Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT; Information and Communication Technology, ICT) ushbu tadqiqotda qishloq xoʻjaligi maʼlumotlarini yetkazish va ulashish uchun ishlatiladigan mobil telefon, radio, televideniye, kompyuter va internet xizmatlari kabi texnologiyalardan tashkil topgan aloqa vositalari majmuasidir. Tadqiqot Janubiy Afrikaning Mahikeng Local Municipality hududidagi 121 kichik fermerning qishloq xoʻjaligi maʼlumotlariga kirish uchun AKTni qay darajada qabul qilgani hamda infratuzilma, xarajat, ulanish, ko‘nikma, til va ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlar qabul qilish bilan qanday bogʻliqligini o‘rganadigan miqdoriy, kesimiy so‘rov tadqiqotidir. Ishtirokchilarning %92-i AKTdan qishloq xoʻjaligi maʼlumoti uchun foydalanish mumkinligini bilishini, %86-i esa shu maqsadda kamida bitta AKT vositasidan foydalanishini bildirgan. Biroq internet va kompyuter kabi nisbatan rivojlangan raqamli kanallardan foydalanish anʼanaviy elektron ommaviy axborot vositalari va mobil telefonga qaraganda cheklanganroq.

Eng keng tarqalgan katta toʻsiq %85 bilan zaif qishloq infratuzilmasidir. AKT markazi yoki telemarkaz yetishmasligi %79, qimmat maʼlumot paketlari %73, qurilma narxi %71 va internetga kirishning yoʻqligi %71 darajada katta toʻsiq sifatida bildirilgan. Raqamli ko‘nikma yetishmasligi %55, til toʻsigʻi %50 va past taʼlim/savodxonlik ham %50 darajada. Binary logistik regressiya natijalarida kattaroq xoʻjalik maydoni AKTni qabul qilish bilan ijobiy; yuqori qurilma narxi va internet ulanishining mavjud emasligi esa salbiy munosabat ko‘rsatgan.

Bu munosabatlar sababiylikning isboti emas. Tadqiqot bir vaqt nuqtasida 121 fermer bilan o‘tkazilgan va dastlab maqsad qilingan 302 kishilik namunaga erishilmagan. Bundan tashqari, manbada ayrim chastota-foiz mosliklari, ishonchlilik qiymatlari va regressiya jadvalidagi koeffitsiyent/standart xato/z qiymatlari orasida ichki hisobot nomuvofiqliklari mavjud. Shu sababli tadqiqotni eng toʻgʻri tarzda Mahikengdagi fermerlarning mavjud AKTdan foydalanishi va ular idrok qilgan toʻsiqlar o‘rtasidagi munosabatlarni ko‘rsatadigan mahalliy kesimiy tadqiqot sifatida talqin qilish kerak.

Tadqiqot muammosi

Kichik fermerlar uchun qishloq xoʻjaligi maʼlumoti faqat ishlab chiqarish texnikasidan iborat emas. Ob-havo prognozlari, resurs va mahsulot narxlari, zararkunanda va kasalliklarni boshqarish, hayvon salomatligi, bozor maʼlumoti va takomillashtirilgan ishlab chiqarish amaliyotlari fermerning kundalik qarorlariga taʼsir qilishi mumkin. AKT bu maʼlumotni radio, televideniye, mobil telefon, kompyuter va internet kabi vositalar orqali tezroq yetkazishni mumkin qilishi mumkin.

Biroq texnologiyaning nazariy jihatdan mavjudligi fermer undan foydalana olishini anglatmaydi. Agar qurilma qimmat bo‘lsa, elektr uzilib tursa, mobil tarmoq mavjud bo‘lmasa, maʼlumot paketi xarid qilib bo‘lmasa yoki kontent foydalanuvchining tilida bo‘lmasa, texnologiyaning maʼlumotga kirishdagi qiymati sezilarli kamayishi mumkin. Shu sababli tadqiqotning asosiy muammosi faqat “fermerlar texnologiyani biladimi?” degan savol emas; fermer texnologiyaga kira olishi, undan barqaror foydalanishi va uni qishloq xoʻjaligi maʼlumotiga aylantira olishi uchun qanday toʻsiqlar mavjudligini aniqlashdir.

