Bu tadqiqot Hindistonning Odisha shtatida transgender shaxslarga qaratilgan keng qamrovli farovonlik siyosatlari huquqiy tan olinishni oshirganiga qaramay, nega katta qatlam amalda ijtimoiy yordam tizimidan tashqarida qolayotganini o‘rganadi. Muallif bu holatni “exclusion machine”, ya’ni “istisno mashinasi” tushunchasi bilan izohlaydi. Tadqiqotga ko‘ra hujjat talablari, oila huquqining heteronormativ tuzilishi, jismoniy infratuzilma kamchiliklari, raqamli farovonlik tizimlariga kirish muammolari va sex work-ga qaratilgan tamg‘alovchi muvofiqlik mezonlari bir-biridan mustaqil to‘siqlar emas; ular bir-birini oziqlantiradigan sikl hosil qiladi. Odisha-ning Sweekruti dasturi pensiyaga o‘xshash yordamlar, uy-joy, oziq-ovqat xavfsizligi, stipendiya, ko‘nikma tayyorlash va sog‘liqni saqlash yordami kabi keng huquqlarni va’da qilsa-da, tadqiqotda ishlatilgan ma’muriy va ikkilamchi ma’lumotlarga ko‘ra rasmiy ro‘yxatga olish darajasi taxminiy aholidan ancha ortda qolmoqda. Matnning asosiy tezisi shuki, huquqiy tan olinish atrofidagi byurokratik, ijtimoiy, raqamli va infratuzilmaviy tizimlar o‘zgarmaguncha haqiqiy inklyuzivlikka aylanmasligi mumkin.

Tadqiqot transgender farovonligiga faqat “siyosat bormi?” savoli bilan yondashish o‘rniga “huquq egasi tizimga haqiqatda kira olyaptimi?” savolini markazga qo‘yadi. Shu sababli tahlil siyosat dizayni bilan amalga oshirish o‘rtasidagi bo‘shliqni bitta muvaffaqiyatsizlik nuqtasiga emas, o‘zaro bog‘langan ko‘p to‘siqlarga bog‘laydi.

Odisha nega muhim misol?

Manba Odisha-ni Hindistonda transgender farovonlik siyosatlari nuqtayi nazaridan yetakchi shtatlardan biri sifatida ta’riflaydi. Sweekruti doirasi; pensiya/oylik yordam, uy-joy, oziq-ovqat xavfsizligi, stipendiya, ko‘nikma tayyorlash, sog‘liqni saqlash yordami va o‘z ishini boshlashga qaratilgan turli qo‘llab-quvvatlashlarni o‘z ichiga oladi.

Shunga qaramay, tadqiqot rasmiy qaydlar taxminiy transgender aholi bilan katta darajada mos kelmasligini bildiradi. 2011 Census ma’lumotida Odisha-da 20.332 transgender shaxs qayd etilgani; jamoa asosidagi taxminlarda haqiqiy son 70.000 dan ortiq bo‘lishi mumkinligi va 2022 yil holatiga ko‘ra faqat taxminan 2.000 kishi rasmiy ravishda transgender sifatida ro‘yxatdan o‘tgani keltiriladi.

Muallif bu farqni faqat “odamlar ro‘yxatdan o‘tmadi” deb izohlamaydi. Asosiy savol ro‘yxatdan o‘tish nega bu qadar qiyin yoki erishib bo‘lmaydigan holga kelganidir.

“Istisno Mashinasi” Nimani Anglatadi?

“Istisno mashinasi” bir kishining bitta nuqtada rad etilishidan kengroq holatni anglatadi. Muallifning doirasida hujjat yetishmasligi bank hisobini yoki farovonlik arizasini to‘sishi mumkin; oila tuzilmasining rasmiy tizim tomonidan tan olinmasligi hujjat ishlab chiqishni qiyinlashtirishi mumkin; jismoniy va raqamli kirish muammolari arizani yanada og‘irlashtirishi mumkin; iqtisodiy istisno shaxsni tamg‘alangan tirikchilik shakllariga yo‘naltirishi mumkin va bu holat ayrim dasturlarning muvofiqlik mezonlari sababli yangi istisnoga olib kelishi mumkin. Shunday qilib to‘siqlar bir-birini qayta ishlab chiqaradi.

