Oʻsimlikchilik biotexnologiyasi (crop biotechnology), ushbu tadqiqotda kichik miqyosdagi makkajoʻxori yetishtiruvchilarining Bt va RR kabi genetik jihatdan oʻzgartirilgan navlar bilan bir qatorda qurgʻoqchilikka yoki kasalliklarga chidamlilik maqsadida qoʻllanadigan takomillashtirilgan makkajoʻxori navlarini qabul qilishi kontekstida koʻrib chiqiladigan qishloq xoʻjaligi texnologiyalari sohasidir. Tadqiqot Janubiy Afrikaning Eastern Cape hududidagi 350 nafar kichik miqyosdagi makkajoʻxori yetishtiruvchisi bilan oʻtkazilgan tuzilmali suhbatlarga asoslanadi va fermerlarning makkajoʻxori navini tanlashi, biotexnologiya haqidagi bilim darajasi, moliyalashtirish va axborot toʻsiqlari, qishloq xoʻjaligi maslahat-targʻibot xizmatlarining roli hamda qabul qilish bilan bogʻliq ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgaruvchilarni tavsifiy statistika va multinomial logit regressiya modeli yordamida baholaydi.

Ishtirokchilarning %76,6 qismi oʻsimlikchilik biotexnologiyasi bilan tanishligini bildirgan, manba shuningdek %96,9 qismi iqlim oʻzgarishi va oʻzgaruvchanligiga qarshi qandaydir moslashuv choralarini qoʻllaganini qayd etgan. Joriy yoki oxirgi ekish mavsumi uchun eng yuqori ulush Bt makkajoʻxorida %41,43, qurgʻoqchilikka chidamli TeGo makkajoʻxorida esa %29,57 sifatida berilgan. Biotexnologiyani qabul qilish oldidagi eng yaqqol muammo %92 bilan yetarli boʻlmagan moliyaviy qoʻllab-quvvatlash sifatida koʻrsatilgan; bilim yetishmasligi, kreditga kirish va iqlim maʼlumotiga kirish ham muhim toʻsiqlar qatorida boʻlgan.

Multinomial model makkajoʻxori navlarini qabul qilish qarorlari yosh, taʼlim, bandlik, daromad manbalari va dehqonchilik tajribasi kabi ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlar bilan bogʻliq ekanini koʻrsatadi. Shu bilan birga, tadqiqot kesimiydir, alohida fermerlarni tanlashda snowball sampling qoʻllangan va manbada ayrim foiz, kategoriya, geografiya va tenglama nomuvofiqliklari mavjud. Tadqiqot biotexnologik navlarning xoʻjalik darajasidagi hosildorligini, qurgʻoqchilik yoʻqotishlarini yoki issiqxona gazlari emissiyalarini bevosita oʻlchamagan; shu sababli natijalar texnologiyani qabul qilish va fermer tanlovlari bilan bogʻliq boʻlib, biotexnologiya iqlim oʻzgarishini jismoniy jihatdan qay darajada kamaytirishini isbotlamaydi.

Oʻsimlikchilik Biotexnologiyasi Ushbu Tadqiqotda Nimani Anglatadi?

Oʻsimlikchilik biotexnologiyasi ushbu tadqiqotda kichik miqyosdagi makkajoʻxori fermerlarining zararkunandalarga, begona oʻtlarni boshqarishga, qurgʻoqchilikka yoki kasalliklarga oid turli xususiyatlarga ega makkajoʻxori navlarini tanlashi va ayniqsa genetik jihatdan oʻzgartirilgan navlarni qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga kiritishi orqali oʻrganiladi; manba Bt va RR makkajoʻxorini aniq ravishda GM navlar bilan bogʻlar ekan, TeGo, CAP/Cap009 va non-GM landrace navlarini ayni nav tanlash doirasida taqqoslaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Eastern Cape hududidagi kichik miqyosdagi ishlab chiqaruvchilar harorat, yogʻin oʻzgaruvchanligi, qurgʻoqchilik va boshqa qishloq xoʻjaligi stresslariga duch kelmoqda. Tadqiqot iqlimga chidamliroq yoki muayyan ishlab chiqarish muammolariga qarshi takomillashtirilgan makkajoʻxori navlari bunday sharoitlarda moslashuv vositasi sifatida ishlatilishi mumkin degan farazdan kelib chiqadi.