Tadqiqot maqsadi va gipotezalar

Tadqiqot kichik fermerlarning ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlari va ular idrok qilgan toʻsiqlar bilan qishloq xoʻjaligi maʼlumotlariga kirish maqsadida AKTni qabul qilish o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadi.

Manbada nol gipoteza fermerlarning ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlari va idrok qilingan toʻsiqlar bilan AKTni qabul qilish o‘rtasida ahamiyatli munosabat yoʻqligi shaklida tuzilgan. Muqobil gipoteza esa ushbu o‘zgaruvchilar bilan AKTdan foydalanish o‘rtasida ahamiyatli munosabatlar borligini nazarda tutadi.

Nazariy asos

O‘zgaruvchilarni tanlash texnologiyani qabul qilishga oid ikki yondashuvga asoslangan. Diffusion of Innovations yondashuvi yosh, taʼlim va iqtisodiy resurslar kabi individual xususiyatlar innovatsiyaning idrok qilingan foydasi, mosligi va murakkabligi orqali qabul qilish tezligiga taʼsir qilishi mumkinligini faraz qiladi.

Technology Acceptance Model (TAM) esa, ayniqsa, idrok qilingan foyda va foydalanish qulayligiga eʼtibor qaratadi. Yuqori qurilma narxi, zaif internetga kirish, past raqamli ko‘nikma yoki til toʻsigʻi texnologiyadan foydalanishni qiyinlashtirganda, ham foydalanish qulayligi, ham idrok qilingan amaliy qiymat kamayishi mumkin.

AKT Xabardorligi Yuqori Boʻlsa-da, Internetga Asoslangan Foydalanish Nega Cheklangan?

Tadqiqotda fermerlarning %92-i AKTdan qishloq xoʻjaligi maʼlumoti uchun foydalanish mumkinligini bilishi va %86-i kamida bitta AKT vositasidan foydalanishiga qaramay, foydalanish asosan televideniye, radio va mobil telefon kabi ko‘proq mavjud vositalarda jamlangan; internet, kompyuter va boshqa rivojlangan raqamli kanallar infratuzilma, maʼlumot narxi, qurilma narxi va raqamli ko‘nikma toʻsiqlari tufayli cheklanganroq qolmoqda.

Xabardorlik va qabul qilish bir xil narsa emas

Xabardorlik fermerning texnologiya mavjudligini yoki undan qishloq xoʻjaligi maʼlumoti uchun foydalanish mumkinligini bilishini anglatadi. Qabul qilish esa tadqiqotda kamida bitta AKT platformasidan haqiqatan ham qishloq xoʻjaligi maʼlumoti olish maqsadida foydalanish deb taʼriflangan.

Bu farq muhim. Fermer internetga asoslangan qishloq xoʻjaligi xizmatlaridan xabardor bo‘lishi mumkin, ammo mobil telefon, kompyuter, mobil maʼlumot yoki ishonchli tarmoq ulanishiga kira olmasa, bu maʼlumotni amaliy foydalanishga aylantira olmaydi.

Foydalaniladigan AKT vositalari

Manba 2-jadvalida televideniye 117, radio 105, mobil telefon 103, internet 34 va shaxsiy kompyuter 15 foydalanish qaydi bilan berilgan. Videokonferensiya, DVD/CD va raqamli kameradan foydalanish juda past, telemarkazdan foydalanish esa nol deb qayd etilgan.

Manba izohi ishtirokchilar bir nechta variantni belgilashi mumkinligini va foizlar n=121 asosida hisoblanganini bildiradi. Biroq chastota-foiz juftliklari n=121 asosida hisoblanadigan ishtirokchi ulushlari bilan matematik jihatdan mos kelmaydi. Shu sababli yuqoridagi foiz ustuni faqat manbaning o‘z hisobot shakli sifatida saqlangan, Verianla tomonidan yangi tarqalish ulushlari hisoblanmagan.

Kichik Fermerlar uchun AKTni Qabul Qilishning Asosiy Toʻsiqlari Nimalar?

Mahikeng namunasida eng keng tarqalgan katta toʻsiqlar zaif qishloq infratuzilmasi (%85), AKT markazi yoki telemarkaz yetishmasligi (%79), qimmat maʼlumot paketlari (%73), yuqori qurilma narxi (%71) va internetga kirishning yoʻqligi (%71) sifatida bildirilgan; raqamli ko‘nikma, tarmoq sifati, til va taʼlim muammolari ham muhim qo‘shimcha toʻsiqlardir.

