil: 2026.
Jild / son / maqola raqami: 19 / 8 / 652.
DOI: 10.3390/a19080652
Qabul qilingan sana: 1 iyul 2026.
Tahrir sanasi: 27 iyul 2026.
Qabul sanasi: 30 iyul 2026.
Nashr sanasi: 6 avgust 2026.
Akademik muharrir: Massimiliano Caramia.
Rasmiy havola: https://doi.org/10.3390/a19080652
Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Mualliflik huquqi mualliflarda qoladi va maqola MDPI tomonidan ochiq kirishda nashr etilgan.
Usul: 1200 × 1200 × 220 m uch o‘lchamli simulyatsiya sohasi; 0.5 m bandlik xaritasi aniqligi; darajali qonun shamol siljishi; Ekman tipidagi yo‘nalish burilishi; Fourier rejimlari bilan muzlatilgan turbulentlik; bino izi susaytirish modeli; shamolga yo‘naltirilgan RRT* namunalashi; [64, 48, 32, 16] yashirin qatlamli oldinga uzatuvchi ReLU tarmog‘i; Levenberg–Marquardt o‘qitishi; %85/%15 o‘qitish-tekshirish bo‘linishi; neyron qisqa yo‘l va Laplas/energiya silliqlashi; deterministik to‘qnashuv darvozasi.
Dasturiy ta’minot: MATLAB 2023b.
Asosiy tajriba tuzilmasi: Vakillik ssenariysida 50 mustaqil Monte Carlo ishga tushirilishi. Bundan tashqari, besh alohida muhit uchun 10 tadan Monte Carlo baholashi berilgan.
Taqqoslash usullari: RRT, Goal-Biased RRT, Informed RRT*, BIT*; bundan tashqari Uniform RRT*, Wind-Shear Biased va Biased + Neural bosqichlari taqqoslangan.
Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.
Ma’lumotlarning mavjudligi: Ma’lumotlar MATLAB asosidagi sonli simulyatsiyalar orqali yaratilgan. Mualliflar bayoniga ko‘ra, yaratilgan ma’lumotlar to‘plamlari asosli so‘rov bo‘yicha mas’ul muallifdan olinishi mumkin; ommaviy ochiq ma’lumotlar to‘plamidan foydalanilmagan.
Muallif hissalari: Konseptuallashtirish: Farhad Bagheri va Morteza Ebrahimi. Usul, dasturiy ta’minot, formal tahlil, tadqiqot, ma’lumotlarni boshqarish, dastlabki qoralamani yozish va vizuallashtirish: Farhad Bagheri. Tasdiqlash: Farhad Bagheri va Morteza Ebrahimi. Ko‘rib chiqish va tahrirlash: Farhad Bagheri va Mohammadali Amiri Atashgah. Nazorat va loyiha boshqaruvi: Mohammadali Amiri Atashgah.
Minnatdorchilik/bayonot: Mualliflar til tahriri va grammatika tuzatishlari uchun sun’iy intellekt asosidagi vositadan foydalanganliklarini va maqola mazmuni uchun mas’uliyatni o‘zlari zimmasiga olganliklarini bildirgan.
Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.
Asosiy uslubiy cheklovlar: Yopiq konturli apparat dinamikasi va parvoz boshqaruvi mavjud emas. Energiya metrikasi real batareya sarfi emas, aerodinamik energiya-xarajat surrogatidir. Analitik shamol va bino izi modeli yuqori aniqlikdagi real shahar atmosferasining barcha murakkabligini yechmaydi. To‘siq ochiqligi mustaqil asosiy optimallashtirish maqsadi emas. Joylashuv noaniqligi, shamol sabab kuzatuv og‘ishi va boshqaruv noaniqligi modelga kiritilmagan.
Manba ichidagi e’tibor nuqtasi 1: Tenglama (24) ning bosilgan oqimdan keyingi omili bilan shu bo‘limdagi “downstream recovery” bayoni matematik xatti-harakat nuqtayi nazaridan to‘liq mos ko‘rinmaydi. Verianla manba formulasini o‘zgartirmagan.
Manba ichidagi e’tibor nuqtasi 2: Kirish bo‘limida xarajat maydoni ayrim joylarda shamol, to‘siq ochiqligi va balandlikning kombinatsiyasi sifatida umumiy tarzda ta’riflansa-da, qo‘llangan formal Tenglama (38) \(c_E=c_W+c_P\) ko‘rinishidadir; balandlik mustaqil uchinchi had emas, balki \(V(z)\) va \(T_i(z)\) orqali bilvosita ta’sir qiladi.
Manba ichidagi e’tibor nuqtasi 3: Ayrim rejalashtiruvchi va takomillashtirish giperparametrlarining ramziy roli tushuntirilgan bo‘lsa-da, ko‘rib chiqilgan PDF matnida tajribada ishlatilgan yagona sonli qiymatlari berilmagan. Bu qiymatlar Verianla tomonidan taxmin qilinmagan.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan