Akademik tadqiqotlar, tushunarli til

Verianla | O‘zbekcha akademik tadqiqotlar va ilm-fan

17 Noyabr 2026, Seshanba
VERİANLA Mustaqil ilmiy nashriyot
Menyuni ochish yoki yopish
...
Bosh sahifa / Ijtimoiy fanlar / Ta’lim / Raqamli Davrda O‘quvchilarda Go‘zal Axloq Shakllanishida Diniy Ekstrakurikulyar Faoliyatlar Rolini O‘rganish
Ta’lim

Raqamli Davrda O‘quvchilarda Go‘zal Axloq Shakllanishida Diniy Ekstrakurikulyar Faoliyatlar Rolini O‘rganish

Diniy ekstrakurikulyar faoliyatlar ushbu tadqiqotda maktabning majburiy dars dasturidan tashqarida olib boriladigan va o‘quvchilarning diniy-axloqiy rivoji, tashkiliy mas’uliyati, tengdoshlar bilan o‘zaro aloqasi hamda raqamli xulq-atvoriga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan maktabga asoslangan faoliyatlardir.

16/11/2026  Veri Anla  119 marta ko‘rildi
Raqamli Davrda O‘quvchilarda Go‘zal Axloq Shakllanishida Diniy Ekstrakurikulyar Faoliyatlar Rolini O‘rganish

Diniy ekstrakurikulyar faoliyatlar, ushbu tadqiqotda maktabning majburiy dars dasturidan tashqarida olib boriladigan va o‘quvchilarning diniy-axloqiy rivoji, tashkiliy mas’uliyati, tengdoshlar bilan o‘zaro aloqasi hamda raqamli xulq-atvoriga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan maktabga asoslangan faoliyatlardir. Tadqiqot Bandung shahridagi to‘rtta litseyda ushbu tuzilmalarning raqamli davrda o‘quvchilarning yaxshi axloqini, ayniqsa raqamli halollik, ijtimoiy empatiya va mas’uliyat jihatlarida qanday qo‘llab-quvvatlashini o‘rganuvchi sifatli va kashfiy ko‘p holatli tadqiqotdir. Jami 28 informant bilan chuqurlashtirilgan intervyular o‘tkazilgan; ishtirokchi kuzatuvi, olti oylik kiber kuzatuv, taxminan 120 ta ijtimoiy media kontenti va hujjat tahlili orqali ma’lumotlar triangulyatsiyasi amalga oshirilgan. Tadqiqot to‘rtta asosiy naqshni qayd etadi: gibrid tashkilot boshqaruvi, mas’uliyatning takror orqali ichkilashtirilishi, raqamli qarshi-narrativ ishlab chiqarishda ko‘ngilli burnout va peer modeling ichki ijtimoiy nazoratni qo‘llab-quvvatlashi bilan birga, qabul qilingan elitizm sababli tashqi guruhga tarqalishining cheklanishi. Tadqiqot sifatli bo‘lgani uchun bu naqshlar sababiy ta’sir kattaligi yoki barcha o‘quvchilar populyatsiyasiga umumlashtiriladigan muvaffaqiyat ko‘rsatkichi sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Tadqiqotning nazariy doirasi ikki asosiy ustunga tayangan. Birinchisi, Albert Banduraning Ijtimoiy O‘rganish Nazariyasi orqali o‘quvchilar boshqa o‘quvchilarning xatti-harakatlarini kuzatib va model qilib o‘rganishi mumkinligi haqidagi fikrdir. Ikkinchisi, tadqiqot Al-Ghazaliga tayangan Riyadhah yondashuvidir. Riyadhah manbada muntazam va takroriy intizom orqali xulq-atvorning avval tashqi majburiyatdan boshlanib, keyin odat va ichki axloqiy anglashga aylanish jarayonini talqin qilish uchun ishlatiladi.

Manbaga ko‘ra, o‘quvchilarning diniy ekstrakurikulyar tuzilmalarda vazifa, tashkiliy ish va mas’uliyatni zimmasiga olishi faqat dastur yuritish ko‘nikmasini shakllantirmagan; ayrim informantlar bayonlarida bu raqamli muhitda qo‘pol izoh yozmaslik, tekshirilmagan ma’lumotni ulashmaslik va tashkilot identitetiga mos xulq ko‘rsatish shaklidagi ichki nazorat bilan bog‘langan. Biroq bu topilma “Riyadhah raqamli halollikka albatta sabab bo‘ladi” tarzida o‘qilmasligi kerak; tadqiqot eksperimental nazorat guruhi yoki old-test/so‘ng-test dizaynidan foydalanmagan.

Tadqiqotning uchinchi muhim topilmasi diniy xabarlar va ijobiy qarshi-narrativlarni Instagram, WhatsApp Channel va shunga o‘xshash raqamli kanallarda tarqatish tashkilotlar uchun yangi ish yukini yaratishidir. Kontent g‘oyasini ishlab chiqish, ssenariy tayyorlash, video tahrirlash, joylash va izohlarga javob berish vazifalari bir o‘quvchiga to‘planib qolgan holatlar turli maktablardagi informant bayonlarida burnout mavzusi bilan bog‘langan. Shu sababli manba raqamli axloq ta’limini faqat “ko‘proq kontent ishlab chiqarish” deb tushunmaslik, inson resurslari, vazifalar taqsimoti va maktab infratuzilmasini ham hisobga olish kerakligini ta’kidlaydi.

To‘rtinchi topilma tashkilotning ijobiy xulq namunasi butun maktab o‘quvchilariga bir xil darajada tarqalmaganini ko‘rsatadi. A’zo bo‘lmagan ayrim o‘quvchilar diniy ekstrakurikulyar a’zolarning xatti-harakatlaridan ta’sirlanganini aytgan bo‘lsa, boshqalari bu guruhlarni haddan tashqari jiddiy, o‘z doirasiga yopiq yoki kundalik maktab hayotida yetarlicha inklyuziv bo‘lmagan tuzilmalar sifatida qabul qilgan. Shu sababli tadqiqotning boshqaruv tavsiyasi faqat ichki guruh axloqini kuchaytirish emas, balki diniy ekstrakurikulyar tuzilmalarni yanada inklyuziv, xizmatga yo‘naltirilgan va maktabning umumiy o‘quvchi qatlamlari bilan o‘zaro aloqadagi tuzilmalarga aylantirishdir.

