Саводнокии оянда (Futures Literacy), салоҳияти устуворист, ки ба ҷойи дидани оянда ҳамчун натиҷаи ягонаи собит ва пешгӯишаванда, кор бо номуайянӣ, зери суол гузоштани фарзияҳо ва арзёбии андешаҳо ва амалҳои имрӯзаро тавассути тасаввур кардани якчанд ояндаи имконпазир ё матлуб имкон медиҳад. Ин таҳқиқот имкониятҳои педагогӣ ва мушкилоти татбиқи як микро-салоҳияти бар санъат асосёфтаро, ки дар доираи лоиҳаи GreenComp School барои рушди Саводнокии оянда дар донишҷӯёни омодашаванда ба касби омӯзгорӣ тарҳрезӣ шудааст, баррасӣ кардааст. Пурсишҳои ҷуфтшудаи пешсанҷиш/пассанҷиши ҳабдаҳ донишҷӯи соли аввали ихтисоси омӯзгории синфҳои ибтидоӣ, мусоҳибаҳои гурӯҳии нимасохторёфта бо панҷ донишҷӯ, маҳсулоти донишҷӯён, натиҷаҳои фаъолиятҳо ва рӯзномаи рефлексивии муҳаққиқ якҷоя таҳлил шудаанд. Қавитарин тағйироти миқдорӣ дар худбаҳодиҳии иштирокчиён нисбат ба фаҳмиши Саводнокии оянда мушоҳида шудааст; аммо азбаски таҳқиқот ба намунаи хурд, ченаки худбаҳодиҳӣ ва микро-салоҳияти танҳо қисман татбиқшуда такя мекунад, ин натиҷаҳо набояд ҳамчун афзоиши воқеан нишон додашудаи салоҳият ё таъсири сабабие, ки ба аҳолии васеъ умумӣ карда шавад, тафсир шаванд.
Таҳлили сифатии таҳқиқот шаш раванди педагогии ба ҳам вобастаро муайян кардааст, ки робитаи омӯзиши бар санъат асосёфтаро бо Саводнокии оянда шарҳ медиҳанд: ҷалби эҳсосӣ, иртиботи паёмҳои марбут ба оянда, омӯзиши ҷисмонӣ, тасаввури ояндаҳои алтернативӣ, арзишҳои инсонгароёна ва ҳамкорӣ. Фаъолиятҳои бадеӣ ва чандмодалӣ ба донишҷӯён кумак карданд, ки ояндаҳои имконпазирро таҷриба кунанд, онҳоро намоён созанд ва бо дигарон мубодила намоянд; аммо санҷиши интиқодии фарзияҳо, арзишҳои мухолиф ва дидгоҳҳои воқеан гуногуни оянда маҳдудтар боқӣ монд.
Масъалае, ки таҳқиқот баррасӣ мекунад
Саводнокии оянда яке аз салоҳиятҳои асосист, ки дар чаҳорчӯбаи салоҳиятҳои устувории GreenComp-и Комиссияи Аврупо зери бахши «тасаввури ояндаҳои устувор» баррасӣ мешавад. Аммо дар соҳаи таълими омӯзгорон далелҳои амалӣ дар бораи он ки салоҳиятҳои муайяни GreenComp бо кадом усулҳои педагогӣ рушд дода мешаванд, маҳдуданд. Таҳқиқоти манбаъ махсусан ба ин холигӣ тамаркуз кардааст: чӣ гуна равишҳои бар санъат асосёфта барои рушди Саводнокии оянда дар омӯзгорони оянда тарҳрезӣ шаванд, донишҷӯён онҳоро чӣ гуна таҷриба мекунанд ва ҳангоми татбиқ кадом мушкилот ба миён меоянд.
Дар баррасии адабиёти таҳқиқот қайд мешавад, ки гарчанде ташаббусҳои гуногуни таълимӣ вобаста ба татбиқи GreenComp вуҷуд доранд, таҳқиқоти муфассали амалӣ оид ба рушди Саводнокии оянда дар омӯзгорони оянда махсусан бо усулҳои бар санъат асосёфта каманд. Аз ин рӯ, саҳми таҳқиқот танҳо ҷавоб додан ба саволи «оё санъат кор мекунад?» нест, балки нишон додани он аст, ки педагогикаи бар санъат асосёфта кадом ҷанбаҳои Саводнокии ояндаро тавассути кадом равандҳои омӯзишӣ фаъол карда метавонад.
Саводнокии оянда чист?
Саводнокии оянда салоҳиятест, ки ба одамон имкон медиҳад ба ҷойи кӯшиши пешгӯии дақиқи оянда фарзияҳои худро дар бораи оянда дарк кунанд, бо номуайянӣ фикр кунанд, якчанд ояндаи имконпазирро тасаввур намоянд ва аз ин тасвирҳои оянда барои зери суол гузоштани фаҳмиш ва амалҳои имрӯзаи худ истифода баранд; аз ин рӯ «пешгӯии оянда» ва «тасаввури ояндаҳои алтернативӣ» як раванд нестанд.
Ҷойгоҳи он дар GreenComp
GreenComp чаҳорчӯбаи аврупоии салоҳиятҳои устуворист, ки дониш, малака ва муносибатҳоро барои зиндагӣ ва амал кардани устувор якҷоя баррасӣ мекунад. Дар чаҳорчӯба чор соҳаи салоҳият ва дар маҷмӯъ 12 салоҳият мавҷуд аст. Саводнокии оянда дар баробари мутобиқшавӣ ва тафаккури иктишофӣ дар соҳаи тасаввури ояндаҳои устувор ҷой мегирад.