Infratuzilma muammosi nega asosiy toʻsiq?

Fermerda qurilma va raqamli ko‘nikma bo‘lsa ham, elektr ishonchli bo‘lmasa yoki mobil tarmoq ulanishi mavjud bo‘lmasa, internetga asoslangan qishloq xoʻjaligi axborot tizimlaridan muntazam foydalanish mumkin bo‘lmasligi mumkin. Manba, ayniqsa, elektr uzilishlari, zaif signal qamrovi va keng polosali infratuzilma yetishmasligini asosiy texnologik cheklovlar qatorida ko‘rib chiqadi.

Telemarkaz va umumiy kirish nuqtalari

Ishtirokchilarning %79-i telemarkaz yoki shunga o‘xshash AKT markazlari yetishmasligini katta toʻsiq deb baholagan. Bunday umumiy foydalanish joylari o‘z kompyuteri yoki internet ulanishi bo‘lmagan fermerlar uchun qurilma, ulanish, taʼlim va texnik yordam taqdim etishi mumkin bo‘lgan mahalliy kirish nuqtalari sifatida ko‘riladi.

Maʼlumot narxi

Ishtirokchilarning %73-i mobil maʼlumot paketlarining qimmatligini katta toʻsiq sifatida bildirgan. Bu toʻsiq faqat texnologiyaga ilk bor kirishga urinayotganlarga emas, balki allaqachon internetdan foydalanayotgan fermerlarga ham taʼsir qilishi mumkin; doimiy ravishda maʼlumot paketi sotib olish zarurati foydalanish intensivligini cheklashi mumkin.

Qurilma narxi

AKT qurilmalarini sotib olishning yuqori xarajati %71 darajada katta toʻsiq sifatida bildirilgan. Tadqiqot namunasida qishloq xoʻjaligi daromadlarining katta qismi past yoki o‘rta daromad guruhlarida jamlangani, qurilma va maʼlumot xarajatlari boshqa qishloq xoʻjaligi yoki uy xoʻjaligi ehtiyojlari bilan raqobatlashishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Raqamli ko‘nikma, til va taʼlim

Raqamli ko‘nikma yetishmasligi ishtirokchilarning %55-i tomonidan katta toʻsiq sifatida baholangan. Til toʻsigʻi va past taʼlim/savodxonlik esa alohida-alohida %50 darajada. Manba Mahikengdagi ko‘plab fermerlarning ona tili Setswana ekanini va asosan ingliz tilidagi raqamli kontent, ayniqsa texnik qishloq xoʻjaligi atamalarida, foydalanish qiyinligini keltirib chiqarishi mumkinligini muhokama qiladi.

Mahalliy til va foydalanish mumkin bo‘lgan dizayn nega muhim?

Qishloq xoʻjaligi ilovasi texnik jihatdan ishlasa ham, foydalanuvchi kontentni o‘qiy olmasa, tushunchalarni anglamasa yoki menyularda bemalol harakatlana olmasa, maʼlumotga kirish funksiyasi kamayadi. Shu sababli manba mahalliy tildagi kontent, vizual va ovozga asoslangan interfeyslar, fermerlar uchun raqamli savodxonlik taʼlimi va ekstensiya xodimlari vositachilik qiladigan qo‘llab-quvvatlash tizimlarini tavsiya etadi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot hududi

Tadqiqot South Africa-ning Northwest Province hududidagi Mahikeng Local Municipalityda o‘tkazilgan. Manba munitsipalitet taxminan 3.703 km² maydonni egallashi, 28 ward va 100 dan ortiq qishloqni o‘z ichiga olishi; aholining taxminan %70-i qishloq hududlarida yashashini bildiradi.

Hudud qishloq xoʻjaligida qoramol, qo‘y va echki boqish bilan birga makkajo‘xori va kungaboqar kabi ekinlar ham muhim. Tadqiqotning asosiy konteksti qishloq va kichik ishlab chiqaruvchilar raqamli maʼlumotga kirishda duch keladigan strukturaviy cheklovlardir.

Bosh toʻplam va namuna olish

Northwest Department of Agriculture and Rural Development qaydlariga ko‘ra, tadqiqotning maqsadli bosh toʻplami 1.449 ro‘yxatdan o‘tgan kichik fermerdan iborat.