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Tadqiqot o‘quvchilarning ijtimoiy hayoti tobora raqamli muhitga ko‘chib borayotgani xarakter tarbiyasini faqat maktab binosi ichidagi xulq bilan cheklashni yetarli bo‘lmay qolgan degan fikrdan kelib chiqadi. Manba kiberbulling, onlayn qo‘pol xulq, noto‘g‘ri ma’lumot ulashish, empatiya yo‘qolishi va raqamli muloqotda axloqiy chegaralarning zaiflashuvi kabi muammolarni ta’limiy kontekstning bir qismi sifatida ko‘radi.

Shu doirada tadqiqot an’anaviy diniy ekstrakurikulyar dasturlar raqamli xulqqa qanday moslashishini va bu faoliyatlar faqat ibodat intizomi yoki yuzma-yuz axloq tarbiyasi emas, balki raqamli halollik, onlayn empatiya va mas’uliyat kabi sohalarda ham qanday vazifa bajarishini o‘rganadi.

Manba belgilagan adabiyot bo‘shlig‘i

Maqola oldingi tadqiqotlarni uch asosiy guruhga joylashtiradi. Birinchi guruh diniy yoki umumiy ekstrakurikulyar faoliyatlarni ko‘proq an’anaviy intizom, ibodat odati va maktab ichidagi xarakter tarbiyasi orqali ko‘rib chiqadi. Ikkinchi guruh raqamli xulq, kiberxavfsizlik, empatiya yoki kiberbullingga e’tibor qaratadi, biroq diniy ekstrakurikulyar boshqaruv tuzilmasini markazga qo‘ymaydi. Hozirgi tadqiqot esa diniy ekstrakurikulyar tashkilotni boshqarish, raqamli xarakter rivoji va tengdoshlar o‘zaro aloqasini bir tahlil ichida birlashtirishni maqsad qiladi.

O‘lchamAn’anaviy ekstrakurikulyar tadqiqotlarRaqamli xulq / empatiya tadqiqotlariUshbu tadqiqot
KontekstYuzma-yuz va an’anaviy maktab faoliyatlariRaqamli texnik ko‘nikmalar va psixologik xulqlarRaqamli davrdagi diniy ekstrakurikulyar boshqaruv
Xarakter markaziIntizom va ibodat xulqlariMaxfiylik, raqamli xulq va empatiyaRaqamli halollik, kiber ijtimoiy empatiya va mas’uliyat
Nazariy yondashuvUmumiy xarakter tarbiyasiKiberxulq va psixologiya yondashuvlariBandura Ijtimoiy O‘rganish Nazariyasi + Riyadhah
Baholash markaziHujjat va yuzma-yuz faoliyatSo‘rovnoma yoki psixologik shkalaIntervyu + dala kuzatuvi + kiber kuzatuv + hujjat

Riyadhah va Peer Modeling Ushbu Tadqiqotda Birgalikda Qanday Talqin Qilinadi?

Tadqiqotda Riyadhah o‘quvchining takroriy vazifa va mas’uliyatlar orqali dastlabki tashqi majburiyatini vaqt o‘tishi bilan odat va axloqiy o‘zini nazorat qilishga aylantiruvchi intizom jarayoni; peer modeling esa bu o‘zgarish davomida o‘quvchining mas’uliyatli xulqlarni tengdoshlarida kuzatib o‘rganishini tushuntiruvchi to‘ldiruvchi mexanizm sifatida talqin qilinadi. Biroq bu ikki mexanizmning o‘zaro sababiy ta’siri eksperimental ravishda sinovdan o‘tkazilmagan; tadqiqot bu munosabatni intervyu, kuzatuv va nazariy talqin asosida quradi.

Riyadhah nima?

Manba ishlatgan ma’noda Riyadhah, o‘quvchining muayyan xatti-harakatlarni takror, vazifa, mas’uliyat va intizom orqali bajarishini ta’minlaydigan odat shakllantirish yondashuvidir. Tadqiqotda bu tushuncha, ayniqsa “dastlab majburiy ko‘ringan tashkiliy vazifa → takror → odat → ichki mas’uliyat” tarzida talqin qilinadigan xulq o‘zgarishini tushuntirish uchun ishlatiladi.

Bu yerdagi “majburiyat” jismoniy yoki huquqiy bosim ma’nosida ishlatilmaydi. Manba misollarida o‘quvchining qo‘mita vazifasini zimmasiga olishi, tadbirni yuritishi, mas’uliyatini bajarishi shartligi va tashkilotdagi roli talab qiladigan xulqlarga amal qilishi kabi tuzilmaviy majburiyatlar nazarda tutiladi.

Peer modeling nima?

Peer modeling, bir o‘quvchining o‘xshash yosh va ijtimoiy mavqedagi boshqa o‘quvchilarning xatti-harakatlarini kuzatib xulq naqshlarini rivojlantirishidir. Tadqiqot Banduraning Ijtimoiy O‘rganish Nazariyasi doirasida mas’uliyatlarini bajarayotgan ekstrakurikulyar rahbarlar yoki a’zolar boshqa o‘quvchilar uchun xulq modeli bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Manba talqinida Riyadhah tashqi takror va mas’uliyat tuzilmasini, peer modeling esa ijtimoiy kuzatuv va norma qo‘llab-quvvatlashini tushuntiradi. Bu ikki tuzilma birgalikda o‘quvchining faqat “vazifasi bo‘lgani uchun to‘g‘ri xulq ko‘rsatishi”dan “o‘z xulqini ichkaridan nazorat qilishi”ga tomon rivojlanadigan jarayonni tushuntirish uchun ishlatilgan.