Biroq urugʻ texnologiyasining mavjudligi oʻz-oʻzidan uni qabul qilishni kafolatlamaydi. Fermer yangi navni bilishi, urugʻ xarajatini qoplay olishi, kredit yoki boshqa moliyaviy manbalarga kira olishi, ishonchli iqlim maʼlumotini olishi va qishloq xoʻjaligi maslahat-targʻibot xizmatlaridan texnik yordam olishi kerak.

Qabul qilish qaroriga taʼsir qiluvchi uch soha

Manba texnologiyani qabul qilishni tizimli fikrlash doirasida uchta asosiy oʻlchamda koʻrib chiqadi. Birinchi oʻlcham fermerning yoshi, taʼlimi, xavfni idrok etishi va texnologik bilim darajasi kabi individual xususiyatlardir. Ikkinchi oʻlcham daromad, kredit, kapital va ijtimoiy tarmoqlar kabi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlardir. Uchinchi oʻlcham esa iqlim oʻzgaruvchanligi, tuproq sharoitlari, zararkunandalar bosimi, siyosat va tartibga solish muhiti kabi ishlab chiqarish muhitiga oid omillardir.

Ushbu yondashuvning asosiy mazmuni shuki, makkajoʻxori navini tanlash faqat urugʻning biologik xususiyatiga bogʻliq emas. Bir xil texnologiya xarajat, maʼlumot, yer maydoni yoki moliyalashtirish sababli turli fermerlar uchun turlicha darajada mavjud boʻlishi mumkin.

Manbada oʻrganilgan makkajoʻxori navlari

Manbaning 1-jadvalida “CAP 9001” yozuvi ishlatilgan, rasmlarda esa “Cap009” shakli koʻrinadi. Bu nomlash farqi manba ichidagi nomuvofiqlik sifatida saqlangan.

Iqlimga moslashuv bilan iqlim oʻzgarishini kamaytirish oʻrtasidagi farq

Maqolaning asl sarlavhasida “mitigate climate change” iborasi mavjud boʻlsa-da, tadqiqotning birlamchi maʼlumot yigʻish va tahlil tuzilishi issiqxona gazlarini kamaytirish yoki iqlim tizimini jismoniy jihatdan oʻzgartirishni oʻlchamaydi. Tadqiqot asosan fermerlarning iqlim oʻzgaruvchanligi, qurgʻoqchilik, zararkunanda va ishlab chiqarish xavfi qarshisida chidamliroq navlardan foydalanishga yoʻnalishini oʻrganadi.

Shu sababli tadqiqotning ilmiy mazmuni amalda asosan iqlim oʻzgarishiga moslashuv va qishloq xoʻjaligi barqarorligi doirasidadir. Manba sarlavhasini oʻzgartirmagan holda natijalarni toʻgʻri talqin qilish uchun bu farq muhimdir.

Qishloq xoʻjaligi maslahat-targʻibot xizmati nima uchun muhim?

Qishloq xoʻjaligi maslahat-targʻibot xizmatlari tadqiqot bilan fermer oʻrtasidagi axborot koʻprigi sifatida baholangan. Ishtirokchilarning %58,9 qismi targʻibot xizmatlarida qatnashganini bildirgan. Manba texnik yordam doirasida tuproq tahlili uchun %39,4, taʼlim uchun %50,9, ekin sugʻurtasi boʻyicha maslahat uchun %29,1 va iqlim maʼlumotini yetkazish uchun %50,9 koʻrsatkichlarini qayd etadi.