Birinchi mexanizm: hujjatlashtirish paradoksi

Tadqiqot davlat qo‘llab-quvvatlashlaridan foydalanish uchun shaxsni tasdiqlovchi hujjat, bank qaydi va turli rasmiy hujjatlar kerak bo‘lishi mumkinligini; bunga qarshi ravishda ayrim transgender shaxslar natal oilalaridan uzilgan bo‘lgani sababli bu hujjatlarni olishda qiynalishi mumkinligini bildiradi.

Bu holat muallif tomonidan paradoks sifatida ta’riflanadi: shaxs farovonlik tizimiga kira olish uchun hujjatga muhtoj, ammo farovonlik tizimidan tashqarida qolganlik o‘sha hujjatni olishni ham qiyinlashtiradi.

Hijra guru–chela qarindoshlik tuzilmasi

Tadqiqotda hijra jamoalarida ko‘riladigan guru–chela munosabati davlat taxmin qiladigan an’anaviy oila tuzilmasiga mos kelmaydigan muqobil ijtimoiy va qarindoshlik tartibi sifatida muhokama qilinadi.

Muallif ayrim shaxslar jamoaga qo‘shilgandan keyin turli ism va ijtimoiy identifikatsiyalardan foydalanishini va bu natal oilaga bog‘liq hujjatlar bilan davlat qaydlari o‘rtasida nomuvofiqlik yaratishi mumkinligini bildiradi.

Bu nuqtada asosiy muammo ijtimoiy haqiqat bilan ma’muriy tizim taxmin qiladigan oila modeli bir xil emasligidir.

Huquqiy Tan Olish Nega Yakka O‘zi Farovonlikka Kirishni Ta’minlamaydi?

Tadqiqotga ko‘ra bir kishining transgender identifikatsiyasi huquq tomonidan tan olinishi bank hisobi, oila aloqasi, raqamli identifikatsiya, transport, sog‘liq xizmati, boshpana yoki ijtimoiy yordam arizasi kabi boshqa tizimlar avtomatik ravishda moslashib ketganini anglatmaydi. Tan olinish boshlang‘ich nuqtadir; kirish amalga oshishi uchun atrofdagi ma’muriy va institutsional tizimlar ham shu tan olinishni funksional tarzda qabul qilishi kerak.

Oila huquqi va xonadon ta’rifi

Manba ko‘plab farovonlik dasturlari huquqan tan olingan oila yoki xonadon tuzilmalariga tayanishini va bu holat ayrim transgender shaxslarning amaldagi oilaviy munosabatlari bilan mos kelmasligi mumkinligini ilgari suradi.

Tadqiqot ayniqsa nikoh, farzandlikka olish, qaram oila a’zosi, beva yoki tashlab ketilgan shaxs kabi ma’muriy kategoriyalar ko‘pincha an’anaviy oila taxmini ustiga qurilganiga e’tibor qaratadi.

Shu sababli ijtimoiy hayotda mavjud bo‘lgan ayrim munosabatlar farovonlik tizimidagi rasmiy kategoriyalar ichida ko‘rinmas bo‘lib qolishi mumkin.

Jismoniy infratuzilma istisnosi

Tadqiqot ijtimoiy yordam tizimiga kirish faqat shakl to‘ldirish masalasi emasligini ta’kidlaydi. Bir kishi davlat binosiga, sog‘liqni saqlash muassasasiga, maktabga yoki jamoat transportiga xavfsiz tarzda kira olishi kerak.

Manbada gender-neutral hojatxona, hostel, kiyim almashtirish hududi va sog‘liqni saqlash muassasasi kamchiliklari; transgender shaxslarning jamoat joylarida bo‘lishini qiyinlashtiradigan misollar sifatida muhokama qilinadi.