Ин равиш барои омӯзгорони оянда махсусан муҳим аст; зеро аз омӯзгорон метавонад на танҳо интиқоли дониши мавҷуда, балки дастгирии фикрронии хонандагон дар бораи тағйирот, номуайянӣ, устуворӣ, масъулияти иҷтимоӣ ва ояндаҳои алтернативӣ низ интизор шавад. Аз ин рӯ, таҳқиқоти манбаъ Саводнокии ояндаро бо рушди касбии омӯзгорони оянда пайванд медиҳад.
Чаро санъат ҳамчун воситаи педагогӣ интихоб шуд?
Тарҳи педагогии таҳқиқот бо равиши Dewey ба санъат ҳамчун таҷриба, бо шаклҳои гуногуни донистан ва муаррифии Eisner ва бо равиши Greene ба хаёл ва қобилияти дидани имкониятҳои алтернативӣ алоқаманд карда шудааст. Илова бар ин, равиши socially engaged arts иштирок, муколама, ҳамдардӣ, эҷоди маънои муштарак ва ҳамкорӣ бо масъалаҳои воқеии иҷтимоиро дар марказ мегузорад.
Вазифаи омӯзиши бар санъат асосёфта дар ин таҳқиқот тавлиди маҳсулоти бадеии аз нигоҳи эстетикӣ муваффақ нест. Санъати тасвирӣ, драма, мусиқӣ, адабиёт, навиштан ва ифодаи чандмодалӣ ҳамчун воситаҳои педагогӣ истифода шудаанд, ки ба донишҷӯён барои фикр кардан дар бораи оянда, баён кардани вокунишҳои эҳсосӣ ва ахлоқӣ, арзёбии дидгоҳҳои дигарон ва ба шакли мубодилашаванда даровардани ояндаҳои имконпазир кумак мекунанд.
Равишҳои бар санъат асосёфта Саводнокии ояндаро чӣ гуна дастгирӣ карда метавонанд?
Равишҳои бар санъат асосёфта метавонанд Саводнокии ояндаро бо он дастгирӣ кунанд, ки ояндаро аз мавзӯи танҳо шифоҳӣ ё абстрактии баҳс берун оварда, тавассути таҷрибаҳои визуалӣ, драмавӣ, ҷисмонӣ, адабӣ ва чандмодалӣ эҳсосшаванда, тасаввуршаванда ва бо дигарон қобили музокира мекунанд; аммо барои он ки ин имконият ба Саводнокии ояндаи пурра табдил ёбад, дар баробари хаёли эҷодӣ марҳилаи рефлексивие низ лозим аст, ки дар он фарзияҳо, дидгоҳҳои муқобил ва арзишҳои мухолиф ба таври интиқодӣ аз нав баррасӣ мешаванд.
Сохтори омӯзиши омехтаи микро-салоҳият
| Ҷузъ | Режим | Давомнокии гузоришшуда дар манбаъ | Қисми бар санъат асосёфта | Шаклҳои санъат |
|---|---|---|---|---|
| Ҳузурӣ | Ҳамзамон | 9 learning hour | 6 соат аз 9 соат | Санъати тасвирӣ, драма, адабиёт |
| Онлайн | Ғайриҳамзамон | 16 learning hour | 4–5 соат аз 16 соат | Санъати тасвирӣ |
Дар Ҷадвали 1-и манбаъ як learning hour ҳамчун 45 дақиқа муайян шудааст. Дар бахши усул инчунин навишта шудааст, ки қисми ҳузурӣ дар шакли се ҷаласаи 3-соата гузаронида шудааст. Азбаски манбаъ равшан намекунад, ки ин ду нишондиҳандаи вақт аз як воҳид истифода мекунанд ё не, давомнокиҳо якҷоя карда нашудаанд.
Ҳашт фаъолияти омӯзишӣ
| Фаъолият | Режим | Равиши асосӣ | Саҳми пешбинишуда ба Саводнокии оянда |
|---|---|---|---|
| LA1 — Саводнокии оянда тавассути санъати тасвирӣ | Ҳузурӣ | Таҳлили санъати ҷамъиятӣ ва эҷоди асари хурди ҷамъиятӣ | Тасаввури ояндаҳои алтернативӣ, тафсири масъалаҳои иҷтимоӣ ва расонидани ғояҳои оянданигар ба таври визуалӣ |
| LA2 — Санъати тасвирӣ ва драма | Ҳузурӣ | Аксҳои матбуотӣ, нақшофарӣ, тасвири яхбаста, ҳикоягӯӣ | Ҳамдардӣ, гирифтани дидгоҳи дигар, кор бо номуайянӣ ва якчанд имконияти оянда |
| LA3 — Мусиқӣ, адабиёт ва санъати тасвирӣ | Ҳузурӣ | Гӯш кардани суруд, эҷоди матн, кори эҷодии визуалӣ ва шеъри визуалӣ | Намоён кардани хаёл ва арзишҳои марбут ба ояндаҳои устувор |
| LA4 — Адабиёт ва санъати тасвирӣ | Ҳузурӣ | Тасвирҳо, адабиёти муҳитзистӣ, навиштани эҷодӣ ва расмкашӣ | Андеша кардан дар бораи робитаҳои байни инсонҳо, мавҷудоти зиндаи ғайриинсонӣ ва табиат; хаёли ривоятӣ |