Shu bilan birga, targʻibot tizimida xodimlar yetishmasligi, ixtisoslashgan yordamning yetarli emasligi va muntazam boʻlmagan aloqa muammolari mavjudligi qayd etiladi. Manba muntazam boʻlmagan aloqa ulushini %59 deb beradi.

Biotexnologiyani Qabul Qilishning Asosiy Toʻsiqlari Nimalar?

Tadqiqotda biotexnologiya va yangi makkajoʻxori navlarini qabul qilishni cheklaydigan asosiy muammolar moliyaviy yordamning yetarli emasligi, yangi navlar haqida bilim yetishmasligi, kreditga cheklangan kirish, iqlim maʼlumotiga kira olmaslik va qishloq xoʻjaligi maslahat-targʻibot xizmatlaridagi boʻshliqlardir; eng yuqori ulush %92 bilan yetarli boʻlmagan moliyaviy yordam uchun qayd etilgan.

GM urugʻlarining narxi va toʻlov qobiliyati

Ishtirokchilarning %59,14 qismi GM urugʻlari uchun toʻlov qilishda muammo boʻlmaganini, %19,14 qismi urugʻlar ular uchun hamyonbop emasligini va %2 qismi toʻlov istagi masalasida ikkilanib qolganini bildirgan.

Ushbu uch ulush jami namunani toʻldirmagani sababli qolgan ishtirokchilarning qaysi kategoriyaga mansubligi manbada izohlanmagan. Shu sababli Verianla yangi foiz hisoblamagan.

Avval yoki joriy mavsumda GM makkajoʻxori urugʻi sotib olgani koʻrsatilgan ishtirokchilar uchun manba %40 kredit, %60 shaxsiy jamgʻarma, %17,71 davlat yordami va %12,51 boshqa moliyalashtirish usullarini qayd etadi. Yigʻindining %100 dan oshishi bir nechta moliyalashtirish manbasi qoʻllangan boʻlishi mumkinligini anglatishi mumkin, biroq manba savol tuzilishi koʻp javobga ruxsat bergan-bermaganini aniq koʻrsatmaydi.

Joriy makkajoʻxori navlari

Bt makkajoʻxori eng yuqori ulushni koʻrsatadi. Biroq 1-rasm doiraviy diagramma boʻlishiga qaramay, besh ulushning yigʻindisi %100 dan oshadi. Manba buning yaxlitlash, koʻp javob yoki boshqa maʼlumotlarni qayta ishlash natijasi ekanini izohlamagani sababli bu qiymatlar “bozor ulushi” yoki bir-birini istisno qiluvchi toʻliq taqsimot sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Oʻtgan ekish mavsumlarida ishlatilgan navlar

Bu ulushlar ham jami %100 dan oshadi. “Oʻtgan ekish mavsumlari” iborasi bir fermerning turli davrlarda bir nechta navdan foydalanishiga imkon bergani uchun bu holat nazariy jihatdan koʻp martalik foydalanish tarixi bilan mos boʻlishi mumkin. Biroq manba aniq koʻp-javobli izoh bermagani uchun ulushlar bir-birini istisno qiluvchi kategoriyalar deb faraz qilinmagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot miqdoriy dala soʻrovidir. Maʼlumotlar tuzilmali suhbat/savolnoma orqali toʻplangan, Microsoft Excel ga kodlangan va tavsifiy statistika hamda multinomial logit regressiya modeli yordamida tahlil qilingan.

Namuna hajmi

Manba namuna hajmini quyidagi formula bilan hisoblaydi:

\[ n=\frac{N}{1+N(e^2)} \]

Formula maʼlum bir bosh toʻplam hajmi va xatolik chegarasi uchun maqsadli namuna hajmini hisoblash uchun qoʻllangan.

\(n\) maqsadli namuna hajmini; \(N\) manbada 596.573 deb berilgan Eastern Cape kichik miqyosdagi makkajoʻxori yetishtiruvchilari bosh toʻplamini; \(e\) esa 0,05 sifatida olingan xatolik chegarasini ifodalaydi. Ushbu qiymatlar bilan manba zarur namuna hajmini taxminan 400 deb belgilaydi.