Ichki ijtimoiy nazorat nimani anglatadi?

Ichki ijtimoiy nazorat, shaxsning faqat tashqi jazo yoki mukofot kutishi sababli emas, balki o‘zi qabul qilgan identitet va me’yorlarga muvofiq o‘z xulqini cheklashi yoki tartibga solishidir. Manba ayrim ekstrakurikulyar a’zolarning ijtimoiy mediada qo‘pol ibora ishlatishdan oldin tashkilot identitetini o‘ylashini bunday ichki nazoratga misol sifatida talqin qiladi.

Ushbu tadqiqot ichki ijtimoiy nazoratni standartlashtirilgan psixologik shkala bilan miqdoriy o‘lchamagan. Tushuncha intervyu va kuzatuvlardan chiqarilgan sifatli mavzudir.

Tabayyun raqamli halollik nuqtai nazaridan qanday ishlatiladi?

Manbada Tabayyun, ayniqsa WhatsApp guruhlarida provokatsion yoki tekshirilmagan ma’lumotni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulashmaslik, kontentni tekshirish va noto‘g‘ri ma’lumot tarqalishidan saqlanish uchun qo‘llanadigan axloqiy tekshirish prinsipi sifatida ko‘rinadi.

Shu kontekstda raqamli halollik faqat “yolg‘on gapirmaslik” tarzidagi tor xulq emas. Manbaning dala bayonida ma’lumot ulashishdan oldin tekshirish, hoax yoki noto‘g‘ri axborot tarqalishida qatnashmaslik va o‘quvchi guruhining muloqot me’yorlarini saqlash xatti-harakatlari ham raqamli axloq doirasida ko‘riladi.

Counter-narrative, ya’ni qarshi-narrativ nima?

Qarshi-narrativ (counter-narrative), salbiy, tajovuzkor, noo‘rin yoki axloqiy jihatdan muammoli raqamli kontentga faqat taqiq bilan javob berish o‘rniga muqobil ijobiy xabar va kontent ishlab chiqarib raqamli makonni o‘zgartirish strategiyasidir.

Tadqiqotda Instagram va WhatsApp Channel kabi kanallar diniy-axloqiy xabarlar hamda mo‘tadilroq kontentlarni o‘quvchilar orasida yoyish uchun ishlatiladi. Mualliflar buni yoshlarning qurilmasini taqiqlashdan ko‘ra raqamli muhit ichiga axloqiy kontent kiritish yondashuvi sifatida talqin qiladi.

Tawasuth nimani anglatadi?

Manba raqamli qarshi-narrativ kontentlari tawasuth, ya’ni me’yorli va o‘rta yo‘lga asoslangan muloqot shakliga ega bo‘lishi kerakligini bildiradi. Maqsad tajovuzkor yoki avtoritar xabarlar bilan raqamli ziddiyatni kuchaytirish emas, balki sokinroq va o‘quvchilar e’tiborini torta oladigan kontentlar orqali muqobil diskurs yaratishdir.

Digital syiar nima?

Manbada ishlatilgan syiar digital, diniy va axloqiy xabarlarning raqamli platformalarda kontent, tasvir, ovoz yoki video orqali tarqatilishini anglatadi. Bu faoliyat tadqiqotda faqat diniy xabar yetkazish emas, balki kiber muhitda ijobiy xulqni ko‘rinadigan qiluvchi peer modeling vositasi sifatida ham baholanadi.

Burnout nega tadqiqotning markaziy topilmalaridan biri?

Tadqiqot raqamli kontent tayyorlashni tashqaridan oddiy ijtimoiy media ishi sifatida ko‘rmaydi. Ayrim media mas’ullarining bir vaqtning o‘zida g‘oya topish, matn tayyorlash, video tahrirlash, postni joylash va izohlarga javob berish vazifalarini bajarishi maktabning akademik yukiga qo‘shilganda jiddiy charchoq va tashlab ketish istagi bilan bog‘langan.

Bu topilmaning muhim chegarasi shundaki, tadqiqot klinik burnout shkalasidan foydalanmagan. Shuning uchun “burnout” bu yerda ishtirokchi bayonlari va tadqiqotchilarning tematik tahlilidan chiqqan sifatli kategoriya bo‘lib, tashxis qo‘yuvchi psixiatrik yoki psixometrik o‘lchov emas.

Gibrid boshqaruv modeli qanday paydo bo‘ladi?

Full day school tartibi o‘quvchilarning maktabdan keyingi yuzma-yuz yig‘ilish vaqtini cheklagani uchun ayrim ekstrakurikulyar tuzilmalar muvofiqlashtirish yig‘ilishlarini kechki payt Zoom orqali o‘tkaza boshlagan. Manba bu o‘zgarishni faqat texnologik yangilik emas, balki tashkiliy moslashuv sifatida talqin qiladi.

Maqola gibrid muvofiqlashtirish o‘quvchilarning kognitiv yukini kamaytiradi degan talqinni ham beradi. Biroq kognitiv yuk bu tadqiqotda o‘lchangan o‘zgaruvchi emas. Shu sababli Verianla nuqtai nazaridan xavfsiz ifoda shuki, gibrid model ishtirokchilar tomonidan vaqt va muvofiqlashtirish muammosiga yechim sifatida ishlatilgan.

Dastur muvaffaqiyatining mezoni nega o‘zgaradi?

Manbada ayrim maslahatchilar ekstrakurikulyar dastur muvaffaqiyati faqat tadbirning yakunlanishi yoki qatnashchilar soni bilan baholanmasligi, a’zolarning kundalik xulqidagi o‘zgarish ham tashkiliy baholashga kiritilishini bildiradi.

Bu yondashuv dastur boshqaruvi bilan axloq tarbiyasini bog‘laydi. Biroq tadqiqot qaysi xulq ko‘rsatkichlari standartlashtirilgan shaklda o‘lchanganini yoki bu xulq baholashlarining ball tizimini bildirmaydi.