| LA5 — Расонидани паёмҳо | Ғайриҳамзамон | VoiceThread ва мубодилаи рақамӣ | Тафаккури интиқодӣ дар бораи он ки муаррифии бадеӣ маъноҳои марбут ба ояндаро чӣ гуна шакл медиҳад |
| LA6 — Санъати иҷтимоан ҷалбшуда | Ғайриҳамзамон | Баррасии лоиҳаҳои socially engaged arts ва тарҳрезии дарс | Арзёбии амали дастаҷамъӣ, иштирок ва нақши санъат дар дигаргунсозии иҷтимоӣ |
| LA7 — Тасаввури ояндаҳои беҳтар | Ғайриҳамзамон | Хаёли эҷодии оянда ва видеои кӯтоҳ | Хаёли пешбинӣ, умед ва қобилияти шакл додани ояндаҳои устувор |
| LA8 — Таҳияи воҳидҳои дарсӣ | Ғайриҳамзамон | Тарҳрезии барномаи таълимӣ ва нақшаи дарс | Интиқоли Саводнокии оянда ва педагогикаи бар санъат асосёфта ба амалияи омӯзгорӣ |
Усул ва натиҷаҳои таҳқиқот
Тарҳи таҳқиқот
Таҳқиқот равиши таҳқиқоти рефлексивиро қабул карда, далелҳои миқдорӣ ва сифатиро якҷоя истифода бурдааст. Ҳамзамон тарроҳ ва омӯзгори микро-салоҳият ва муҳаққиқ будани муҳаққиқ яке аз хусусиятҳои муҳими методологии таҳқиқот аст. Манбаъ кӯшиш кардааст таъсирҳои эҳтимолии ин нақши дугона, ки аз интизорӣ, тафсир ва муносибати донишҷӯ-омӯзгор бармеоянд, тавассути рефлексивият баррасӣ кунад.
Иштирокчиён
Дар дарс 19 донишҷӯи соли аввали ихтисоси омӯзгории синфҳои ибтидоӣ иштирок карданд; азбаски 17 донишҷӯ ҳам пурсиши пеш аз омӯзиш ва ҳам пурсиши пас аз омӯзишро пур карданд, онҳо ба таҳлили миқдории ҷуфтшуда дохил шуданд. Дар гурӯҳи таҳлил 14 зан ва 3 мард буданд. Синну сол 18–40 буд; синни миёна 23,5 ва инҳирофи стандартӣ 7,67 сол буд.
Панҷ донишҷӯ аз гурӯҳи васеътари ихтиёриён барои иштирок дар мусоҳиба ба таври тасодуфӣ интихоб шуда, ба ду мусоҳибаи гурӯҳии хурд тақсим шуданд. Мусоҳибаҳо пас аз анҷоми курс ва эълони баҳои ниҳоӣ гузаронида шуданд, то таъсири эҳтимолии муносибати қудратии омӯзгор-донишҷӯ коҳиш ёбад.
Воситаҳои таҳқиқот
- Рӯзномаи рефлексивии муҳаққиқ: Пас аз ҷаласаҳои ҳузурӣ иштирок, динамикаи синф, татбиқ ва мулоҳизаҳои муҳаққиқ сабт шуданд.
- Пурсиши 18-банди Саводнокии оянда: Шаш соҳаи мавзӯӣ ва се банд дар ҳар соҳа; миқёси 1–5-и Likert.
- Мусоҳибаи нимасохторёфта: Тарзи фаҳмиши мафҳум аз ҷониби донишҷӯён, тағйирот дар малака ва муносибатҳо, фаъолиятҳои бадеӣ, омӯзиши онлайн ва таъсир ба касби омӯзгорӣ баррасӣ шуданд.
- Маҳсулоти иштирокчиён ва натиҷаҳои фаъолиятҳо: Санъати тасвирӣ, драма, навиштан, шеъри визуалӣ, ҳикоя ва дигар маҳсулоти эҷодӣ ба таҳлили сифатӣ дохил карда шуданд.
Маҳдудияти эътибор ва эътимоднокии пурсиш
Воситаи 18-бандӣ аз як пурсиши қаблан тасдиқшуда мутобиқ карда нашудааст, балки барои ин таҳқиқот аз сохторҳои консептуалии адабиёти GreenComp, Futures Literacy, Futures Consciousness ва Futures Thinking таҳия шудааст. Эътибори муҳтавоӣ ва зоҳирӣ бо баррасии як ҳамкори мутахассис дар соҳаи таълими рушди устувор дастгирӣ шуда, ислоҳҳои хурди ифода анҷом дода шудаанд.
Барои тамоми пурсиш Cronbach alpha 0,81 ҳисоб карда шудааст. Аммо азбаски ҳар яке аз шаш андозаи мавзӯӣ танҳо се банд дорад ва намуна n = 17 аст, коэффисиентҳои алфаи ҷудогона барои ҳар андоза ҳамчун далели боэътимоди зермиқёсҳои мустақил арзёбӣ нашудаанд.
Таҳлили миқдорӣ
Таҳлил бо Jamovi 2.6.44 анҷом дода шудааст. Бо сабаби намунаи хурд ва табиати тартибии додаҳои Likert, холҳои пешсанҷиш ва пассанҷиш барои ҳар банд бо Wilcoxon signed-rank test муқоиса шудаанд. Барои коҳиш додани хатари кашфи бардурӯғ дар санҷишҳои сершумори 18 банд, ислоҳи Benjamini–Hochberg false discovery rate татбиқ шуда, остонаи ислоҳшудаи аҳамиятнокӣ 0,05 истифода шудааст.