Krejcie va Morgan namuna jadvaliga ko‘ra, taxminan 1.449 kishilik bosh toʻplamda %95 ishonch darajasi va %5 xatolik chegarasi maqsadi uchun taxminan 302 ishtirokchi rejalashtirilgan. Oddiy tasodifiy namuna olish qo‘llangan, ammo amalda 121 fermer so‘rovda qatnashgan.

Manba haqiqiy javob ulushini taxminan %40 deb taʼriflaydi. Biroq 302 kishilik maqsadli namuna uchun mo‘ljallangan aniqlik 121 kishilik yakuniy namunada aynan saqlangani ko‘rsatilmagan.

Maʼlumot to‘plash

Maʼlumot to‘plash vositasi tuzilgan so‘rovnomadir. Birinchi bo‘lim ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlar va AKT xabardorligini; ikkinchi bo‘lim esa xarajat, infratuzilma, ko‘nikma va boshqa qabul qilish toʻsiqlarini baholagan.

Toʻsiqlar dastlab “katta toʻsiq”, “kichik toʻsiq” va “toʻsiq emas” shaklida uch toifada o‘lchangan. Logistik regressiyada bu maʼlumot ikkilik o‘zgaruvchiga aylantirilgan; katta toʻsiq 1, kichik toʻsiq yoki toʻsiq emas toifalari 0 qilib kodlangan.

So‘rovnomaning validligi va ishonchliligi

Savolnoma Agricultural Extension and Development Studies sohasidagi mutaxassislar tomonidan yuzaki validlik jihatidan baholangan. Keyin asosiy namunaga kiritilmagan 12 kichik fermer bilan pilot tadqiqot o‘tkazilib, noaniq bandlar qayta ifodalangan.

To‘qqiz bandli AKT toʻsiqlari shkalasi uchun Cronbach alfa qiymati manba 2-jadvalida 0,886 deb qayd etilgan. Bu qiymat shkalaning yuqori ichki izchillik ko‘rsatishi sifatida talqin qilingan.

Manba bayon matnida band-jami korrelyatsiya 0,32-0,73 va eng past alfa qiymati taxminan 0,87 deb berilgani uchun matn va jadval o‘rtasida kichik, biroq aniq hisobot farqi mavjud.

Logistik Regressiya Ushbu Tadqiqotda Nimani O‘lchaydi?

Binary logistik regressiya, boshqa o‘zgaruvchilar o‘zgarmas tutilganda, xoʻjalik kattaligi va idrok qilingan xarajat, internet yoki infratuzilma toʻsiqlari kabi xususiyatlarning fermerning qishloq xoʻjaligi maʼlumoti uchun kamida bitta AKT vositasidan foydalanadigan “qabul qiluvchi” bo‘lish ehtimoli bilan qanday bogʻliqligini baholaydi; koeffitsiyentlar sababiy taʼsirni emas, kuzatuvga asoslangan munosabatni ko‘rsatadi.

Model tenglamasi

Manbada qo‘llangan binary logistik regressiya modeli quyidagicha ifodalangan:

\[ \log\left(\frac{P(Y=1)}{1-P(Y=1)}\right) = \beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\beta_3X_3+\cdots+\beta_kX_k \]

Bu yerda \(Y=1\), fermer qishloq xoʻjaligi maʼlumotiga kirish uchun kamida bitta AKT vositasidan foydalanadigan holatni; \(Y=0\) esa foydalanmaydigan holatni ifodalaydi.

\(P(Y=1)\) qabul qilish ehtimolidir. \(\frac{P}{1-P}\) ifodasi odds, yaʼni hodisa ro‘y berish ehtimolining ro‘y bermaslik ehtimoliga nisbatidir. Logarifm olinganda model chiziqli prognoz komponentiga bog‘lanadi.

\(\beta_0\) doimiy had. \(\beta_i\) koeffitsiyentlari tegishli \(X_i\) o‘zgaruvchisining log-odds bilan munosabatini ko‘rsatadi. Musbat koeffitsiyent qabul qilish odds-ining oshishi, manfiy koeffitsiyent kamayishi bilan bogʻliq; ammo bevosita foiz punktidagi o‘zgarish sifatida o‘qilmasligi kerak.