Byudjet cheklovi tufayli haqiqiy suhbatlar soni 350 ta bilan cheklangan. Shu sababli 400 kishilik dizayn uchun berilgan aniqlik maqsadi 350 kishilik yakuniy namunada aynan amalga oshgan deb faraz qilinmasligi kerak.

Namuna tanlash zanjiri

Manba tadqiqotni “multi-stage sampling” deb ataydi. Alfred Nzo va Amathole districtlari maxsus nishonga olingan, keyin local municipality darajasida tasodifiy tanlov amalga oshirilgan va individual makkajoʻxori yetishtiruvchilariga yetib borish uchun snowball sampling qoʻllangan.

Snowball sampling mavjud ishtirokchilar yoki aloqalar orqali yangi ishtirokchilarga chiqish imkonini beradigan yoʻnaltirilgan namuna olish yondashuvidir. Ushbu oxirgi bosqich toʻliq ehtimollik asosidagi tasodifiy tanlov boʻlmagani uchun namuna hajmi formulasidagi klassik ehtimollik namuna olish farazlarining barchasi yakuniy namuna uchun bajarilgan deb boʻlmaydi.

Manbadagi geografik namuna olish nomuvofiqligi

Abstract 350 fermer uchta district municipality dan kelganini aytadi. Usul faqat Alfred Nzo va Amathole nomli ikkita districtni beradi va bu districtlardan ikkita local municipality tanlanganini bildiradi. Xuddi shu paragraf keyin ishtirokchilar uchta tanlangan district municipality oʻrtasida teng taqsimlanganini yozadi. Uchinchi district nomi berilmagani uchun Verianla yetishmayotgan maʼlumotni tashqi manbadan toʻldirmagan.

Multinomial Logit Modeli Ushbu Tadqiqotda Nimani Tahlil Qiladi?

Multinomial logit modeli fermerning bir nechta nominal makkajoʻxori navi yoki qabul qilish kategoriyasidan qaysi biriga kirish ehtimoli yosh, taʼlim, yer maydoni, daromad, bandlik va dehqonchilik tajribasi kabi tushuntiruvchi oʻzgaruvchilar bilan qanday bogʻliqligini baholash uchun ishlatilgan; model koeffitsiyentlari kuzatuvga asoslangan aloqalarni koʻrsatadi va oʻz-oʻzidan sababiylikni isbotlamaydi.

Bogʻliq va mustaqil oʻzgaruvchilar

Manbaning 1-jadvali bogʻliq oʻzgaruvchini qabul qilingan makkajoʻxori navi sifatida belgilaydi va Bt, RR, Drought-TEGO, CAP 9001 hamda non-GM/landrace navlarini sanab oʻtadi.

Mustaqil oʻzgaruvchilar fermerning yoshi, taʼlim darajasi, oilaviy holati, uy xoʻjaligi hajmi, yer maydoni, jinsi, dehqonchilik maqsadi, kapital manbai, dehqonchilik yillari, oylik uy xoʻjaligi daromadi, dehqonchilik usuli, bandlik holati va boshqa daromad manbalarini oʻz ichiga oladi.

MNL tenglamasiga oid manba muammosi

Manba shartli tanlov ehtimolini konseptual tarzda \(P(Y=j\mid x)\) koʻrinishida muhokama qiladi; bunda \(Y\) qabul qilish kategoriyasini, \(j\) muqobil kategoriyani va \(x\) tushuntiruvchi oʻzgaruvchilar toʻplamini ifodalaydi.

Biroq manba PDF da keyinroq bosilgan toʻliq multinomial logit tenglama; shartli ehtimollik ifodasi, ikki marta uchraydigan exp ifodasi, yigʻindi hadi va xatolik hadining joylashuvi jihatidan matematik nuqtai nazardan noaniqdir. Verianla manba qaysi terish xatosini nazarda tutganini taxmin qilib, standart MNL tenglamasini manbada bordek qilib uning oʻrniga qoʻymagan.