Манбаъ инчунин rank-biserial correlation (rrb) ҳамчун андозаи таъсир ва шумораи ҷуфтҳои non-tied-ро гузориш медиҳад. Дар манбаъ rrb = −1,00 нишон медиҳад, ки ҳамаи ҷуфтҳои нобаробар дар як самт тағйир ёфтаанд; аз ин рӯ аломати манфӣ набояд танҳо ҳамчун «бадшавӣ» тафсир шавад, балки бояд ҳамроҳ бо миёнаҳои пешсанҷиш ва пассанҷиш хонда шавад.
| № | Андоза / банд | Пеш M (SD) | Пас M (SD) | W | p-и хом | BH p | Non-tied | rrb |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Фаҳмидани истилоҳи Саводнокии оянда | 2.59 (0.94) | 4.29 (0.47) | 0.00 | <0.001 | 0.004 | 16 | −1.000 |
| 2 | Фаҳмидани фарқи байни пешгӯӣ ва тасаввури ояндаи алтернативӣ | 3.47 (1.01) | 4.18 (0.53) | 0.00 | 0.003 | 0.015 | 10 | −1.000 |
| 3 | Шарҳ додани аҳамияти Саводнокии оянда барои маориф ва ҷомеа | 2.76 (0.97) | 4.59 (0.51) | 0.00 | <0.001 | 0.004 | 17 | −1.000 |
| 4 | Тасаввур кардани якчанд ояндаи имконпазир барои як мавзӯъ | 4.12 (0.78) | 4.53 (0.51) | 0.00 | 0.026 | 0.079 | 6 | −1.000 |
| 5 | Тасаввур кардани сенарияҳои матлуб ва номатлуби оянда | 4.24 (0.66) | 4.76 (0.44) | 0.00 | 0.003 | 0.015 | 9 | −1.000 |
| 6 | Бароҳатӣ ҳангоми андеша дар бораи сенарияҳои номуайян ё пешгӯинашавандаи оянда | 3.29 (1.11) | 4.12 (0.86) | 6.50 | 0.032 | 0.082 | 10 | −0.764 |
| 7 | Шинохтани омилҳое, ки ба як рушд таъсир мекунанд | 3.47 (0.80) | 3.71 (0.69) | 0.00 | 0.072 | 0.129 | 4 | −1.000 |
| 8 | Дарк кардани он ки тағйироти хурди имрӯзӣ метавонанд ба натиҷаҳои бузурги оянда оварда расонанд | 4.00 (1.06) | 4.24 (0.97) | 2.50 | 0.203 | 0.281 | 5 | −0.667 |
| 9 | Шарҳ додани он ки чаро баъзе сенарияҳои ояндаро эҳтимолтар мешуморад | 4.00 (0.87) | 4.24 (0.97) | 7.00 | 0.240 | 0.309 | 7 | −0.500 |
| 10 | Шинохтани он ки омилҳои дохили система ба ҳам чӣ гуна таъсир мекунанд | 3.41 (0.71) | 3.59 (0.71) | 0.00 | 0.149 | 0.223 | 3 | −1.000 |
| 11 | Дарк кардани пайомадҳои эҳтимолии занҷирии як тағйирот | 3.47 (0.94) | 3.47 (1.07) | 1.50 | 1.000 | 1.000 | 2 | 0.000 |
| 12 | Шарҳ додани он ки тағйирот дар як соҳа ба соҳаҳои дигар чӣ гуна таъсир карда метавонад | 3.82 (0.88) | 3.94 (1.09) | 2.50 | 0.424 | 0.508 | 4 | −0.500 |
| 13 | Бароҳатӣ бо андешаи номуайян будани оянда | 2.71 (1.31) | 2.29 (1.16) | 21.00 | 0.026 | 0.079 | 6 | 1.000 |
| 14 | Дидани номуайянӣ ҳамчун имконият барои эҷодкорӣ ва ғояҳои нав | 3.47 (0.87) | 3.47 (0.80) | 5.00 | 1.000 | 1.000 | 4 | 0.000 |
| 15 | Бовар кардан ба он ки фаҳмиши номуайянӣ қабули қарорро беҳтар мекунад | 3.12 (0.78) | 3.18 (1.02) | 12.00 | 0.777 | 0.874 | 7 | −0.143 |
| 16 | Бовар кардан ба он ки метавонад ба рушди оянда таъсири мусбат расонад | 3.82 (0.73) | 4.12 (0.78) | 0.00 | 0.037 | 0.083 | 5 | −1.000 |
| 17 | Дарки қобилияти саҳм гузоштан ба шаклгирии ояндаи матлуб | 3.71 (0.85) | 3.94 (0.83) | 0.00 | 0.072 | 0.129 | 4 | −1.000 |
| 18 | Бовар кардан ба он ки интихоби имрӯзӣ барои оянда муҳим аст | 4.35 (0.79) | 4.53 (0.80) | 0.00 | 0.149 | 0.223 | 3 | −1.000 |
Пас аз ислоҳи BH, бандҳои 1, 2, 3 ва 5 аз остонаи 0,05 поён монданд. Аз ин рӯ, ҳатто агар қимати хоми p аз 0,05 поён бошад ҳам, бандҳои 4, 6, 13 ва 16 пас аз ислоҳи муқоисаҳои сершумор набояд аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок ҳисобида шаванд.