Ko‘p kollinearlik nazorati

Modeldan oldin Variance Inflation Factor (VIF) va tolerance qiymatlari yordamida ko‘p kollinearlik nazorati bajarilgan. Manba 4-jadvalida xoʻjalik kattaligi uchun VIF 1,43; qurilma narxi 1,60; internet ulanishi yetishmasligi 2,55; qimmat maʼlumot paketlari 1,16; AKT markazlari yetishmasligi 2,41 deb berilgan.

Manba bu qiymatlarni muammoli ko‘p kollinearlik yoʻqligi sifatida talqin qiladi. Biroq “qimmat maʼlumot paketlari” qatoridagi VIF 1,16 va tolerance 0,4635 qiymatlari standart VIF-tolerance o‘zaro muvofiqligi bilan to‘liq mos kelmaydi; qiymatlar Verianla tomonidan qayta hisoblanmagan.

Logistik regressiya natijalari

Manba ahamiyatlilik izohini *** = %10, ** = %5 va * = %1 tarzida ishlatadi. Ushbu yulduz tizimi keng tarqalgan tartibdan farqli ko‘rinsa-da, Verianla manbada yozilgan shaklni o‘zgartirmagan.

Model mosligi

Manba 5-jadvalida LR \(\chi^2=64,51\), Prob > chi² = 0,0000, log-likelihood = -16,852644 va McFadden pseudo-\(R^2=0,6568\) qayd etilgan. Usul bo‘limining model baholashida LR testi p<0,001 deb talqin qilingan.

Pseudo-\(R^2\) chiziqli regressiyadagi klassik \(R^2\) bilan bir xil emas. Manba ham cheklovlar bo‘limida bu farqni ochiq tan oladi. Shu sababli 0,6568 qiymatini “real dunyodagi AKT xulqining aynan %65,68-i tushuntirilgan” tarzida talqin qilmaslik kerak.

Manba 5-jadvalidagi sonli nomuvofiqliklar

Qurilma narxi qatorida koeffitsiyent \(-0,1325804\), standart xato 0,71667 va z=-1,85 qiymatlari birga berilgan; bu uch son odatiy koeffitsiyent/standart xato munosabatiga to‘liq mos kelmaydi. Doimiy hadda ham koeffitsiyent \(-0,2202614\), standart xato 3,715509 va z=-1,91 birgalikda qayd etilgan. Verianla bu qiymatlardan birini “noto‘g‘ri” deb hisoblab o‘zgartirmagan.

Ishtirokchilarning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi

Namunaning %63-i erkak, %37-i ayol. Taʼlim bo‘yicha %20 norasmiy/rasmiy taʼlim olmagan, %33 boshlang‘ich, %31 o‘rta, %9 kollej va %7 universitet darajasida.

Yosh taqsimotida 51 yosh va undan katta guruh %49 bilan eng katta guruh; 41-50 yosh %40, 31-40 yosh %8 va 21-30 yosh %3.

Xoʻjaliklarning %47-i 0-2 gektar, %39-i 3-6 gektar, %9-i 7-10 gektar va faqat kichik qismi 10 gektardan katta. Yillik qishloq xoʻjaligi daromadi bo‘yicha ishtirokchilarning %46,3-i R10.000-R30.000, %32,2-si R31.000-R50.000 oralig‘ida.

Xoʻjalik turida %72 aralash o‘simlikchilik-chorvachilik ishlab chiqarishi, %16 faqat chorvachilik va %12 faqat o‘simlikchilik bildirgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

Mahikeng namunasida AKT xabardorligi yuqori va fermerlarning ko‘pchiligi kamida bitta aloqa texnologiyasidan qishloq xoʻjaligi maʼlumoti uchun foydalanishini bildirgan. Biroq ilg‘or internetga asoslangan vositalardan foydalanish cheklanganroq.

Infratuzilma, qurilma va maʼlumot xarajatlari, internetga kirish, mahalliy AKT markazlari yetishmasligi, raqamli ko‘nikma, til va taʼlim muammolari muhim toʻsiqlardir.

