Бул изилдөө Индиянын Odisha штатында transgender адамдарга багытталган кеңири жыргалчылык саясаттары укуктук таанууну арттырганына карабастан, эмне үчүн кеңири катмар иш жүзүндө социалдык жардам системасынын сыртында калып жатканын карайт. Автор бул абалды “exclusion machine”, башкача айтканда “четтетүү машинасы” түшүнүгү менен түшүндүрөт. Изилдөөгө ылайык документ талаптары, үй-бүлө укугунун гетеронормативдүү түзүлүшү, физикалык инфраструктурадагы кемчиликтер, санариптик жыргалчылык системаларына жетүү көйгөйлөрү жана sex workке карата стигмалоочу ылайыктуулук критерийлери бири-биринен көзкарандысыз тоскоолдуктар эмес; алар бири-бирин азыктандыруучу айлампа түзөт. Odishaнын Sweekruti программасы пенсияга окшош жардамдарды, турак жайды, азык-түлүк коопсуздугун, стипендияны, көндүм окутууну жана саламаттык сактоо колдоосун камтыган кеңири укуктарды убада кылганы менен, изилдөөдө колдонулган административдик жана экинчи булак маалыматтарына ылайык расмий каттоо деңгээли болжолдонгон калктан кыйла артта калууда. Тексттин негизги тезиси: укуктук таануунун айланасындагы бюрократиялык, коомдук, санариптик жана инфраструктуралык системалар өзгөрбөсө, ал реалдуу камтууга айланбай калышы мүмкүн.

Изилдөө transgender жыргалчылыгына жөн гана “саясат барбы?” деген суроо менен эмес, “укук ээси системага чындап кире алабы?” деген суроону борборго коюп мамиле кылат. Ошондуктан талдоо саясатты долбоорлоо менен ишке ашыруунун ортосундагы боштукту бир эле ийгиликсиздик чекитине эмес, өз ара байланышкан көптөгөн тоскоолдуктарга байлайт.

Odisha эмне үчүн маанилүү мисал?

Булак Odishaны Индияда transgender жыргалчылык саясаттары жагынан алдыңкы штаттардын бири катары мүнөздөйт. Sweekruti алкагы; пенсия/айлык жардам, турак жай, азык-түлүк коопсуздугу, стипендия, көндүм окутуу, саламаттык сактоо колдоосу жана өз ишин баштоого багытталган ар кандай колдоолорду камтыйт.

Ошого карабастан, изилдөө расмий каттоолор болжолдонгон transgender калк менен чоң деңгээлде дал келбей турганын белгилейт. 2011 Census маалыматында Odishaда 20.332 transgender адам катталгандыгы; жамаатка негизделген баалоолордо реалдуу сан 70.000ден жогору болушу мүмкүн экени жана 2022-жылга карата болгону болжол менен 2.000 адам расмий түрдө transgender катары катталгандыгы берилет.

Автор бул айырманы жөн гана “адамдар катталган жок” деп түшүндүрбөйт. Негизги суроо — катталуу эмне үчүн мынчалык кыйын же жеткиликсиз болуп калгандыгы.

“Четтетүү Машинасы” Эмнени Билдирет?

“Четтетүү машинасы” адамдын бир гана жерде четке кагылуусунан кеңири абалды билдирет. Автордун алкагында документтин жоктугу банк эсебин же жыргалчылыкка арыз берүүнү тосушу мүмкүн; үй-бүлө түзүлүшүнүн расмий система тарабынан таанылбашы документ чыгарууну кыйындатышы мүмкүн; физикалык жана санариптик жетүү көйгөйлөрү арыз берүүнү дагы оорлотушу мүмкүн; экономикалык четтетүү адамды стигмаланган тиричилик формаларына түртүшү мүмкүн жана бул абал айрым программалардын ылайыктуулук критерийлеринен улам жаңы четтетүүгө алып келиши мүмкүн. Ошентип тоскоолдуктар бири-бирин кайра өндүрөт.

Биринчи механизм: документтештирүү парадоксу

Изилдөө мамлекеттик колдоолордон пайдалануу үчүн инсандык документ, банк каттоосу жана ар кандай расмий документтер талап кылынышы мүмкүн экенин; бирок айрым transgender адамдар natal үй-бүлөлөрүнөн ажырап калгандыктан бул документтерди алууда кыйналышы мүмкүн экенин белгилейт.

Бул абал автор тарабынан парадокс катары аныкталат: адам жыргалчылык системасына кирүү үчүн документке муктаж, бирок жыргалчылык системасынын сыртында калганы ошол документти алууну да кыйындатат.

Hijra guru–chela туугандык түзүлүшү

Изилдөөдө hijra жамааттарында кездешкен guru–chela мамилеси мамлекет болжолдогон салттуу үй-бүлө түзүлүшүнө туура келбеген альтернативдүү социалдык жана туугандык тартип катары талкууланат.