Фаҳмидани Саводнокии оянда
Равшантарин тағйироти миқдорӣ дар соҳаи фаҳмиши мафҳум мушоҳида шудааст. Дар ҳар се банд миёнаҳои пассанҷиш баландтар буданд ва ҳамаи натиҷаҳо пас аз ислоҳи BH аҳамиятнок боқӣ монданд. Мусоҳибаҳои донишҷӯён низ нишон доданд, ки иштирокчиён Саводнокии ояндаро бо мафҳумҳое монанди тафаккури интиқодӣ, эҷодкорӣ, навоварӣ, қабули қарорҳои масъулона, мутобиқшавӣ ва масъулият дар назди наслҳои оянда пайванд медиҳанд.
Аммо мусоҳибаҳо манзараи нозуктареро нишон доданд: донишҷӯён ба ҷойи тавсифи Саводнокии оянда ҳамчун чаҳорчӯбаи консептуалии мустақил ва хос, онро бештар тавассути мафҳумҳои таълимие шарҳ доданд, ки қаблан медонистанд, аз ҷумла «тафаккури интиқодӣ», «ҳамкорӣ», «эҷодкорӣ», «ҳамдардӣ» ва «масъулият». Муаллиф баҳс мекунад, ки ин мафҳумҳои ошно берун аз Саводнокии оянда нестанд, аммо ҷанбаи фарқкунандаи он — дарк ва зери суол гузоштани фарзияҳо дар бораи оянда — бояд алоҳида ва равшан нишон дода шавад.
Тасаввури ояндаҳои алтернативӣ
Иштирокчиён дар фаъолиятҳои ҳузурии бадеӣ барои одамон, ҷомеаҳо ва муҳити табиӣ имкониятҳои гуногуни ояндаро офариданд. Дар фаъолиятҳои санъати ҷамъиятӣ, драма, суруд ва шеъри визуалӣ, инчунин адабиёти муҳитзистӣ, ғояҳои оянданигар ба монанди баробарӣ, сулҳ, ғамхорӣ, ҳамзистӣ бо табиат, коҳиши табъиз ва шаклҳои устувортари зиндагӣ инкишоф ёфтанд.
Аз ҷиҳати миқдорӣ танҳо тағйир дар банди «ман метавонам ҳам сенарияҳои матлуб ва ҳам номатлуби ояндаро тасаввур кунам» пас аз ислоҳи BH аҳамиятнок боқӣ монд. Дар ду банди дигари тасаввур миёнаҳо афзоиш ёфтанд, аммо қиматҳои ислоҳшудаи p аз 0,05 болотар буданд.
Чор натиҷаи омӯзиш
Таҳлили сифатӣ дар фаъолиятҳои ҳузурӣ чор натиҷаи асосии омӯзишро муайян кард, ки бо ҳам ҳампӯшӣ доштанд:
- Маънидод кардани мафҳуми Саводнокии оянда ва аҳамияти он барои маориф.
- Тасаввури ояндаҳои алтернативӣ.
- Андеша кардан дар бораи арзишҳои иҷтимоӣ ва муҳитзистӣ.
- Расонидани паёмҳои марбут ба оянда бо шаклҳои бадеӣ ва чандмодалӣ.
Шаш раванди асосии педагогӣ
| Раванд | Нақши педагогии он дар таҳқиқот |
|---|---|
| Ҷалби эҳсосӣ | Истифодаи эҳсосот ҳамчун нуқтаи воридшавӣ ба омӯзиш ва омили пешбарандаи маъносозӣ; шахсан маънидод кардани масъалаҳои марбут ба оянда тавассути эҳсосоте чун ҳамдардӣ, умед, нигаронӣ ва осебпазирӣ. |
| Иртиботи паёмҳои марбут ба оянда | Тавассути шаклҳои бадеӣ ва чандмодалӣ ояндаҳои имконпазирро барои дигарон намоён, тафсиршаванда ва қобили баҳс гардондан. |
| Омӯзиши ҷисмонӣ | Тавассути иҷро, амал, мушоҳида, расмкашӣ, навиштан ва ҳикоягӯӣ бо масъалаҳои марбут ба оянда на танҳо аз ҷиҳати маърифатӣ, балки ҷисмонӣ ва таҷрибавӣ низ робита барқарор кардан. |
| Тасаввури ояндаҳои алтернативӣ | Аз воқеияти мавҷуда берун рафта, якчанд ояндаи имконпазир ё матлубро тасаввур кардан. |
| Арзишҳои инсонгароёна | Пайванд додани ҳамдардӣ, ғамхорӣ, масъулият, баробарӣ, сулҳ, ҳамбастагӣ, шаъну шарафи инсон ва нигарониҳо нисбат ба ҳаёти ғайриинсонӣ бо интихобҳои марбут ба оянда. |
| Ҳамкорӣ | Мубодилаи ғояҳо, муттаҳид кардани саҳмҳои гуногун ва эҷоди маъноҳои муштарак дар бораи ояндаҳои имконпазир. |
Заминаи педагогие, ки ин равандҳо дар он ҷой мегиранд, равиши socially engaged arts аст. Тибқи тафсири таҳқиқот, равандҳо мустақил аз ҳам амал накардаанд: эҳсос ва таҷрибаи ҷисмонӣ хаёл ва тафсирро шакл дода, санъат иртиботро таъмин кардааст, арзишҳо ба муҳтавои ояндаҳои матлуб таъсир расондаанд ва ҳамкорӣ барои эҷоди маънои муштарак замина фароҳам овардааст.