Muallifning yondashuviga ko‘ra jismoniy muhit inklyuziv bo‘lmasligi, ariza berish huquqi huquqan mavjud bo‘lsa ham, amaldagi kirishni kamaytirishi mumkin.

Raqamli farovonlik va yangi kirish baryeri

Ijtimoiy yordam xizmatlarining raqamli portallarga ko‘chirilishi ko‘pchilik fuqarolar uchun qulaylik yaratishi mumkin. Ammo tadqiqot internet ulanishi, qurilmaga kirish yoki raqamli savodxonligi bo‘lmagan shaxslar nuqtayi nazaridan ayni o‘zgarish yangi baryer hosil qilishi mumkinligini ilgari suradi.

Manba National Portal for Transgender Persons-ning 2020 yilda ishga tushirilishini ushbu muhokamaning misoli sifatida ishlatadi.

Muallif keltirgan ikkilamchi manbalarga ko‘ra transgender jamoa ichida raqamli kirish va savodxonlik muammolari yuqori darajadadir. Bu nisbatlar tadqiqot ishlatgan adabiyotdan olingani va ushbu working paper ichida mustaqil ravishda o‘lchanmaganini ta’kidlash muhimdir.

Raqamlashuv Farovonlik Tizimini Hamma Uchun Yanada Erishimli Qiladimi?

Yo‘q, avtomatik ravishda emas. Raqamli xizmatlar ayrim foydalanuvchilar uchun tranzaksiya xarajatini kamaytirishi mumkin bo‘lsa-da, internet, qurilma, raqamli savodxonlik yoki to‘g‘ri identifikatsiya hujjatlariga kirishi bo‘lmagan guruhlar uchun qo‘shimcha chegara yaratishi mumkin. Tadqiqotning “raqamli istisno” argumenti texnologik modernizatsiya inklyuzivlik bilan bir narsa emasligini ko‘rsatishni maqsad qiladi.

Sex work va muvofiqlik mezonlari

Tadqiqotning beshinchi asosiy o‘lchami iqtisodiy istisno bilan ijtimoiy yordam mezonlari o‘rtasidagi taranglikdir.

Muallif iqtisodiy marginallashuv ayrim transgender shaxslarni norasmiy va tamg‘alangan tirikchilik sohalariga yo‘naltirishi mumkinligini bildiradi. Bular orasida begging, ceremonial dancing va sex work misollari beriladi.

Manbada Garima Greh-ga o‘xshash ayrim dasturlar muayyan o‘tmishga ega shaxslar uchun istisno qiluvchi shartlar yaratishi mumkinligi ilgari suriladi. Muallif bu yerda siyosat paradoksiga e’tibor qaratadi: yordam dasturi iqtisodiy zaiflikni kamaytirishni maqsad qilgan holda, omon qolish strategiyasi sifatida ishlatiladigan ayrim tirikchilik shakllari sababli eng zaif arizachilarni tashqarida qoldirishi mumkin.

Tarixiy va institutsional meros

Tadqiqot hozirgi byurokratik xatti-harakatlarni tarixiy huquqiy merosdan mustaqil baholab bo‘lmasligini ilgari suradi.

British colonial davridagi Criminal Tribes Act va eski Section 377 tartibga solishlari hijra va LGBT jamoalariga qaratilgan tarixiy kriminallashtirish misollari sifatida muhokama qilinadi.

Bu tartibga solishlar amalda bo‘lmasa-da, muallif o‘tmishdagi kriminallashtirish ijtimoiy tamg‘alash va institutsional shubha shakllarida iz qoldirishi mumkinligini ilgari suradi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot usuli

Tadqiqot o‘zini mixed-methods tadqiqot deb ta’riflaydi va besh asosiy ma’lumot/tahlil manbasidan foydalanadi:

1. Sweekruti Scheme va Odisha Transgender Persons Policy 2017 kabi asosiy siyosat hujjatlarining tanqidiy tahlili,
2. foydalanuvchi qaydlari, ariza qaydlari, identifikatsiya sertifikatlari va ijtimoiy yordamga kirish kabi rasmiy ma’muriy ma’lumotlarning baholanishi,
3. Odisha Kerala va Karnataka bilan taqqoslanadigan shtatlararo siyosat bo‘shlig‘i tahlili,
4. ikkilamchi akademik adabiyot sharhi,
5. media va fuqarolik jamiyati manbalarining baholanishi.