Manba aniq bayon qilgan talqin tamoyili saqlanishi mumkin: regressiya parametrlarining belgisi tegishli tushuntiruvchi oʻzgaruvchi bilan kategoriya tanlovi oʻrtasidagi aloqaning yoʻnalishi haqida maʼlumot beradi; biroq koeffitsiyentlarni bevosita oddiy ehtimollik oʻzgarishi sifatida oʻqish mumkin emas.

Model mosligi

Manba bu qiymatlarni yakuniy model faqat konstanta hadli modelga qaraganda yaxshiroq ekanini va model muhim, ammo cheklangan tushuntirish kuchiga ega ekanini koʻrsatadigan tarzda talqin qiladi. Pseudo-\(R^2\) qiymatlari chiziqli regressiyadagi klassik \(R^2\) bilan bir xil tarzda oʻqilmasligi kerak.

Umuman olganda ahamiyatli deb topilgan oʻzgaruvchilar

Taʼlim darajasi

Taʼlim likelihood-ratio tahlilida eng yuqori Chi-Square qiymatlaridan biri bilan ajralib turadi. Manba “category 2” uchun taʼlim koeffitsiyentini \(B=1,610\), \(p<0,001\) va \(Exp(B)=5,001\) deb qayd etadi va yuqoriroq taʼlimni qabul qilish ehtimolining yuqoriligi bilan bogʻlaydi.

Biroq manba “category 2” yorligʻini ushbu boʻlimda muayyan makkajoʻxori navi bilan aniq moslashtirmagani sababli Verianla bu 5,001 qiymatini biror nav nomiga biriktirmaydi.

Yosh

Manba yosh koeffitsiyentlari qabul qilish kategoriyalarida umuman manfiy ekanini bildiradi. Category 2 uchun \(B=-0,066\) va \(p=0,003\) berilgan; mualliflar bu natijani yoshroq ishlab chiqaruvchilarning yangi makkajoʻxori navlariga ochiqroq boʻlishi bilan bogʻlagan.

Bandlik holati

Category 0 uchun bandlik koeffitsiyenti \(B=0,676\), \(p=0,034\) deb berilgan. Manba buni muntazam bandlikdan keladigan iqtisodiy xavfsizlik yangi urugʻlarga sarmoya kiritishni osonlashtirishi mumkinligi bilan talqin qiladi.

Xoʻjalik hajmi

Category 3 uchun xoʻjalik hajmi \(B=0,385\), \(p=0,011\) bilan ijobiy deb qayd etilgan. Manba kattaroq xoʻjaliklar yangi urugʻ texnologiyalarining boshlangʻich xarajatlarini qoplashda afzalroq holatda boʻlishi mumkinligini ilgari suradi.

Daromad

Likelihood-ratio testlarida oylik daromad \(p=0,013\), boshqa daromad manbai esa \(p=0,033\) bilan ahamiyatlidir. Shu bilan birga, category 3 uchun oylik daromad koeffitsiyenti \(-0,594\), \(p=0,020\) deb qayd etilgan. Bu natija abstract dagi “income has a positive influence” umumlashtirishi barcha kategoriyalar uchun bir yoʻnalishda emasligini koʻrsatadi.

Dehqonchilik tajribasi

Dehqonchilik tajribasi umumiy likelihood-ratio testida \(p=0,020\) bilan ahamiyatlidir. Category 1 uchun \(B=-0,068\), \(p=0,008\) qayd etilgan. Mualliflar buni tajribasi kamroq ishlab chiqaruvchilar yangi amaliyotlarga moslashuvchanroq yondashishi mumkinligi bilan talqin qiladilar.