Нақши махсуси ҷалби эҳсосӣ
Ҷалби эҳсосӣ яке аз мавзӯъҳои барҷастаи таҳқиқот аст. Донишҷӯён фаъолиятҳои бар санъат асосёфтаро ҷолиб ва хотирмон арзёбӣ карданд ва махсусан дар фаъолиятҳои драмавӣ, ки масъалаҳои иҷтимоие чун муҳоҷират ва кӯчонидани маҷбуриро дар бар мегирифтанд, вокунишҳои қавии эҳсосӣ мушоҳида шуданд. Тафсири таҳқиқот ин аст, ки эҳсос танҳо таъсири иловагӣ дар канори омӯзиш нест; он метавонад шарти педагогие бошад, ки ба донишҷӯён имкон медиҳад мавзӯи мураккабро аввал эҳсос кунанд, баъд онро тафсир ва баён намоянд.
Бо вуҷуди ин, ҷалби эҳсосӣ танҳо мусбат нест. Баъзе фаъолиятҳо нороҳатӣ, ҳассосият ва шиддати эҳсосиро ба вуҷуд оварданд. Аз ин рӯ, дар педагогикаи Саводнокии оянда «эҳсоси бештар мусбат» набояд ҳамчун меъёри муваффақият дида шавад.
Парадокси номуайянӣ
Дар ҳоле ки худбаҳодиҳии иштирокчиён дар бораи тасаввури якчанд оянда қавитар шуд, миёнаи банди бароҳат ҳис кардан бо номуайянии оянда аз 2,71 ба 2,29 коҳиш ёфт. Ин тағйирот дар таҳлили хом p = 0,026 буд, аммо пас аз ислоҳи BH p = 0,079 шуд ва аз ин рӯ аҳамиятнок нест.
Муаллиф ин тағйири самтро чунин тафсир мекунад, ки беҳтар дарк кардани номуайянии оянда ҳатман маънои бароҳаттар ҳис кардан бо онро надорад. Дар мусоҳибаҳо инчунин маълум шуд, ки заминаи ноустувории минтақавӣ ва ҷаҳонӣ дар давраи таҳқиқот метавонад бо дарки номуайянии донишҷӯён ҳамтаъсир бошад. Ин тафсир аз ҷиҳати сабабӣ исбот нашудааст; он тавзеҳест, ки бо додаҳои сифатии заминавӣ дастгирӣ мешавад.
Маҳдудияти тасаввури спекулятивии оянда
Фаъолиятҳои бадеӣ донишҷӯёнро ба андеша дар бораи ояндаҳои алтернативӣ ва аксаран аз нигоҳи ахлоқӣ матлуб ташвиқ карданд. Муаллиф қисми зиёди ин маҳсулотро бо мантиқи imagination-led speculative futuring пайванд медиҳад. Аммо тасаввур кардани ояндаҳои матлуб ҳамаи талаботи интиқодии Саводнокии ояндаро ба таври худкор қонеъ намекунад.
Санҷиши ошкори фарзияҳои ибтидоии донишҷӯён дар партави маълумоти нав, муқоисаи ояндаҳои зиддиҳам ё музокираи низомманд миёни арзишҳои мухолиф маҳдуд боқӣ монд. Муаллиф пешниҳод мекунад, ки барномаи пешрафтатар бояд марҳилаи ошкороеро дар бар гирад, ки дар он ояндаҳои тасаввуршуда баъдан ба таври интиқодӣ ва рефлексивӣ аз нав баррасӣ шаванд.
Маҳдудияти ҳамкорӣ
Донишҷӯён дар корҳои гурӯҳӣ ғояҳоро муҳокима карданд, нақшҳоро тақсим намуданд, саҳмҳои технологӣ, хаттӣ, драмавӣ ва визуалиро мувофиқи ҷиҳатҳои қавии худ ба ӯҳда гирифтанд ва маҳсулоти муштарак офариданд. Аммо таҳқиқот дар бораи ихтилофи ҷиддии назар дар дохили гурӯҳҳо ё музокираи дидгоҳҳои воқеан рақобаткунандаи оянда далели маҳдуд пешниҳод мекунад.
Аз ин рӯ, ҳамкорие, ки дар ин ҷо нишон дода шудааст, асосан кори муштараки самаранок ва эҷоди маънои муштарак аст; он далели қавии музокираи душвори ояндаҳои мухолиф ё арзишҳои зиддиҳам нест.
Мушкилоти татбиқи ҷузъи ғайриҳамзамон
Дар ҳоле ки иштирок дар фаъолиятҳои ҳузурии бадеӣ қавӣ буд, иштирок дар ҷузъи онлайнии ғайриҳамзамон ба таври назаррас пасттар монд. Фаъолиятҳои онлайн бевосита ба арзёбӣ вобаста набуданд ва донишҷӯён сарбории дарсҳои баҳогузоришавандаро авлавият доданд.
Донишҷӯёни соли аввал дар идоракунии вақт, худтанзимкунӣ ва кори мустақил душворӣ гузориш доданд. Фарқ доштани платформа аз низоми идоракунии омӯзише, ки дар донишгоҳ ба он одат карда буданд, тамоюли кӯмак напурсидан ҳангоми мушкилоти техникӣ ва шакл гирифтани таҷрибаи қаблии омӯзиши онлайни онҳо аз таълими фосилавии изтирорӣ дар давраи COVID-19 низ аз омилҳои таъсиррасон ба иштирок баррасӣ шуданд.
Дар натиҷа, баъзе ҷанбаҳое, ки махсусан дар ҷузъи ғайриҳамзамон ҳадаф гирифта шуда буданд, ба монанди тафаккури системавӣ, нерӯҳои пешбарандаи тағйирот, вобастагиҳои мутақобил ва баъзе паҳлуҳои номуайянӣ, шояд пурра коркард нашуда бошанд.