Muallif bu usul bilan ham “supply-side”, ya’ni davlat/siyosatdan kelib chiqadigan to‘siqlarni, ham “demand-side”, ya’ni xabardorlik, hujjat yetishmasligi, raqamli savodxonlik va ijtimoiy tamg‘alash kabi kirish muammolarini birgalikda baholaydi.

Manbada bildirilgan asosiy sonli ko‘rsatkichlar

Manbaning “%97 ro‘yxatdan tashqari” iborasi taxminan 70.000 taxminiy aholi bilan taxminan 2.000 rasmiy ro‘yxat o‘rtasidagi farqdan chiqariladi. Shuning uchun bu yerda ayni qiymatni mustaqil aholini sanash natijasi emas, tadqiqot ichidagi taxminga asoslangan ko‘rsatkich sifatida baholash kerak.

O‘zaro bog‘langan besh istisno mexanizmi

Nega alohida baryerlardan ko‘proq?

Tadqiqotning nazariy hissasi bu mexanizmlar alohida muammolar emasligini ilgari surishidir.

Masalan:

Hujjat yetishmasligi → bank/farovonlik kirishi muammosi → iqtisodiy istisno → norasmiy tirikchilik → tamg‘alash → muayyan dasturlardan istisno qilinish → hujjat va iqtisodiy xavfsizliksizlik.

Muallif bunday qayta aloqa sikllarini “recursive cycles of exclusion” deb ataydi.

Siyosiy tan olinish bilan haqiqiy kirish o‘rtasidagi farq

Tadqiqot progressiv siyosat matnining mavjudligi bilan siyosatning maqsad jamoaga yetib borishi o‘rtasida katta farq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatishni maqsad qiladi.

Shu sababli muallifning asosiy baholash mezoni “dastur bormi?” emas, “dasturga yetib borishi kerak bo‘lgan shaxs haqiqatda ro‘yxatdan o‘ta olyaptimi, ariza bera olyaptimi va yordamni ola olyaptimi?” savolidir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan asosiy xulosalar

• Odisha-da keng qamrovli transgender farovonlik dasturlari mavjud.
• Manbada ishlatilgan ma’lumotlar taxminiy aholi bilan rasmiy ro‘yxat o‘rtasida katta farq borligini ko‘rsatadi.
• Tadqiqot bu farqni bitta byurokratik muammo o‘rniga ko‘p va o‘zaro bog‘langan baryerlar bilan izohlaydi.
• Hujjatlashtirish, oila tuzilmasi, jismoniy infratuzilma, raqamli kirish va ijtimoiy tamg‘alash bir-birini kuchaytirishi mumkin.
• Huquqiy tan olinish atrofdagi institutlar o‘zgarmaganda haqiqiy farovonlikka kirishga avtomatik aylanmasligi mumkin.
• Muallif siyosat islohoti bir vaqtning o‘zida bir nechta tizimda qilinishi kerakligini himoya qiladi.

Tadqiqot isbotlamaydigan narsalar

• Har bir transgender shaxs ayni istisno tajribasini boshdan kechirishi ko‘rsatilmaydi.
• Manbada berilgan barcha nisbatlar tadqiqot tomonidan yangi dala tadqiqoti bilan o‘lchangan emas.
• “Istisno mashinasi” bevosita o‘lchangan bitta statistik o‘zgaruvchi emas, muallifning analitik doirasidir.
• Odisha-dagi holat Hindistonning barcha shtatlari uchun aynan bir xil ekani ko‘rsatilmaydi.
• Taklif etilgan islohotlar qanday xarajat bilan va qay darajada samarali bo‘lishi empirik tarzda sinovdan o‘tkazilmagan.