Model kattaroq xoʻjalik maydoni AKTni qabul qilish bilan ijobiy; qurilma narxi va internetga kirish yetishmasligi esa salbiy munosabat ko‘rsatishini qo‘llab-quvvatlaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

Tadqiqot kattaroq xoʻjaliklar aynan kattaligi sababli albatta AKTni qabul qilishini isbotlamaydi. Kesimiy dizayn faqat munosabatlarni ko‘rsatadi.

AKTdan foydalanish qishloq xoʻjaligi hosildorligini, daromadni yoki rentabellikni muayyan foizga oshirgani ushbu tadqiqotda o‘lchanmagan.

Mahikengdagi 121 ishtirokchining natijalarini Janubiy Afrikadagi barcha kichik fermerlarga avtomatik umumlashtirib bo‘lmaydi.

Yuqori AKT xabardorligi internetga asoslangan raqamli qishloq xoʻjaligi keng qo‘llanilayotganini anglatmaydi; tadqiqotdagi AKT taʼrifi radio va televideniye kabi anʼanaviy elektron aloqa vositalarini ham qamrab oladi.

Asosiy cheklovlar

Kesimiy dizayn sababiylikni aniqlashga imkon bermaydi. Dastlabki maqsadli namuna 302 bo‘lgan bo‘lsa-da, atigi 121 ishtirokchiga erishilgan. Toʻsiqlar uch toifadan ikkilik o‘zgaruvchiga qisqartirilib logistik modelga kiritilgani uchun javoblarning kuchi bo‘yicha ayrim tafsilotlar yo‘qolgan bo‘lishi mumkin.

Manba, shuningdek, pseudo-\(R^2\) klassik \(R^2\) kabi talqin qilinmasligini va ayrim o‘rta darajadagi korrelyatsiyalar koeffitsiyentlar barqarorligiga taʼsir qilishi mumkinligini bildiradi. Manba ichidagi ayrim jadval, chastota va regressiya qiymatlaridagi nomuvofiqliklar ham miqdoriy natijalarni qayta ishlatishda ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Tavsiyalar va kelajak tadqiqotlari

Tadqiqot qishloq interneti va elektr infratuzilmasini yaxshilashni, qurilma va maʼlumot xarajatlarini kamaytirishni, subsidiya yoki umumiy xarid modellarini baholashni, telemarkaz va jamoaviy kirish nuqtalarini tashkil etishni hamda qishloq xoʻjaligi ekstensiya xizmatlariga raqamli qo‘llab-quvvatlashni integratsiya qilishni tavsiya qiladi.

Raqamli taʼlimlarni mahalliy tillar va past savodxonlik darajasiga mos tarzda loyihalash; vizual, ovozli va foydalanuvchiga qulay kontentni rivojlantirish tavsiya etiladi.

Kelajak tadqiqotlari uchun turli munitsipalitetlar o‘rtasida taqqoslash, internet va quyosh energiyasi kabi infratuzilma aralashuvlarining vaqt bo‘yicha taʼsirlarini baholash, subsidiyalangan qurilma va umumiy xarajat modellarini sinash, yoshlarni AKT elchisi sifatida jalb qilish hamda uzunlamasiga/aralash usuldagi tadqiqotlar taklif etiladi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Barriers to the Adoption of Information and Communication Technology (ICT) for Accessing Agricultural Information by Small-Scale Farmers in Mahikeng, Northwest Province

Mualliflar: O. Shemfe; S. Modirwa.

Corresponding author: O. Shemfe.

O. Shemfe tashkiloti: Department of Economics and Business Management, Faculty of Economics and Financial Sciences, Walter Sisulu University, South Africa.

O. Shemfe ORCID: 0000-0003-0996-1505.

S. Modirwa tashkiloti: Department of Agricultural Economics and Extension, Faculty of Natural and Agricultural Sciences, Northwest University, South Africa.

S. Modirwa ORCID: 0000-0001-5431-4871.

Jurnal: South African Journal of Agricultural Extension (SAJAE).

Nashriyotchi: South African Society for Agricultural Extension.

Jild / son / sahifa: 54(1), 190-223.

Nashr sanasi: 23 Fevral 2026.

DOI: 10.17159/2413-3221/2026/v54n1a20927.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan ilmiy tadqiqot maqolasi.

Taqriz: Jurnal siyosati uch nafar mustaqil ekspert bilan ikki tomonlama ko‘r taqriz qo‘llanilishini bildiradi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Tadqiqot dizayni: Miqdoriy, tavsifiy, kesimiy so‘rov tadqiqoti.