Автор айрым адамдар жамаатка кошулгандан кийин башка аттарды жана социалдык идентификацияларды колдонорун жана бул natal үй-бүлөгө байланышкан документтер менен мамлекеттик каттоолордун ортосунда дал келбестик жаратышы мүмкүн экенин белгилейт.

Бул жерде негизги маселе — социалдык чындык менен административдик система болжолдогон үй-бүлө модели бирдей эмес.

Укуктук Таануу Эмне Үчүн Өзүнчө Жыргалчылыкка Жеткиликтүүлүктү Камсыздабайт?

Изилдөөгө ылайык адамдын transgender идентификациясы укук тарабынан таанылышы банк эсеби, үй-бүлөлүк байланыш, санариптик идентификация, транспорт, саламаттык сактоо кызматы, баш калкалоо же социалдык жардамга арыз сыяктуу башка системалар автоматтык түрдө шайкеш болуп калат дегенди билдирбейт. Таануу — баштапкы чекит; жеткиликтүүлүк ишке ашышы үчүн айланадагы административдик жана институционалдык системалар да ошол таанууну функционалдуу түрдө кабыл алышы керек.

Үй-бүлө укугу жана чарба аныктамасы

Булак көптөгөн жыргалчылык программалары укуктук жактан таанылган үй-бүлө же чарба түзүлүштөрүнө таянарын жана бул абал айрым transgender адамдардын иш жүзүндөгү үй-бүлөлүк мамилелери менен дал келбей калышы мүмкүн экенин жүйө кылат.

Изилдөө өзгөчө нике, асырап алуу, көз каранды үй-бүлө мүчөсү, жесир же ташталган адам сыяктуу административдик категориялар көбүнчө салттуу үй-бүлө болжолуна негизделгенине көңүл бурат.

Ошондуктан социалдык жашоодо бар болгон айрым мамилелер жыргалчылык системасындагы расмий категориялардын ичинде көрүнбөй калышы мүмкүн.

Физикалык инфраструктуралык четтетүү

Изилдөө социалдык жардам системасына жетүү жөн гана форма толтуруу маселеси эмес экенин баса белгилейт. Адам мамлекеттик имаратка, саламаттык сактоо мекемесине, мектепке же коомдук транспортко коопсуз түрдө жете алышы керек.

Булакта gender-neutral даараткана, hostel, кийим алмаштыруучу жай жана саламаттык сактоо мекемелеринин жетишсиздиги transgender адамдардын коомдук мейкиндиктерде болушун кыйындаткан мисалдар катары талкууланат.

Автордун мамилесине ылайык физикалык чөйрөнүн камтуучу болбошу, арыз берүү укугу юридикалык жактан бар болсо да, иш жүзүндөгү жеткиликтүүлүктү азайтышы мүмкүн.

Санариптик жыргалчылык жана жаңы жетүү тоскоолу

Социалдык жардам кызматтарынын санариптик порталдарга өткөрүлүшү көпчүлүк жарандар үчүн жеңилдик жаратышы мүмкүн. Бирок изилдөө интернет байланышы, түзмөккө жетүү же санариптик сабаттуулугу жок адамдар үчүн ошол эле өзгөрүү жаңы тоскоолдук жаратышы мүмкүн экенин жүйө кылат.

Булак National Portal for Transgender Persons порталынын 2020-жылы ишке киргизилишин бул талкуунун мисалы катары колдонот.

Автор келтирген экинчи булактарга ылайык transgender жамаатында санариптик жетүү жана сабаттуулук көйгөйлөрү жогорку деңгээлде. Бул көрсөткүчтөр изилдөө колдонгон адабияттан алынганы жана бул working paper ичинде өз алдынча өлчөнбөгөнү маанилүү.

Санариптештирүү Жыргалчылык Системасын Баары Үчүн Жеткиликтүүрөөк Кылабы?

Жок, автоматтык түрдө эмес. Санариптик кызматтар айрым колдонуучулар үчүн транзакциялык чыгымды азайта алганы менен, интернетке, түзмөккө, санариптик сабаттуулукка же туура идентификациялык документтерге жетүүсү жок топтор үчүн кошумча босого жаратышы мүмкүн. Изилдөөнүн “санариптик четтетүү” аргументи технологиялык модернизация камтуучулук менен бир эле нерсе эмес экенин көрсөтүүнү көздөйт.

Sex work жана ылайыктуулук критерийлери

Изилдөөнүн бешинчи негизги өлчөмү — экономикалык четтетүү менен социалдык жардам критерийлеринин ортосундагы чыңалуу.