Radiating effect nima?

Radiating effect, tashkilot a’zolarida shakllangan munosabat yoki xulqlarning namuna orqali bevosita a’zo bo‘lmagan o‘quvchilarga ham tarqalishi ma’nosida ishlatiladi. Tadqiqotchilar bu ehtimolni faqat tashkilot a’zolari bilan intervyu qilib emas, balki to‘rtta maktabdan a’zo bo‘lmagan o‘quvchi informantlarni ham qo‘shib baholashga harakat qilgan.

A’zo bo‘lmagan ayrim o‘quvchilar ekstrakurikulyar a’zolarning ibodat intizomi yoki xulqlarini kuzatib o‘zlari ham ta’sirlanganini aytgan. Boshqa o‘quvchilar esa tashkilotni yopiq, haddan tashqari jiddiy yoki maktabning umumiy o‘quvchi ommasiga yetarlicha yaqin bo‘lmagan guruh sifatida qabul qilgan. Bu qarama-qarshi bayonlar radiating effect bir xil emasligini ko‘rsatadi.

“Moral isolation”, ya’ni axloqiy izolyatsiya qanday paydo bo‘ladi?

Manba muhokamasida axloqiy izolyatsiya tashkilot ichida kuchli me’yorlar va guruh identiteti shakllangan bo‘lsa-da, bu qadriyatlar kengroq o‘quvchilar populyatsiyasiga o‘tmasligi xavfini anglatadi. A’zolar o‘zaro kuchli birdamlik rivojlantirgan paytda a’zo bo‘lmagan o‘quvchilarning o‘zini chetda his qilishi peer modeling maktab bo‘ylab tarqalishini cheklashi mumkin.

Shu sababli tadqiqot diniy ekstrakurikulyar tuzilmalar faqat ichkarida kuchli identitet yaratishi yetarli emasligini; a’zo bo‘lmagan o‘quvchilar bilan kundalik aloqa qilish, maktabning umumiy ehtiyojlariga xizmat ko‘rsatish va yanada inklyuziv faoliyatlar ishlab chiqish kerakligini ta’kidlaydi.

Service-learning nega ahamiyat kasb etadi?

Service-learning, o‘quvchining jamoat xizmatiga oid faoliyatini o‘rganish va refleksiya jarayoni bilan birlashtiradigan ta’lim yondashuvidir. Manbada yordam yig‘ish, ehtiyojmandlarga oziq-ovqat tarqatish va ijtimoiy yordam tadbirlari kabi yuzma-yuz amaliyotlar ayrim informantlar tomonidan faqat ijtimoiy mediada kontentni yoqtirish yoki qayg‘uli videoga reaksiya bildirishdan ko‘ra kuchliroq empatiya tajribasi sifatida baholangan.

Bu natija nazoratli eksperimental taqqoslash emas. Tadqiqot “service-learning empatiyani X foizga oshiradi” demaydi; faqat dala bayonlari bu faoliyatlar ishtirokchilar tomonidan mazmunliroq deb ko‘rilganini ko‘rsatadi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

ElementManbada berilgan ma’lumot
Tadqiqot yondashuviSifatli
DizaynKashfiy ko‘p holatli tadqiqot
JoyBandung, Indoneziya
Maktab soni4 litsey
Informantlar soni28
TanlashPurposive sampling
Tanlash mezoniFaol diniy ekstrakurikulyar dastur va faol raqamli/ijtimoiy media izi
Kiber kuzatuv muddatiIyun-Noyabr 2025; 6 oy
Kiber kontent hajmiTaxminan 120 asosiy post va izoh o‘zaro aloqasi
Birlamchi ma’lumotChuqurlashtirilgan intervyu, ishtirokchi kuzatuvi va kiber kuzatuv
Ikkilamchi ma’lumotLPJ faoliyat hisobotlari, dastur rejalari va raqamli kontent arxivlari
TahlilOpen Coding → Axial Coding → Thematic Development
Nazariy doiraBandura Ijtimoiy O‘rganish Nazariyasi + Al-Ghazali Riyadhah yondashuvi

Kiber Kuzatuv Ushbu Tadqiqotda Nimani O‘rganadi?

Kiber kuzatuv to‘rtta maktabning diniy ekstrakurikulyar tuzilmalariga tegishli rasmiy Instagram akkauntlari va a’zolarning yopiq WhatsApp Channel aloqa muhitlarida ko‘rinadigan raqamli xulq hamda kontent naqshlarini o‘rganish uchun ishlatilgan; manba ayniqsa ramziy zo‘ravonlik, prosotsial o‘zaro aloqa/kiber empatiya, raqamli xushmuomalalik va qarshi-narrativ kontentlariga berilgan axloqiy reaksiyalarni kuzatuv markazi sifatida ko‘rsatadi. Bu usul o‘quvchilarning barcha shaxsiy raqamli xulqini yoki kiberbulling prevalansini o‘lchamaydi.

Namuna qanday tuzilgan?

To‘rtta maktab purposive tarzda tanlangan. Tanlash mezoni maktabda diniy ekstrakurikulyar dastur mavjudligi va dastur ijtimoiy media orqali faol raqamli iz hosil qilishidir. Shu sababli tadqiqot raqamli jihatdan faol ekstrakurikulyar tuzilmalarning tajribasini o‘rganadi; raqamli faoliyati bo‘lmagan maktab dasturlari tadqiqot dizayni sababli vakillik qilmaydi.

Manba 28 informant ma’lumotlar to‘yinganligi tamoyiliga ko‘ra yetarli deb qabul qilinganini va oxirgi intervyularda yangi tematik variatsiyalar endi paydo bo‘lmaganini bildiradi. Biroq to‘yinganlik qaysi intervyu raqamida yuz bergani yoki buni ko‘rsatuvchi alohida saturation matritsasi e’lon qilinmagan.