Tadqiqotning islohot taklifi

Xulosa bo‘limida muallif bitta dastur o‘zgarishi o‘rniga bir vaqtda islohot taklif qiladi:

• hujjatlashtirish tizimlarini moslashtirish,
• oila huquqida islohot,
• gender-inclusive jismoniy infratuzilma investitsiyalari,
• raqamli savodxonlik dasturlari,
• byurokratik tayyorgarlik va amalga oshirish salohiyatini rivojlantirish.

Tadqiqot shuningdek 2024 yilda Odisha State Transgender Welfare Board tashkil etilishini yangi siyosiy qiziqish belgisi sifatida talqin qiladi; ammo haqiqiy mezon bu institutsional qadam amaldagi kirishga aylanadimi-yo‘qmi ekanini ta’kidlaydi.

Asosiy cheklovlar

Birinchidan, tadqiqot mustaqil yirik miqyosli dala tadqiqotini taqdim etmaydi. Tahlilning muhim qismi rasmiy ma’lumotlar, avval e’lon qilingan tadqiqotlar va fuqarolik jamiyati manbalarining sinteziga tayanadi.

Ikkinchidan, ayrim muhim miqdoriy da’volarning ma’lumot yili, tanlama usuli va o‘lchash yondashuvi tadqiqot ichida batafsil qayta qurilmaydi. Shu sababli bu qiymatlardan foydalanishda manba konteksti saqlanishi kerak.

Uchinchidan, turli transgender jamoalari, geografiyalar, sinflar va hayot tajribalari orasida muhim xilma-xillik bo‘lishi mumkin. Bitta analitik doira bu xilma-xillikning hammasini tushuntirmasligi mumkin.

To‘rtinchidan, Odisha–Kerala–Karnataka taqqoslanishi usul bo‘limida ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, matnning qisqa working-paper shakli sababli batafsil taqqoslovchi ma’lumot jadvallari taqdim etilmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: The Exclusion Machine: Recognition without Acceptance in Odisha’s Transgender Welfare Policies

Muallif: Bibhu Kalyan Pradhan.

Muassasa: Manipal Institute of Social Sciences, Humanities and Arts (MISSHA), Manipal Academy of Higher Education, Manipal, Karnataka, India.

Hujjat turi: Working Paper.

Sana: Iyun 2026.

Hakemlik holati: Manba hakemli jurnal maqolasi sifatida taqdim etilmaydi.

AI disclosure: Muallif tadqiqotning yozilishi, izlanishi yoki tahlilida sun’iy intellekt vositasidan foydalanmaganini bayon qiladi.

Asosiy tadqiqot sohalari: Transgender farovonlik siyosati, Odisha, siyosatni amalga oshirish bo‘shlig‘i, raqamli istisno, oila huquqi, infratuzilma va ijtimoiy istisno.

Asosiy usul: Siyosat hujjati tahlili, rasmiy ma’muriy ma’lumotlarni baholash, shtatlararo taqqoslash, ikkilamchi adabiyot sharhi va media/fuqarolik jamiyati manbalarining integratsiyasi.

Asosiy konseptual hissa: Huquqiy tan olinish bilan amaldagi farovonlikka kirish o‘rtasidagi bo‘shliqni o‘zaro bog‘langan ko‘p baryerlardan iborat “exclusion machine” modeli bilan izohlash.

Asosiy manbalar: Barik va Sharma (2020), Behera (2022), CLPR (2023), Government of Odisha (2025), Hinchy (2019), Raj va Juned (2022), Saxena (2011) va boshqa manbalar.

Metodologik ogohlantirish: Tadqiqotdagi ayrim miqdoriy ko‘rsatkichlar asl dala o‘lchovidan emas, ma’muriy ma’lumotlar va ikkilamchi adabiyotdan olingan. Shu sababli raqamlar working paper konteksti ichida baholanishi kerak.