Автор экономикалык маргиналдашуу айрым transgender адамдарды расмий эмес жана стигмаланган тиричилик тармактарына түртүшү мүмкүн экенин белгилейт. Алардын арасында begging, ceremonial dancing жана sex work мисалдары берилет.

Булакта Garima Greh сыяктуу айрым программалар белгилүү өткөнү бар адамдар үчүн четтетүүчү шарттарды жаратышы мүмкүн экени айтылат. Автор бул жерде саясат парадоксуна көңүл бурат: жардам программасы экономикалык алсыздыкты азайтууну максат кылганы менен, жашап калуу стратегиясы катары колдонулган айрым тиричилик формаларынан улам эң алсыз арыз берүүчүлөрдү сыртта калтырышы мүмкүн.

Тарыхый жана институционалдык мурас

Изилдөө азыркы бюрократиялык жүрүм-турумдарды тарыхый укуктук мурастан өзүнчө баалоого болбой турганын жүйө кылат.

British colonial мезгилиндеги Criminal Tribes Act жана эски Section 377 жөнгө салуулары hijra жана LGBT жамааттарына карата тарыхый криминалдаштыруу мисалдары катары талкууланат.

Бул жөнгө салуулар күчүндө болбосо да, автор мурдагы криминалдаштыруу социалдык стигмалоо жана институционалдык шек саноо формаларында из калтырышы мүмкүн экенин жүйө кылат.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө ыкмасы

Изилдөө өзүн mixed-methods изилдөө катары мүнөздөйт жана беш негизги маалымат/талдоо булагын колдонот:

1. Sweekruti Scheme жана Odisha Transgender Persons Policy 2017 сыяктуу негизги саясат документтеринин сынчыл талдоосу,
2. пайда алуучу каттоолору, арыз каттоолору, идентификация сертификаттары жана социалдык жардамга жетүү сыяктуу расмий административдик маалыматтарды баалоо,
3. Odisha Kerala жана Karnataka менен салыштырылган штаттар аралык саясат боштугу талдоосу,
4. экинчи академиялык адабиятты карап чыгуу,
5. медиа жана жарандык коом булактарын баалоо.

Автор бул ыкма менен “supply-side”, башкача айтканда мамлекет/саясаттан келип чыккан тоскоолдуктарды да, “demand-side”, башкача айтканда маалымдуулук, документ жетишсиздиги, санариптик сабаттуулук жана коомдук стигмалоо сыяктуу жетүү көйгөйлөрүн да бирге баалайт.

Булакта билдирилген негизги сандык көрсөткүчтөр

Булактын “%97 каттоодон тышкары” деген сөзү болжол менен 70.000 болжолдуу калк менен болжол менен 2.000 расмий каттоонун ортосундагы айырмадан чыгарылган. Ошондуктан бул жерде ошол эле маанини көзкарандысыз калк каттоо жыйынтыгы эмес, изилдөөнүн ичиндеги болжолго негизделген көрсөткүч катары баалоо керек.

Өз ара байланышкан беш четтетүү механизми

Эмне үчүн жеке-жеке тоскоолдуктардан көбүрөөк?

Изилдөөнүн теориялык салымы — бул механизмдер өзүнчө маселелер эмес деген жүйө.

Мисалы:

Документ жетишсиздиги → банк/жыргалчылык жетүү көйгөйү → экономикалык четтетүү → расмий эмес тиричилик → стигмалоо → белгилүү программалардан четтетүү → документ жана экономикалык коопсуздуксуздук.

Мындай кайра байланыш айлампаларын автор “recursive cycles of exclusion” деп атайт.

Саясий таануу менен реалдуу жетүү ортосундагы айырма

Изилдөө прогрессивдүү саясат тексти бар болушу менен саясаттын максаттуу жамаатка жетиши ортосунда чоң айырма болушу мүмкүн экенин көрсөтүүнү көздөйт.

Ошондуктан автордун негизги баалоо өлчөмү “программа барбы?” эмес, “программага жетиши керек болгон адам чындап каттала алабы, арыз бере алабы жана жардамды ала алабы?” деген суроо.

Изилдөө колдогон негизги тыянактар

• Odishaда кеңири transgender жыргалчылык программалары бар.
• Булакта колдонулган маалыматтар болжолдуу калк менен расмий каттоонун ортосунда чоң айырма бар экенин көрсөтөт.
• Изилдөө бул айырманы бир гана бюрократиялык маселе эмес, көп жана өз ара байланышкан тоскоолдуктар менен түшүндүрөт.
• Документтештирүү, үй-бүлө түзүлүшү, физикалык инфраструктура, санариптик жетүү жана социалдык стигмалоо бири-бирин күчөтүшү мүмкүн.
• Укуктук таануу айланасындагы институттар өзгөрбөсө, реалдуу жыргалчылыкка жетүүгө автоматтык түрдө айланбашы мүмкүн.
• Автор саясат реформасы бир эле учурда бир нече системада жүргүзүлүшү керектигин жактайт.