Informantlarning taqsimoti

MaktabPembina / maslahatchiYadro boshqaruvchiA’zoUmumiy o‘quvchi / a’zo emasJami
SMA Labschool12227
SMA PGII 112227
SMAN 4 Bandung12227
SMAN 11 Bandung12227
Jami488828

Bu taqsimot 2-jadvaldagi informant kodlaridan arifmetik ravishda qayta tuzilgan; manbada alohida foiz tahlili o‘tkazilmagan.

Umumiy o‘quvchilar nega tadqiqotga kiritilgan?

A’zo bo‘lmagan umumiy o‘quvchilarni kiritishdan maqsad diniy ekstrakurikulyar tuzilmalarning o‘z a’zolari haqida shakllantirgan ijobiy bahosini maktabning tashqi doirasidan kelgan fikrlar bilan taqqoslashdir. Manba buni “cross-validation” deb ataydi.

Bu qo‘llanish mashinani o‘rganishdagi k-fold cross-validation yoki statistik kross-validatsiya emas. Bu yerda ma’no sifatli manba taqqoslashidir.

Ma’lumot to‘plash qatlamlari

Ma’lumot manbaiManbada qayd etilgan vazifaTalqin chegarasi
Chuqurlashtirilgan intervyuMotivatsiya, tajriba, yuk, mas’uliyat va idrokni tushunishO‘z-o‘zini bildirish va ijtimoiy jihatdan maqbul javoblarga moyil bo‘lishi mumkin
Ishtirokchi kuzatuviEkstrakurikulyar va qo‘mita faoliyatlarini dala kontekstida o‘rganishStandart xulq ballash shkalasi qayd etilmagan
Kiber kuzatuvInstagram va WhatsApp Channel dagi xulq/kontent naqshlarini o‘rganishO‘quvchilarning barcha shaxsiy internet xulqini ifodalamaydi
Hujjat tahliliLPJ, dastur rejasi va raqamli arxivlarni taqqoslashHujjatlarni tanlash va kodlash tafsilotlari cheklangan

Raqamli etika qanday ko‘rib chiqilgan?

Tadqiqotchilar ommaga ochiq raqamli kontentlarda foydalanuvchi nomi va yuz kabi identifikatsiya qiluvchi unsurlar anonimlashtirilganini bildiradi. Yopiq WhatsApp Channel muhitlari uchun tegishli boshqaruvchilar va ekstrakurikulyar maslahatchilardan informed consent olingani qayd etilgan.

PDFda alohida institutsional etika kengashi raqami, tashkilot etika qo‘mitasi qarori yoki barcha 28 informant uchun batafsil rozilik tartibi qayd etilmagan. O‘quvchilarning yoshi va ota-ona/vasiy roziligiga oid alohida ma’lumot ham berilmagan.

Tematik tahlil qanday amalga oshirilgan?

Manbadagi tematik tahlil jarayoni uch bosqichdan iborat:

  1. Open Coding: Intervyu transkriptlari va kuzatuv qaydlaridagi ma’no birliklariga dastlabki konseptual yorliqlar berish.
  2. Axial Coding: Dastlabki yorliqlarni coding matrix yordamida kengroq va o‘zaro bog‘langan kategoriyalar ostida birlashtirish.
  3. Thematic Development: Kategoriyalarni tadqiqotning markaziy tushuntiruvchi mavzulariga aylantirish.

Manba ishlatilgan sifatli tahlil dasturini, kodlovchilar sonini, kodlovchilararo muvofiqlik koeffitsiyentini yoki batafsil kod kitobini qayd etmaydi. Shuning uchun mavzular mustaqil tadqiqotchilar tomonidan qanchalik bir xil shaklda takror ishlab chiqilishi mumkinligini mavjud matndan hisoblab bo‘lmaydi.

Manba tadqiqotining usul va topilmalar tuzilmasiga asoslanib Verianla uchun tayyorlangan mustaqil, masshtabsiz va source-derived sxema. O‘qlar miqdoriy sababiylik yoki ta’sir kattaligini ko‘rsatmaydi; faqat ma’lumot to‘plash va tahlil oqimini ifodalaydi.

Triangulyatsiya qanday ishlatilgan?

Tadqiqot ikki xil triangulation shaklini qayd etadi. Texnik triangulyatsiya, intervyu, kuzatuv va hujjat ma’lumotlarini birgalikda baholashdir. Manba triangulyatsiyasi esa maslahatchi, yadro boshqaruvchi, a’zo va umumiy o‘quvchilarning turli nuqtai nazarlarini taqqoslashdir.

Triangulation barcha fikrlar to‘g‘ri yoki tadqiqotchi talqini xatosiz ekanini kafolatlamaydi. Ammo bir xil mavzu turli ma’lumot kanallarida ko‘rinadimi-yo‘qmi, tekshirish sifatli tadqiqotdagi usullardan biridir.

Birinchi mavzu: Gibrid dastur boshqaruvi va xulqqa yo‘naltirilgan baholash

Full day school tuzilmasi maktabdan keyingi yuzma-yuz yig‘ilish vaqtini qisqartirgan va ayrim tashkilotlar muvofiqlashtirishning bir qismini onlayn muhitga ko‘chirgan. Manbada ayniqsa tungi Zoom yig‘ilishlari tashkiliy rejalashtirishni davom ettirish uchun ishlatiladigan moslashuv namunasi sifatida bayon qilinadi.

Ikkinchi quyi topilma tashkiliy muvaffaqiyat faqat tadbirlar soni yoki dastur tugallanishi bilan o‘lchanmay, a’zolarning kundalik axloqiy xulqi bilan ham bog‘langanidir. Shu tariqa boshqaruv va xarakter tarbiyasi bir xil baholash doirasiga joylashtiriladi.

Manba bu tuzilmani “panoptic observation” tushunchasi bilan talqin qiladi. Biroq panoptik kuzatuv alohida o‘lchov o‘zgaruvchisi emas; mualliflarning tashkiliy kuzatuv va xulqiy anglashni izohlash uchun ishlatgan nazariy talqinidir.