Оё ин натиҷаҳо исбот мекунанд, ки салоҳияти Саводнокии оянда ҳатман афзудааст?
Не. Таҳқиқот махсусан дар фаҳмиши Саводнокии оянда ва баъзе бандҳои тасаввури оянда тағйироти қавии худбаҳодиҳӣ ва намунаҳои мувофиқи омӯзиши сифатиро нишон медиҳад; аммо пурсиш ба худбаҳодиҳӣ асос ёфтааст, намуна n = 17 аст, воситаи ченкунӣ барои заминаи мушаххас таҳия шудааст ва қисми онлайнии мудохила пурра татбиқ нашудааст, бинобар ин натиҷаҳо набояд ҳамчун афзоиши объективона нишон додашудаи умумии салоҳият ё таъсири сабабии таълимӣ тафсир шаванд.
Он чиро таҳқиқот дастгирӣ мекунад
- Дар се банди худбаҳодиҳӣ оид ба фаҳмиши Саводнокии оянда пас аз ислоҳи BH афзоиши аҳамиятнок вуҷуд дорад.
- Дар банди тасаввур кардани ҳам ояндаҳои матлуб ва ҳам номатлуб аҳамиятнокии омории ислоҳшуда вуҷуд дорад.
- Дар фаъолиятҳои ҳузурии бар санъат асосёфта донишҷӯён ояндаҳои алтернативиро бо шаклҳои визуалӣ, драмавӣ, адабӣ ва чандмодалӣ баён карданд.
- Ҷалби эҳсосӣ, ҷисмонӣ ва ҳамкорона ҳамчун равандҳои равшани педагогӣ дар робита барқарор кардани донишҷӯён бо масъалаҳои оянданигар зоҳир шуданд.
- Арзишҳое чун ҳамдардӣ, ғамхорӣ, баробарӣ, масъулият, сулҳ, ҳамбастагӣ ва масъулият нисбат ба табиат дар маҳсулоти донишҷӯён ва мусоҳибаҳо равшан шуданд.
- Микро-салоҳиятро метавон ба курси соли аввали таълими омӯзгорон ворид кард.
- Ҷузъи ғайриҳамзамон ва ба арзёбӣ вобастанабуда дар ин гурӯҳи донишҷӯён мушкилоти назарраси иштирок ба вуҷуд овард.
Он чиро таҳқиқот дастгирӣ намекунад
- Хулосае, ки таълими бар санъат асосёфта аз усулҳои дигари таълим бартарӣ дорад.
- Афзоиши умумии Саводнокии оянда, ки бо санҷиши объективии иҷро исбот шудааст.
- Умумӣ кардани натиҷаҳо ба ҳамаи омӯзгорони оянда ё ҳамаи донишгоҳҳо.
- Даъвое, ки донишҷӯён дар ҳамаи ҷанбаҳои тафаккури системавӣ, номуайянӣ ва қобилияти амал кардан пешрафти оморӣ нишон додаанд.
- Хулосае, ки донишҷӯён фарзияҳо дар бораи оянда ва арзишҳои муқобилро бо умқи пурраи интиқодӣ зери суол гузоштаанд.
- Хулосае, ки бароҳатии камтар бо номуайянӣ бевосита аз мудохила ба вуҷуд омадааст.
- Даъвое, ки тамоми имконияти педагогии микро-салоҳияти онлайнии нопурра татбиқшуда арзёбӣ шудааст.
Маҳдудиятҳои асосӣ
Маҳдудияти аввал намунаи хурд ва вобаста ба як муассиса аст. Маҳдудияти дуюм ин аст, ки азбаски пурсиш худбаҳодиҳиро чен мекунад, салоҳияти даркшуда ва салоҳияти воқеан нишон додашуда як чиз нестанд. Маҳдудияти сеюм он аст, ки муҳаққиқ ҳамзамон омӯзгор ва тарроҳи мудохила буд. Маҳдудияти чорум аз сабаби иштироки паст пурра татбиқ нашудани ҷузъи ғайриҳамзамон аст. Маҳдудияти панҷум кӯтоҳ будани мудохила ва пурра татбиқ шудани танҳо чор фаъолияти ҳузурии бар санъат асосёфта мебошад.
Ба сабаби ин маҳдудиятҳо саҳми асосии таҳқиқот далели таъсире ба шакли «таълими бар санъат асосёфта Саводнокии ояндаро ҳатман зиёд мекунад» нест. Саҳми қавитар он аст, ки таҳқиқот ба таври эмпирикӣ муфассал нишон медиҳад, ки ҳамкорӣ бо Саводнокии оянда дар дохили равиши бар санъат асосёфта метавонад тавассути кадом равандҳои педагогӣ ба амал ояд.
Ёддошт оид ба манбаъ ва усул
Таҳқиқоти аслӣ: Arts-Based Approaches for Futures Literacy in Pre-Service Teacher Education: Their Pedagogical Potential and Challenges
Муаллиф: Victoria Pavlou.
Муассиса: Department of Education, School of Education and Social Sciences, Frederick University, Nicosia 1036, Cyprus.
Маҷалла: Education Sciences.
Ношир: MDPI.
Ҷилд / шумора / рақами мақола: 16(9), 1454.
DOI: 10.3390/educsci16091454
Санаи дарёфт: 6 июли 2026.
Санаи бознигарӣ: 28 августи 2026.
Санаи қабул: 1 сентябри 2026.
Санаи нашр: 7 сентябри 2026.
Навъи манбаъ: Таҳқиқоти таълимии тақризшуда ва дастрасии кушода; усулҳои миқдорӣ ва сифатиро дар доираи равиши таҳқиқоти рефлексивӣ муттаҳид мекунад.
Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).
Намунаи асосӣ: 19 донишҷӯи бақайдгирифташуда; таҳлили пурсиши ҷуфтшуда n = 17; мусоҳиба n = 5.
Омор: Jamovi 2.6.44; Wilcoxon signed-rank test дар сатҳи банд; ислоҳи Benjamini–Hochberg false discovery rate барои 18 муқоиса; остонаи аҳамиятнокӣ 0,05; rank-biserial correlation ва шумораи ҷуфтҳои non-tied.
Эътимоднокӣ: Барои тамоми пурсиши 18-бандӣ Cronbach alpha = 0,81. Зерандозаҳои се-бандӣ ҳамчун зермиқёсҳои мустақили тасдиқшуда қабул нашудаанд.
Маблағгузорӣ: Таҳқиқот дар доираи барномаи Erasmus+ ERASMUS-EDU-2022-PI-FORWARD-и Иттиҳоди Аврупо, Project Number 101087438 маблағгузорӣ шудааст. Дар изҳороти маблағгузории манбаъ номи лоиҳа “GeenComp School (2023–2026)” навишта шудааст; дар қисми боқимондаи мақола номи лоиҳа “GreenComp School” истифода мешавад. Ҳамчунин алоҳида қайд шудааст, ки навиштани мақола дар доираи маблағгузории лоиҳа набуд.
Этика: Гузориш шудааст, ки таҳқиқот мутобиқи принсипҳои ахлоқии Эъломияи Helsinki гузаронида шудааст. Зикр шудааст, ки бинобар равандҳои дохилӣ ва берунии назорати ахлоқии лоиҳаи Erasmus+ аз баррасӣ ва тасдиқи ҷудогонаи кумитаи ахлоқӣ даст кашида шудааст. Ҳамаи иштирокчиён калонсол буданд; иштирок ихтиёрӣ буд ва розигии огоҳона гирифта шуд.
Розигӣ барои акс: Гузориш шудааст, ки барои истифодаи маводи аксии беномшуда дар нашрияҳои илмӣ розигӣ гирифта шудааст.
Дастрасии додаҳо: Додаҳои пурсиш дар дохили мақола гузориш шудаанд. Матни мусоҳибаҳо бо сабаби махфият дастраси умум нестанд, зеро барои нашри оммавии онҳо розигӣ гирифта нашудааст.
Бархӯрди манфиатҳо: Муаллиф бархӯрди манфиатҳоро гузориш накардааст.
Саҳми муаллиф: Мақола якмуаллифа аст. Дар PDF-и манбаъ бахши ҷудогонаи “Author Contributions” / CRediT вуҷуд надорад.
Ёддоштҳои мутобиқати дохилии манбаъ
Ҷадвали 1-и манбаъ ҷузъи ҳузуриро 9 “learning hour” нишон медиҳад ва як learning hour-ро 45 дақиқа муайян мекунад. Бахши усул бошад, татбиқи ҳузуриро ҳамчун се ҷаласаи 3-соата гузориш медиҳад. Азбаски манбаъ шарҳ намедиҳад, ки ин ду таърифи вақт чӣ гуна бо ҳам мувофиқ карда шаванд, Verianla ҳеҷ давомнокиро аз нав ҳисоб накардааст.
Дар шарҳи маблағгузорӣ номи лоиҳа як бор “GeenComp School” навишта шудааст, дар ҳоле ки дар дигар бахшҳои мақола “GreenComp School” истифода мешавад. Ин фарқи хурди имлоӣ хомӯшона ислоҳ нашудааст ва азбаски ба натиҷаҳои библиографӣ ва илмӣ таъсир надорад, танҳо ҳамчун ёддошти манбаъ нигоҳ дошта шудааст.
Ёддошти манбаи визуалӣ
Расми 1-и манбаъ ассотсиатсияҳои ибтидоии донишҷӯёнро нисбат ба мафҳумҳои “futures” ва “literacy” бо ёддоштҳои post-it нишон медиҳад. Расмҳои 2–8 намунаҳои амалӣ, аз ҷумла маҳсулоти бадеии донишҷӯён, шеъри визуалӣ ва фаъолиятҳои драмавиро дар бар мегиранд. Расми 9 муҳимтарин визуали синтезии таҳқиқот аст ва шаш раванди педагогиро дар атрофи равиши бар санъат асосёфта ба Саводнокии оянда ба ҳам мепайвандад.
Барои истифодаи илмии визуалӣ дар Verianla тавсия мешавад, ки ба ҷойи бознашри айнани маҳсулоти донишҷӯён ё аксҳо, робитаҳои илмии Расми 9 ҳамчун диаграммаи мустақили Verianla аз нав сохта шаванд.
Ҳадди ниҳоии тафсир: Таҳқиқот нишон медиҳад, ки педагогикаи бар санъат асосёфта метавонад ба омӯзгорони оянда барои ҳамкории маънодор бо Саводнокии оянда кумак кунад; аммо бо сабаби намунаи хурд, ченаки худбаҳодиҳӣ, нақши дугонаи муҳаққиқ, мудохилаи кӯтоҳ ва татбиқи нопурраи ҷузъи онлайн, таҳқиқот бартарии умумӣ ё сабабии равиши бар санъат асосёфтаро исбот намекунад.
Шарҳ гузоред
Нишонии почтаи электронии шумо нашр намешавад. Майдонҳои ҳатмӣ бо * нишон дода шудаанд