Изилдөө далилдебеген нерселер

• Ар бир transgender адам ошол эле четтетүү тажрыйбасын башынан өткөрөрү көрсөтүлбөйт.
• Булакта берилген бардык катыштар изилдөө тарабынан жаңы талаа изилдөөсү менен өлчөнгөн эмес.
• “Четтетүү машинасы” түздөн-түз өлчөнгөн бир статистикалык өзгөрмө эмес, автордун аналитикалык алкагы.
• Odishaдагы абал Индиянын бардык штаттары үчүн так ошондой экени көрсөтүлбөйт.
• Сунушталган реформалар кандай чыгым менен жана канчалык деңгээлде натыйжалуу болору эмпирикалык жактан текшерилген эмес.

Изилдөөнүн реформа сунушу

Жыйынтык бөлүмүндө автор бир гана программа өзгөртүүсүнүн ордуна бир убактагы реформаны сунуштайт:

• документтештирүү системаларын шайкеш келтирүү,
• үй-бүлө укугунда реформа,
• gender-inclusive физикалык инфраструктура инвестициялары,
• санариптик сабаттуулук программалары,
• бюрократиялык окутуу жана ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүн өнүктүрүү.

Изилдөө ошондой эле 2024-жылы Odisha State Transgender Welfare Board түзүлүшүн жаңы саясат кызыгуусунун белгиси катары чечмелейт; бирок чыныгы өлчөм бул институционалдык кадам иш жүзүндөгү жетүүгө айланабы же жокпу экенин баса белгилейт.

Негизги чектөөлөр

Биринчиден, изилдөө көзкарандысыз ири масштабдагы талаа изилдөөсүн сунуштабайт. Талдоонун маанилүү бөлүгү расмий маалыматтардын, мурда жарыяланган изилдөөлөрдүн жана жарандык коом булактарынын синтезине таянат.

Экинчиден, айрым маанилүү сандык дооматтардын маалымат жылы, үлгү алуу ыкмасы жана өлчөө мамилеси изилдөө ичинде кеңири кайра курулбайт. Ошондуктан бул маанилерди колдонууда булак контексти сакталышы керек.

Үчүнчүдөн, ар башка transgender жамааттарынын, географиялардын, класстардын жана жашоо тажрыйбаларынын ортосунда маанилүү ар түрдүүлүк болушу мүмкүн. Бир гана аналитикалык алкак бул ар түрдүүлүктүн баарын түшүндүрбөшү мүмкүн.

Төртүнчүдөн, Odisha–Kerala–Karnataka салыштыруусу ыкма бөлүмүндө көрсөтүлгөнү менен, тексттин кыска working-paper формасынан улам кеңири салыштырмалуу маалымат таблицалары берилбейт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталышы: The Exclusion Machine: Recognition without Acceptance in Odisha’s Transgender Welfare Policies

Автор: Bibhu Kalyan Pradhan.

Мекеме: Manipal Institute of Social Sciences, Humanities and Arts (MISSHA), Manipal Academy of Higher Education, Manipal, Karnataka, India.

Документ түрү: Working Paper.

Дата: Июнь 2026.

Рецензия абалы: Булак рецензияланган журнал макаласы катары сунушталбайт.

AI disclosure: Автор изилдөөнүн жазылышында, изилденишинде же талдоосунда жасалма интеллект куралын колдонбогонун билдирет.

Негизги изилдөө тармактары: Transgender жыргалчылык саясаты, Odisha, саясатты ишке ашыруу боштугу, санариптик четтетүү, үй-бүлө укугу, инфраструктура жана социалдык четтетүү.

Негизги ыкма: Саясат документинин талдоосу, расмий административдик маалыматтарды баалоо, штаттар аралык салыштыруу, экинчи адабиятты карап чыгуу жана медиа/жарандык коом булактарын интеграциялоо.

Негизги концептуалдык салым: Укуктук таануу менен иш жүзүндөгү жыргалчылыкка жетүүнүн ортосундагы боштукту өз ара байланышкан көптөгөн тоскоолдуктардан турган “exclusion machine” модели менен түшүндүрүү.

Башкы булактар: Barik жана Sharma (2020), Behera (2022), CLPR (2023), Government of Odisha (2025), Hinchy (2019), Raj жана Juned (2022), Saxena (2011) жана башка булактар.

Методологиялык эскертүү: Изилдөөдөгү айрым сандык көрсөткүчтөр түпнуска талаа өлчөөсүнөн эмес, административдик маалыматтар жана экинчи адабияттан алынган. Ошондуктан сандар working paper контекстинде бааланышы керек.