Ikkinchi mavzu: Tuzilmaviy majburiyatdan axloqiy anglashga

Intervyularda ayrim o‘quvchilar tashkilotga dastlab baho, rasmiyatchilik yoki tashqi kutish sababli qo‘shilgani; ammo takroriy mas’uliyatlar, qo‘mita vazifalari va tengdoshlardan ko‘rilgan xulq namunalari natijasida mas’uliyat yanada ichki tus olgani bayon qilingan.

Manba bu naqshni Riyadhah bilan talqin qiladi. Banduraning peer modeling mexanizmi esa bu odatning ijtimoiy muhitdan qo‘llab-quvvatlanishini tushuntirish uchun ishlatiladi.

Raqamli halollikka oid misollar orasida provokatsion xabar yoki tekshirilmagan ma’lumotni guruh ichida ulashishning oldini olish va Tabayyun amaliyotini rag‘batlantirish mavjud.

Uchinchi mavzu: Raqamli qarshi-narrativ va ko‘ngilli burnout

Ekstrakurikulyar tuzilmalar Instagram, WhatsApp Channel va ayrim raqamli audio/kontent formatlaridan diniy-axloqiy xabarlarni o‘quvchilarning kundalik raqamli muhitiga olib kirish uchun foydalanadi. Manba telefon ishlatishni taqiqlash o‘rniga ijobiy qarshi-narrativ yaratish yondashuvi tanlanganini bildiradi.

Biroq bir o‘quvchining g‘oya, matn, video tahriri, nashr va izohlarni boshqarishni birga zimmasiga olishi takroriy burnout mavzusiga olib kelgan. Maktab infratuzilmasining yetarli emasligi va o‘quvchilar ayrim raqamli vositalarga o‘z budjeti hisobidan kirishga urinishi ham ish yukiga qo‘shilgan.

Tadqiqot qaysi o‘quvchilar burnout boshdan kechirganini sonli prevalans bilan qayd etmaydi. Shuning uchun “ishtirokchilarning X foizi burnoutga uchragan” kabi xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

To‘rtinchi mavzu: Ichki nazorat bilan cheklangan tashqi tarqalish o‘rtasidagi taranglik

Tashkilot a’zolarining identiteti ayrim informantlarda raqamli muhitdagi qo‘pol yoki tashkilot qadriyatlariga mos kelmaydigan xulqlarga qarshi ichki tormoz vazifasi bilan bog‘langan.

A’zo bo‘lmagan o‘quvchilardan kelgan ma’lumotlar esa ikki yo‘nalishli. Ayrim o‘quvchilar diniy ekstrakurikulyar a’zolarning xulqidan ijobiy ta’sirlangan bo‘lsa, boshqalari tashkilotni yetarlicha inklyuziv yoki kundalik maktab ehtiyojlariga yaqin deb hisoblamaydi.

Bu ikki yo‘nalishli topilma tadqiqotning eng muhim boshqaruv xulosasini beradi: ichki guruh me’yorlarining kuchli bo‘lishi o‘z-o‘zidan butun maktabda axloqiy ta’sir yaratish uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin.

MavzuManbada kuzatilgan naqshMualliflar talqiniTalqin chegarasi
Moslashuvchan dastur boshqaruviYuzma-yuz muvofiqlashtirishning bir qismi onlayn yig‘ilishga ko‘chadi; dastur baholashi xulqqa ham qaratiladi.Gibrid boshqaruv tashkiliy moslashuvni ta’minlaydi.Kognitiv yuk yoki samaradorlik standart shkala bilan o‘lchanmagan.
Riyadhah va ichkilashtirishTashqi sabablardan boshlangan vazifalar vaqt o‘tishi bilan mas’uliyat va odat bayonlariga aylanadi.Takror va peer modeling axloqiy anglashni qo‘llab-quvvatlaydi.Sababiy tajriba, nazorat guruhi yoki vaqtga bog‘liq ta’sir o‘lchovi yo‘q.
Raqamli syiar va burnoutCounter-narrative kontentlari ishlab chiqiladi; media vazifalarining bir kishiga to‘planishi charchoq hosil qiladi.Vazifa ixtisoslashuvi va infratuzilma yordami kerak.Burnout klinik/psixometrik shkala bilan o‘lchanmagan.
Ichki ijtimoiy nazorat va radiating effectA’zolarda o‘zini nazorat qilish bayonlari bor; a’zo bo‘lmaganlarda ham ijobiy ta’sirlanish, ham elitizm idroki uchraydi.Tashkilotlar yanada inklyuziv va xizmatga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak.Butun maktab populyatsiyasida ta’sir darajasi hisoblanmagan.

Service-learning topilmasini to‘g‘ri talqin qilish

Manba yordam yig‘ish, ehtiyojmandlarga oziq-ovqat yetkazish va ijtimoiy yordam tashriflari kabi yuzma-yuz faoliyatlar ayrim ishtirokchilar tomonidan empatiyani rivojlantirish nuqtai nazaridan ijtimoiy mediada passiv o‘zaro aloqadan kuchliroq deb ko‘rilganini qayd etadi.

Bu topilmadan “service-learning har doim raqamli ta’limdan samaraliroq” degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Tadqiqot ikki usulni randomizatsiyalangan guruhlarda taqqoslamagan va empatiya uchun old-test/so‘ng-test ballaridan foydalanmagan.

Ushbu Tadqiqot Riyadhah va Peer Modelingning Raqamli Xarakterga Sababiy Ta’sirini Isbotlaydimi?

Yo‘q. Tadqiqot sifatli va kashfiy ko‘p holatli tadqiqotdir; Riyadhah, peer modeling, raqamli halollik, empatiya yoki ijtimoiy nazorat o‘rtasida nazoratli eksperimental sababiylik testi o‘tkazmagan. Topilmalar Bandungdagi to‘rtta litseydagi intervyu, kuzatuv, raqamli iz va hujjatlardan chiqarilgan izchil sifatli naqshlarni qo‘llab-quvvatlaydi; ta’sirning kattaligi, tezligi yoki boshqa o‘quvchilar populyatsiyasida ayni natija yuz berishini belgilamaydi.