Maqsadli bosh toʻplam: 1.449 ro‘yxatdan o‘tgan kichik fermer.

Rejalashtirilgan namuna: 302 kishi.

Haqiqiy namuna: 121 kishi.

Namuna olish yondashuvi: Oddiy tasodifiy namuna olish; yakuniy ishtirok ko‘ngillilik va dala sharoitlariga bogʻliq.

Pilot tadqiqot: Asosiy namunaga kiritilmagan 12 fermer.

Maʼlumot to‘plash: Yuzma-yuz o‘tkazilgan tuzilgan so‘rovnoma.

Ishonchlilik: To‘qqiz bandli toʻsiqlar shkalasi uchun Cronbach alfa 0,886.

Statistik usul: Tavsifiy statistika, VIF/tolerance ko‘p kollinearlik nazoratlari va binary logistik regressiya.

Bogʻliq o‘zgaruvchi: Qishloq xoʻjaligi maʼlumoti uchun kamida bitta AKT vositasidan foydalanish; qabul qiluvchi = 1, qabul qilmaydigan = 0.

Etik ruxsat: Northwest University Research Ethics Regulatory Committee; NWU-00323-18-A9.

Ko‘ngilli ishtirok va maxfiylik: Manba ishtirokchilar tadqiqot maqsadi haqida xabardor qilinganini, ixtiyoriy qatnashganini, so‘rovdan chiqishi mumkinligini va maʼlumotlari maxfiy saqlanganini bildiradi.

Tashakkur: Dala hududiga kirish uchun Northwest Department of Agriculture and Rural Development Direktoriga va hissalari uchun 121 ishtirokchiga minnatdorlik bildirilgan.

Moliyalashtirish: Taqdim etilgan PDFda alohida moliyalashtirish bayonoti yo‘q.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Taqdim etilgan PDFda alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti yo‘q.

Maʼlumotlar mavjudligi: Taqdim etilgan PDFda alohida maʼlumotlar mavjudligi bayonoti yo‘q.

CRediT/muallif hissalari: Taqdim etilgan PDFda alohida muallif hissasi bayonoti yo‘q.

Manbadagi muhim hisobot nomuvofiqliklari

Cronbach alfa izoh matni bilan ishonchlilik jadvalidagi band-jami korrelyatsiya oralig‘i va “band chiqarilganda alfa” qiymati to‘liq mos kelmaydi.

Maqolada Cronbach alfa jadvali ham, ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlar jadvali ham “Table 2” deb raqamlangan.

Fermerlik tajribasi jadvalidagi chastotalar yig‘indisi yakuniy namuna bo‘lgan 121 ga yetmaydi va ayrim chastota-foiz juftliklari bir-biriga mos kelmaydi.

Maʼlumot manbasi va ishlatilgan AKT vositalari uchun berilgan chastota va foiz qiymatlari bilan “foizlar n=121 ga asoslanadi” degan izoh o‘rtasida matematik nomuvofiqlik mavjud.

Regressiya 5-jadvalida qurilma narxi va doimiy had qatorlaridagi koeffitsiyent, standart xato va z qiymatlari o‘zaro to‘liq mos kelmaydi. Bu qiymatlar Verianla tomonidan qayta hisoblanmagan.

Manba Pseudo \(R^2=0,6568\) qiymatini bir bo‘limda taxminan tushuntirilgan variatsiya ulushi sifatida ifodalaydi, shu bilan birga cheklovlar bo‘limida pseudo-\(R^2\) chiziqli regressiya \(R^2\)-si kabi talqin qilib bo‘lmasligini to‘g‘ri ravishda alohida qayd etadi.

Talqin chegarasi

Ushbu tadqiqot Mahikengdagi 121 kichik fermerning AKTdan foydalanish xulqi va ular idrok qilgan toʻsiqlarni o‘rganadigan kesimiy tadqiqotdir. Natijalar AKTga kirish bilan ijtimoiy-iqtisodiy va strukturaviy omillar o‘rtasidagi munosabatlarni ko‘rsatadi; sababiylikni, uzoq muddatli texnologiya foydalanishini yoki AKTning qishloq xoʻjaligi unumdorligiga bevosita taʼsirini isbotlamaydi.