Dehqonchilik usuli

Category 3 uchun dehqonchilik usuli koeffitsiyenti \(B=-1,152\), \(p=0,077\) deb berilgan. Bu qiymat %5 darajasida statistik jihatdan ahamiyatli emas; manba ham taʼsir barcha kategoriyalarda ahamiyatli emasligini tan oladi.

Kategoriya tuzilmasidagi nomuvofiqlik

Usul matnining bir joyida moslashuv strategiyalari uch kategoriyaga ajratilishi aytiladi, 1-jadval esa beshta makkajoʻxori navini belgilaydi va natijalar boʻlimi category 0-3 kabi toʻrtta koeffitsiyent kategoriyasi haqida soʻz yuritadi. Bu tuzilma besh kategoriyali modelda bitta referens kategoriya tashqarida qoldirilgan boʻlishi bilan mos kelishi mumkin; biroq manba qaysi raqam qaysi makkajoʻxori naviga mos kelishini aniq bermagani sababli bu moslashtirish Verianla tomonidan amalga oshirilmagan.

Ushbu Tadqiqot Biotexnologiya Iqlim Oʻzgarishini Kamaytirishini Isbotlaydimi?

Yoʻq. Tadqiqot fermerlarning makkajoʻxori navi va biotexnologiyani qabul qilish xatti-harakatlarini, ular sezgan toʻsiqlarni va ijtimoiy-iqtisodiy aloqalarni oʻlchaydi; issiqxona gazlari emissiyasi, dala darajasidagi qurgʻoqchilik yoʻqotishi, hosildorlikning oshishi yoki biotexnologiya iqlim oʻzgarishining jismoniy miqyosini kamaytirganiga oid eksperimental taʼsir oʻlchovini amalga oshirmaydi.

Shu sababli natijalarning eng ehtiyotkor talqini shuki, ayrim takomillashtirilgan yoki GM makkajoʻxori navlari Eastern Cape dagi ishlab chiqaruvchilar tomonidan iqlim va ishlab chiqarish xavflariga qarshi potensial moslashuv vositasi sifatida qabul qilingan va bu qabul qilish moliyaviy, axborotga oid va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar bilan bogʻliq.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan natijalar

Manba oʻrganilgan 350 ishlab chiqaruvchi orasida Bt va qurgʻoqchilikka chidamli makkajoʻxori navlari keng qayd etilganini, biotexnologiya haqidagi xabardorlik %76,6 ekanini va moliyaviy yordam yetishmasligi hamda axborotga kirish qabul qilishda muhim muammolarni yuzaga keltirishini qoʻllab-quvvatlaydi.

Model natijalari yosh, taʼlim, bandlik, daromad tuzilmasi va dehqonchilik tajribasi kabi xususiyatlar bilan makkajoʻxori navini tanlash oʻrtasida statistik aloqalar mavjudligini qoʻllab-quvvatlaydi.

Manba, shuningdek, qishloq xoʻjaligi maslahat-targʻiboti, taʼlim, iqlim maʼlumoti va moliyalashtirishga kirish qabul qilish muhitining muhim qismlari ekanini koʻrsatadi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan natijalar

Tadqiqot muayyan makkajoʻxori navi hosildorlikni qancha oshirishini oʻlchamaydi. Bt yoki TeGo makkajoʻxori ushbu namunada maʼlum miqdordagi hosil yoʻqotilishining oldini olganini koʻrsatmaydi. GM navlar fermer daromadini maʼlum foizga oshirganini isbotlamaydi.

Tadqiqot issiqxona gazlari emissiyalarini oʻlchamagani uchun biotexnologiya iqlim oʻzgarishini maʼlum miqdorda “kamaytiradi” degan xulosaga kelib boʻlmaydi.

Snowball sampling qoʻllangan 350 kishilik namuna natijalarini barcha Eastern Cape makkajoʻxori yetishtiruvchilariga yoki boshqa mamlakatlarga avtomatik tarzda umumlashtirib boʻlmaydi.

Manbaning tavsiyalari

Mualliflar kreditga kirishni yaxshilashni, fermerlar uchun maqsadli taʼlim dasturlarini koʻpaytirishni va axborot tarqatish tizimlarini kuchaytirishni tavsiya qiladilar.

Qishloq xoʻjaligi maslahat-targʻibot xizmatlari GM va boshqa iqlimga chidamli navlarning xususiyatlarini yaxshiroq tushuntirishi, texnik yordam koʻrsatishi va iqlim maʼlumotini fermerlarga muntazam yetkazib turishi tavsiya etiladi.

Manba, shuningdek, moliyaviy yordam va davlat ragʻbatlarini yanada izchil qilish iqtisodiy jihatdan zaifroq kichik fermerlarning texnologiyaga kirishini osonlashtirishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Factors Influencing Farmers' Adoption of Crop Biotechnology to Mitigate Climate Change: Case of Eastern Cape, South Africa

Mualliflar: N. Wawa; E.M. Zwane; V.M. Mmbengwa.

Corresponding author: N. Wawa.

Muassasa: University of Limpopo; Centre for Rural Community Empowerment (CRCE), Department of Agricultural Economics and Animal Production, Faculty of Science and Agriculture.

N. Wawa: PhD candidate; ORCID 0000-0001-5496-6976.

E.M. Zwane: Professor, Agricultural Extension; ORCID 0000-0002-5933-2910.

V.M. Mmbengwa: Professor in Agricultural Economics; ORCID 0000-0003-3491-0785.

Jurnal: South African Journal of Agricultural Extension (SAJAE).

Nashriyot: South African Society for Agricultural Extension (SASAE).

Jild / son / sahifa: 54(1), 224-247.

Nashr sanasi: 23 Fevral 2026.

DOI: 10.17159/2413-3221/2026/v54n1a21241.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan ilmiy tadqiqot maqolasi.

Taqriz: Jurnal siyosati uchta mustaqil taqrizchi bilan ikki tomonlama koʻr taqriz qoʻllanishini bildiradi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Tadqiqot dizayni: Miqdoriy, kesimiy fermer soʻrovi.

Manbada berilgan maqsadli bosh toʻplam: 596.573 kichik miqyosdagi makkajoʻxori yetishtiruvchisi.

Rejalashtirilgan namuna: 400.

Amalga oshirilgan namuna: 350.

Namuna olish: Manba tomonidan multi-stage sampling deb taʼriflangan jarayon; district tanlovi, local municipality tanlovi va individual ishlab chiqaruvchilar uchun snowball sampling.

Maʼlumot yigʻish: Tuzilmali suhbat/savolnoma.

Maʼlumotlarni qayd etish: Microsoft Excel.

Tahlil: Tavsifiy statistika va multinomial logit regressiya.

Ixtiyoriylik va maxfiylik: Manba ishtirokchilar tadqiqot maqsadlari va maxfiylik haqida xabardor qilinganini va ixtiyoriy ishtirok taʼminlanganini bildiradi.

Etika qoʻmitasi: Taqdim etilgan PDF da alohida etika qoʻmitasi yoki protokol raqami koʻrsatilmagan.

Moliyalashtirish: Taqdim etilgan PDF da alohida moliyalashtirish bayonoti mavjud emas.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Taqdim etilgan PDF da alohida manfaatlar toʻqnashuvi bayonoti mavjud emas.

Maʼlumotlar mavjudligi: Taqdim etilgan PDF da alohida maʼlumotlar mavjudligi bayonoti mavjud emas.

CRediT/muallif hissalari: Taqdim etilgan PDF da alohida muallif hissalari bayonoti mavjud emas.

Minnatdorchilik: N. Wawa tadqiqotdagi rahbarlik va fikr-mulohazalari uchun maslahatchilari E.M. Zwane va V.M. Mmbengwa ga minnatdorchilik bildiradi.

Manbadagi muhim hisobot nomuvofiqliklari

Abstract uchta district municipality haqida gapiradi, usul esa faqat Alfred Nzo va Amathole nomli ikkita districtni koʻrsatadi; keyin ikkita local municipality tanlanganini aytishiga qaramay, ishtirokchilar uchta district municipality oʻrtasida teng taqsimlanganini yozadi.

1-rasmda joriy makkajoʻxori navlarining foizlari jami %102,42 ga yetadi. Grafik doiraviy diagramma shaklida boʻlgani uchun bu qiymatlar bir-birini istisno qiluvchi kategoriyalar deb faraz qilinsa, matematik nomuvofiqlik yuzaga keladi. Manba koʻp javobga oid izoh bermaydi.

2-rasmda oʻtgan ekish mavsumlaridagi navlar foizlari %100 dan oshadi. Oʻtgan davrlarda bir nechta navdan foydalanilgan boʻlishi mumkin, biroq manba buni aniq koʻp-javobli dizayn sifatida koʻrsatmaydi.

GM urugʻlari uchun toʻlash istagiga doir %59,14, %19,14 va %2 ulushlari jami namunani toʻldirmaydi.

Urugʻni moliyalashtirish uchun %40 kredit, %60 shaxsiy jamgʻarma, %17,71 davlat yordami va %12,51 boshqa moliyalashtirish shakllari qayd etiladi; bu ulushlarning yigʻindisi %100 dan oshadi va koʻp tanlov boʻlgan-boʻlmagani izohlanmaydi.

3-rasmda kreditga kirish %23,43 “ha” va %59,43 “yoʻq” deb berilgan; namunaning qolgan qismining kategoriyasi koʻrsatilmagan.

Manbaning 1-jadvali beshta makkajoʻxori navi kategoriyasini belgilaydi, usul matni esa moslashuv strategiyalari uch kategoriyaga ajratilishini aytadi. Natijalarda ishlatilgan category 0-3 raqamlari qaysi makkajoʻxori naviga mos kelishi aniq emas.

1-jadval “CAP 9001 maize” nomidan foydalanadi, 1-rasm va 2-rasm esa “Cap009 maize” deb yozadi.

Abstract daromad va xoʻjalik hajmini ijobiy qabul qilish omillari sifatida umumlashtiradi, batafsil natijalarda esa category 3 uchun oylik daromad koeffitsiyenti manfiy deb qayd etilgan. Shu sababli daromad taʼsiri barcha kategoriyalarda bir xil yoʻnalishda deb faraz qilinmasligi kerak.

PDF dagi multinomial logit tenglamasi matematik terish va notatsiya nuqtai nazaridan noaniqdir. Verianla standart MNL formulasini manbadagi formula oʻrniga qoʻyib, yashirin tuzatish qilmagan.

Asosiy uslubiy cheklovlar

Tadqiqot kesimiydir; ayni fermerlar vaqt davomida kuzatilmagan. Nav tanlovi bilan ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi aloqalar sababiylikni isbotlamaydi.

Individual ishtirokchilarning snowball sampling orqali topilishi yakuniy namunani toʻliq ehtimollik asosidagi tasodifiy namuna sifatida baholashni cheklaydi.

Maqsadli namuna 400 boʻlgan boʻlsa-da, haqiqiy namuna 350 dir. Manba amalga oshirilgan namuna uchun yangi xatolik chegarasi yoki namuna olish aniqligini hisoblamaydi.

Tadqiqot urugʻ navlarining haqiqiy dala hosildorligini, qurgʻoqchilik yoʻqotishini, pestitsid/gerbitsid ishlatilishidagi oʻzgarishni, fermer daromadidagi sababiy oʻzgarishni yoki issiqxona gazlari emissiyalarini bevosita oʻlchamaydi.

Manbada foizlar yigʻindisi, kategoriya nomlanishi, geografik namuna olish taʼrifi va MNL tenglamasi kabi sohalarda hisobot muammolari mavjud boʻlgani uchun batafsil miqdoriy natijalardan ikkilamchi foydalanishda alohida ehtiyotkorlik talab etiladi.