Manbaning kuchli da’volarini qanday o‘qish kerak?

Maqolaning ayrim jumlalari “isbotladi”, “ancha samaraliroq” yoki “o‘zgartirdi” kabi kuchli iboralardan foydalanadi. Verianla bu iboralar ortidagi haqiqiy tadqiqot dizaynini asos sifatida oladi.

Sifatli intervyu va kuzatuvlar xulq mexanizmi haqida kuchli tushuntiruvchi dalil berishi mumkin; ammo eksperimental taqqoslash beradigan sababiy ta’sir kattaligining o‘rnini bosa olmaydi. Shu sababli manba mualliflarining talqini saqlanib, tadqiqot dizaynining epistemik chegarasi ham alohida ko‘rinadigan qilib qoldirilgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

  • Bandungdagi to‘rtta litseydagi diniy ekstrakurikulyar tuzilmalar raqamli davrning vaqt va aloqa sharoitlariga gibrid boshqaruv shakllari bilan moslashmoqda.
  • Intervyu va kuzatuv ma’lumotlari takroriy tashkiliy mas’uliyat ayrim o‘quvchilarda ichkiroq mas’uliyat bayonlari bilan birga uchrashini ko‘rsatadi.
  • Peer modeling tadqiqotning nazariy talqinida axloqiy xulqning ijtimoiy jihatdan mustahkamlanishini tushuntiruvchi asosiy mexanizmlardan biridir.
  • Tabayyun manbada raqamli ma’lumot ulashishda tekshirish va noto‘g‘ri axborotni tarqatmaslik amaliyoti bilan bog‘langan.
  • Raqamli syiar/counter-narrative ishlab chiqarish o‘quvchilar uchun sezilarli ish yukini yaratishi mumkin.
  • Media vazifalarining bir kishida to‘planishi turli maktab holatlarida burnout mavzusining takrorlanishi bilan bog‘langan.
  • A’zo bo‘lmagan o‘quvchilarning fikrlari diniy ekstrakurikulyar xulq namunasi maktab bo‘ylab ma’lum darajada tarqalishi mumkinligini, ammo tarqalish bir xil emasligini ko‘rsatadi.
  • Qabul qilingan elitizm va ichki yopiqlik radiating effect uchun muhim cheklovchi mavzu sifatida aniqlangan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

  • Riyadhah raqamli halollikni muayyan foizga oshirishi ko‘rsatilmagan.
  • Peer modelingning o‘quvchi empatiyasiga sababiy ta’sir kattaligi hisoblanmagan.
  • Riyadhah + peer modeling yondashuvi an’anaviy axloq darsidan “keskin ravishda tezroq” ekani nazoratli taqqoslash bilan isbotlanmagan.
  • To‘rtta maktabda kiberbulling qanchalik tez-tez uchrashi o‘lchanmagan.
  • Burnout prevalansi yoki klinik burnout balli hisoblanmagan.
  • Instagram/WhatsApp counter-narrative kontentlarining qamrov, bosish, o‘zaro aloqa yoki xulqni o‘zgartirish darajasi miqdoriy baholanmagan.
  • Service-learning ijtimoiy media ta’limidan sababiy jihatdan ustun ekani eksperimental tarzda ko‘rsatilmagan.
  • To‘rtta maktabdan olingan natijalarni Bandungdagi barcha litseylarga, Indoneziyaning qishloq hududlariga yoki boshqa mamlakatlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumlashtirib bo‘lmaydi.
  • Tadqiqot barcha o‘quvchilarning shaxsiy ijtimoiy media akkauntlari yoki onlayn hayotining hammasini kuzatmagan.

Manbaning o‘z cheklovi

Maqola tadqiqot shahar litsey ekotizimlari bilan cheklanganini va ijtimoiy nazorat hamda ko‘ngilli burnout naqshlari qishloq yoki kamroq rivojlangan hududlarni to‘liq ifodalamasligi mumkinligini tan oladi.

Mualliflar kelajakda turli geografik-demografik hududlarda qiyosiy tadqiqotlar o‘tkazish va counter-narrative qamrovini o‘lchovliroq baholash uchun miqdoriy yoki mixed-methods dizaynlaridan foydalanishni tavsiya qiladi.

Verianla nuqtai nazaridan qo‘shimcha takror ishlab chiqarish cheklovlari

  • Intervyular davomiyligi va har bir ishtirokchi bilan necha marta intervyu o‘tkazilgani qayd etilmagan.
  • Intervyu savolnomasining to‘liq matni e’lon qilinmagan.
  • Ishtirokchilarning yosh, sinf va jins taqsimoti berilmagan.
  • Data saturation uchun batafsil to‘yinganlik jadvali taqdim etilmagan.
  • Open/axial coding uchun to‘liq codebook e’lon qilinmagan.
  • Kodlovchilar soni va kodlovchilararo ishonchlilik mezoni qayd etilmagan.
  • Sifatli tahlil dasturi ko‘rsatilmagan.
  • Taxminan 120 raqamli kontentning maktab yoki platforma bo‘yicha sonli taqsimoti berilmagan.
  • Instagram va WhatsApp uchun alohida tahlil natijalari miqdoriy shaklda qayd etilmagan.
  • PDFda institutsional etika kengashi/protokol raqami yo‘q.
  • PDFda moliyalashtirish, manfaatlar to‘qnashuvi, muallif hissalari va ma’lumot mavjudligi bo‘yicha alohida bayonot bo‘limlari yo‘q.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Eksplorasi Peran Ekstrakurikuler Keagamaan dalam Pembentukan Akhlak Mulia Siswa di Era Digital

O‘zbekcha nashr sarlavhasi: Raqamli Davrda O‘quvchilarda Go‘zal Axloq Shakllanishida Diniy Ekstrakurikulyar Faoliyatlar Rolini O‘rganish

Mualliflar: Helma Malia Putri; Agus Fakhruddin; Pandu Hyangsewu.

Mualliflar tartibi: Manba PDFdagi tartib aynan saqlangan.

Teng hissa: Manbada teng hissa/teng birinchi muallif belgisi yo‘q.

Mas’ul muallif: Helma Malia Putri; manba PDFda yulduzcha bilan ko‘rsatilgan.

Tashkilot: Universitas Pendidikan Indonesia.

Jurnal: Nuris Journal of Education and Islamic Studies.

Jild / son: 6(1), January-June 2026.

Sahifalar: 178-190.

Nashr sanasi: Rasmiy maqola qaydida 17 Iyun 2026.

ISSN: 2776-2653.

DOI: 10.52620/jeis.v6i1.269.

Rasmiy havola: Nuris Journal of Education and Islamic Studies maqola qaydi; DOI 10.52620/jeis.v6i1.269.

Nashriyot: Jurnalning rasmiy sahifasi nashriyot sifatida Institut Nurul Islam Mojokertoni ko‘rsatadi; jurnal Universitas Trunodjoyo Madura bilan hamkorlikda nashr etiladi.

Manba turi: Original sifatli ta’lim/ijtimoiy fan dala tadqiqoti; kashfiy ko‘p holatli tadqiqot.

Taqrizdan o‘tish: Jurnal o‘zini peer-reviewed deb ta’riflaydi va Double Anonymous Reviewdan foydalanishini bildiradi. Maqolaga xos taqriz hisobotlari ochiq e’lon qilinmagan.

Litsenziya: Rasmiy maqola sahifasida Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Takroriylik / versiya izohi: Universitas Pendidikan Indonesia repositorysida ayni sarlavha bilan 2026-yilgi S1 thesis qaydi mavjud. Hozirgi matn taqrizli jurnalda nashr etilgan maqola versiyasidir; tezis va maqolaning barcha xom ma’lumot/matn darajasida aynan bir xil ekani bu yerda faraz qilinmaydi.

Tadqiqot hududi: Bandung shahridagi to‘rtta litsey: SMA Labschool, SMA PGII 1, SMAN 4 Bandung va SMAN 11 Bandung.

Namuna: 28 informant; purposive sampling va data saturation yondashuvi.

Informant guruhlari: Diniy ekstrakurikulyar maslahatchilar, yadro boshqaruvchilar, a’zolar va a’zo bo‘lmagan umumiy o‘quvchilar.

Kiber kuzatuv: Iyun-Noyabr 2025 oralig‘ida olti oy; taxminan 120 asosiy post va izoh o‘zaro aloqasi; to‘rtta maktabning rasmiy diniy ekstrakurikulyar Instagram akkauntlari va yopiq WhatsApp Channel muhitlari.

Kiber kuzatuv ko‘rsatkichlari: Ramziy zo‘ravonlik, prosotsial o‘zaro aloqa/kiber empatiya, raqamli xushmuomalalik va qarshi-narrativ kontentlarga axloqiy javoblar.

Boshqa ma’lumot manbalari: Chuqurlashtirilgan intervyu, ishtirokchi kuzatuvi, Laporan Pertanggungjawaban (LPJ) faoliyat hisobotlari, ish dasturlari va raqamli kontent arxivlari.

Tahlil: Tematik tahlil; Open Coding → Axial Coding → Thematic Development.

Nazariy doira: Albert Bandura Ijtimoiy O‘rganish Nazariyasi va Al-Ghazali Riyadhah yondashuvi. Digital citizenship, social control, counter-narrative va service-learning yordamchi/operatsion tushunchalardir.

Statistik tahlil: Manba inferensial statistika, p qiymati, ishonch oralig‘i yoki ta’sir kattaligini qayd etmaydi. Tadqiqot sifatli dizaynga ega.

Etika: Ommaga ochiq raqamli ma’lumotlarda foydalanuvchi nomlari va yuzlar anonimlashtirilgani, yopiq WhatsApp Channel ma’lumotlari uchun tegishli boshqaruvchi va maslahatchilardan informed consent olingani bildirilgan.

Etika kengashi: PDFda institutsional etika kengashi/protokol raqami qayd etilmagan.

Moliyalashtirish: PDFda alohida Funding Statement yo‘q.

Manfaatlar to‘qnashuvi: PDFda alohida Conflict of Interest Statement yo‘q.

Muallif hissalari: PDFda alohida Author Contributions / CRediT bayonoti yo‘q.

Ma’lumot mavjudligi: PDFda alohida Data Availability Statement yoki xom ma’lumotlar ombori qayd etilmagan.

Markaziy talqin chegarasi: Tadqiqot to‘rtta shahar litseyidagi sifatli naqshlarni ochib beradi; Riyadhah, peer modeling, service-learning yoki counter-narrative yondashuvlarining sababiy ta’sir kattaligini sinamaydi.

Metodologik terminologiya izohi: Manba intervyu va kiber kuzatuvni birgalikda qo‘llashni “mixed-approach” deb ataydi. Biroq qayd etilgan dizayn va tahlil to‘liq sifatli bo‘lgani uchun tadqiqot standart usul tasnifida mixed-methods tadqiqot sifatida taqdim etilmagan.

Cross-validation terminologiya izohi: Manbadagi cross-validation a’zo bo‘lmagan o‘quvchilar fikrini tashkilot ichidagi aktorlar fikri bilan sifat jihatdan taqqoslashni anglatadi; statistik yoki mashinani o‘rganishdagi kross-validatsiya emas.


Ulashish:

Izohlar ko‘rib chiqilgandan keyin e’lon qilinadi. Izohingiz tasdiqlash jarayoniga yuboriladi va ma’qullangach ko‘rinadi.

Izoh qoldiring

E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan