Homiladorlik davrida rivojlanayotgan homilaning skelet tuzilishi uchun katta miqdorda kalsiy zarur bo‘ladi. Ayniqsa, uchinchi trimestrda ortadigan ushbu ehtiyoj ona skeletidan mineral yo‘qotilishi yuz beradimi yoki yo‘qmi degan savolni uzoq vaqtdan beri kun tartibida ushlab turibdi. Ayrim prospektiv tadqiqotlar homiladorlik paytida umurtqa pog‘onasi yoki son suyagida suyak mineral zichligi kamayishini bildirgan bo‘lsa, boshqalari sezilarli o‘zgarish aniqlamagan.

Elahe Amirxalili (Elahe Amirkhalili) va to‘qqiz nafar tadqiqotchi tomonidan tayyorlangan ushbu tizimli sharh va meta-tahlil sog‘lom ayollarda bitta homiladorlikning onaning suyak mineral zichligi (BMD) bilan bog‘liqligini to‘rtta asosiy skelet sohasida baholaydi:

• Bel umurtqasi (Lomber omurga),
• Son suyagi bo‘yni (Femur boynu),
• Umumiy son suyagi (Total kalça),
• Ko‘st suyagi sohasi (Trokanter).

PubMed/MEDLINE, Web of Science va Scopus ma’lumotlar bazalarida dastlabki davrdan 2025-yil 12-dekabrgacha qidiruv o‘tkazilgan. Dastlab aniqlangan 8 521 ta yozuv takroriy holatlar va muvofiqlik tekshiruvlaridan so‘ng sakkizta prospektif yoki boylamali (longitudinal) tadqiqotgacha saralangan. Meta-tahlilga jami 255 nafar ayol kiritilgan.

Tadqiqotlarning barchasida suyak mineral zichligi ikki energiyali rentgen absorbsiometriyasi, ya’ni DXA usuli bilan o‘lchangan. Homiladorlikdan oldingi yoki homiladorlikning dastlabki uch oyligidagi ko‘rsatkichlar tug‘ruqdan keyingi o‘lchovlar bilan taqqoslangan. Kuzatuv muddati tadqiqotlar orasida bir haftadan to‘qqiz oygacha bo‘lgan davrni tashkil etadi.

Bir o‘zgaruvchili tasodifiy effektlar meta-tahlilida birlashtirilgan standartlashtirilgan o‘rtacha farqlar (SMD) quyidagicha:

Barcha nuqtaviy baholar kichik va manfiy yo‘nalishda bo‘lsa-da, nolga juda yaqindir va barcha ishonchlilik oraliqlari nolni o‘z ichiga oladi. Shu sababli o‘rganilgan tanlanmada bitta homiladorlikdan keyin suyak mineral zichligining statistik jihatdan ahamiyatli kamayishi aniqlanmagan.

Anatomik sohalar o‘rtasidagi o‘lchov bog‘liqliklarini bitta modelda hisobga oluvchi ko‘p o‘lchovli meta-tahlil ham xuddi shu umumiy natijani bergan. Hech bir sohada o‘zgarish statistik ahamiyatga ega bo‘lmagan. Ayrim tadqiqotlar ketma-ket chiqarib tashlanganda ham natijalar o‘zgarmagan.

Shunga qaramay, xulosa “homiladorlik hech qachon suyak yo‘qotilishiga olib kelmaydi” deb talqin qilinmasligi lozim. Umumiy tanlanma kichik, tadqiqotlarning barchasi Buyuk Britaniya, AQSH, Daniya va Italiya kabi yuqori daromadli mamlakatlarda o‘tkazilgan. Oziqlanish yetishmovchiligi, D vitamini yoki kalsiy tanqisligi bo‘lgan ayollar yetarlicha ifodalanmagan.

Bundan tashqari, tug‘ruqdan keyingi o‘lchovlar paytida ayollarning emizgan-emizmaganligi, qancha muddat va qanday jadallikda emizgani alohida ajratilmagan. Shu sababli tahlil sof homiladorlik ta’sirini tug‘ruqdan keyingi dastlabki davr va ehtimoliy emizish ta’siridan to‘liq ajrata olmaydi.

Tadqiqotning eng ehtiyotkorlik bilan bildirilgan xulosasi shudir: Mavjud kichik va geografik jihatdan cheklangan prospektiv tadqiqotlarning birlashtirilgan natijalari sog‘lom va to‘g‘ri oziqlangan ayollarda bitta homiladorlik bilan bog‘liq suyak mineral zichligining sezilarli darajada kamayishini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Suyak to‘qimasi qotib qolgan va o‘zgarmas tuzilma emas. Suyak hosil bo‘lishi va uning so‘rilishi (rezorbsiya) butun umr davom etadi. Homiladorlik esa onaning kalsiy almashinuvi rivojlanayotgan homila ehtiyojlariga moslashishi shart bo‘lgan o‘ziga xos fiziologik davrdir.

Tadqiqotda keltirilishicha, homila homiladorlik davomida taxminan 25–30 gramm kalsiy to‘playdi va buning katta qismi uchinchi trimestrga to‘g‘ri keladi. Bu holat “ona skeletining qurbon bo‘lishi” (maternal skeletal sacrifice), ya’ni ona skeleti homila uchun mineral yo‘qotadi degan qarashni yuzaga keltirgan.

Izlanish javob topishga intilgan asosiy savol quyidagichadir:

Sog‘lom ayolning bitta homiladorlikni o‘tashi homiladorlikdan oldingi davrga nisbatan umurtqa, son suyagi bo‘yni, umumiy son suyagi yoki ko‘st sohasidagi suyak mineral zichligida o‘lchanadigan kamayish bilan bog‘liqmi?

Bu savol umr bo‘yi davom etadigan osteoporoz xataridan ancha cheklanganroqdir. Tadqiqot faqat bitta homiladorlik atrofidagi zichlik o‘zgarishini o‘rganadi. Keksaygandagi osteoporoz, menopauzadan keyingi sinishlar yoki ko‘p sonli homiladorliklarning jamlangan ta’sirini bevosita o‘lchamaydi.

Homiladorlikda kalsiyga bo‘lgan ehtiyoj qanday qoplanadi?

Homiladorlikda homilaga kalsiy o‘tishi ona skeleti majburiy ravishda xuddi shu miqdorda mineral yo‘qotishini anglatmaydi. Tadqiqot ona organizmining asosiy moslashuv mexanizmlaridan biri ichaklardan kalsiy so‘rilishining oshishi ekanini tushuntiradi.

Bu moslashuvda 1,25-digidroksivitamin D darajasining ko‘tarilishi muhim o‘rin tutadi. Ichakdan ko‘proq kalsiy so‘rilganda homila ehtiyojining katta qismi oziq-ovqatdan va qon aylanishidagi kalsiydan qoplanadi.

Tadqiqotchilar, shuningdek, homiladorlikdagi tana vaznining ortishi skeletga tushadigan mexanik yukni oshirib, ayrim sohalarda suyak zichligini saqlab qoluvchi omil bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladilar. Biroq meta-tahlil ushbu mexanizmlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri sinovdan o‘tkazmagan.

Suyak mineral zichligi nimani o‘lchaydi?

Suyak mineral zichligi (BMD) muayyan skelet sohasidagi mineral moddalar miqdorining o‘lchangan maydonga nisbatini ifodalaydi. Tadqiqotlarda ishlatilgan asosiy birlik:

\[ g/cm^2 \]

shaklidadir.

• g — o‘lchangan suyak mineralining grammdagi miqdori,
• cm² — DXA tasvirida baholangan ikki o‘lchovli maydon.

DXA haqiqiy uch o‘lchovli hajmiy zichlikni emas, balki suyakning tasvirdagi maydon zichligini o‘lchaydi. Shu sababli tana tuzilishi, bemorning yotish holati, apparat modeli va homiladorlikdagi anatomik o‘zgarishlar natijalarga ta’sir qilishi mumkin.

Suyak mineral zichligi suyak mustahkamligining muhim ko‘rsatkichidir, ammo u suyak sifati, mikroarxitekturasi va sinish xatarining barcha jihatlarini bir o‘zi to‘liq ifodalamaydi.

Nega turli skelet sohalari alohida baholandi?

Homiladorlik va emizish davrida suyak metabolizmining barcha sohalarda bir xil o‘zgarishi kutilmaydi. Trabekulyar (g‘ovak) suyakka boy bel umurtqasi kortikal va trabekulyar tarkibi turlicha bo‘lgan son suyagi sohalariga qaraganda boshqacha munosabat bildirishi mumkin.

Tadqiqotda baholangan sohalar:

Adabiyotlarda nega turlicha natijalar mavjud edi?

Meta-tahlildan oldingi tadqiqotlar bir-biriga to‘liq mos kelmagan. Ayrim tadqiqotlarda umurtqa yoki son bo‘ynida kamayish ko‘ringan bo‘lsa, boshqalari o‘zgarish topmagan.

Tadqiqot bu tafovutning ehtimoliy sabablari sifatida quyidagilarni ko‘rsatadi:

• Tanlanmalar sonining kichikligi,
• Homiladorlikdan oldingi o‘lchov vaqtlarining farqliligi,
• Tug‘ruqdan keyingi kuzatuv muddatlarining turlichaligi,
• DXA apparatlari va o‘lchov usullarining har xilligi,
• Ishtirokchilarning yoshi, vazni, ovqatlanishi va dastlabki zichligidagi farqlar,
• Emizish holatining turlichaligi,
• Har xil anatomik sohalarning baholanishi.

Meta-tahlilning maqsadi ushbu kichik tadqiqotlarni birlashtirib, noaniqlikni kamaytirishdan iboratdir.

Qidiruv strategiyasi

Tadqiqotchilar uchta elektron ma’lumotlar bazasini dastlabki davrdan 2025-yil 12-dekabrgacha tekshirganlar: PubMed/MEDLINE, Web of Science va Scopus. Til va sana cheklovlari qo‘llanilmagan. 8 521 ta dastlabki qayddan takrorlar va tekshiruvlardan so‘ng 8 ta tadqiqot qolgan.

Hangi tadqiqotlar qabul qilindi?

Tadqiqotga kiritish mezonlari quyidagilardan iborat bo‘lgan:

• Sog‘lom homilador ayollar ishtiroki,
• Bitta homiladorlikning baholanishi,
• Prospektiv yoki boylamali kuzatuv dizayni,
• Ayni bir ayollarda homiladorlikdan oldingi va keyingi juftlashtirilgan BMD o‘lchovlarining mavjudligi,
• Kamida bitta asosiy sohaning (umurtqa, son bo‘yni, umumiy son, trokanter) o‘lchanishi,
• Boshlang‘ich o‘lchov homiladorlikdan oldin yoki eng kechi 1-trimestrda bo‘lishi,
• Tug‘ruqdan keyingi o‘lchov dastlabki 6 oyda (bir tadqiqotda 9 oy) bo‘lishi.

Protokoldan chetga chiqish: To‘qqiz oylik kuzatuv

Garchi protokol 6 oylik kuzatuvni belgilagan bo‘lsa-da, Ulrich va hamkasblarining 9 oylik kuzatuvli tadqiqoti ham tahlilga kiritilgan. Ushbu tadqiqot chiqarib tashlanganda ham umumiy xulosalar o‘zgarmagan.

PRISMA saralash jarayoni

Kiritilgan sakkizta tadqiqot

Standartlashtirilgan o‘rtacha farq (SMD) va metodologiya

Barcha tadqiqotlar DXA usulidan foydalangan. Kichik tanlanma xatoligini to‘g‘rilash uchun Hedges g koeffitsiyenti qo‘llanilgan. Tasodifiy effektlar modeli REML usulida baholangan, Knapp-Hartung tuzatishi kiritilgan.

Bir o‘zgaruvchili meta-tahlil natijalari

• Son suyagi bo‘yni (6 tadqiqot): SMD = -0,010; 95% GA = -0,169 dan 0,148 gacha; p = 0,898; I² = 0%.
• Bel umurtqasi (7 tadqiqot): SMD = -0,022; 95% GA = -0,152 dan 0,108 gacha; p = 0,744; I² = 0%.
• Umumiy son suyagi (5 tadqiqot): SMD = -0,035; 95% GA = -0,184 dan 0,114 gacha; p = 0,645; I² = 0%.
• Ko‘st/Trokanter (5 tadqiqot): SMD = -0,054; 95% GA = -0,221 dan 0,114 gacha; p = 0,530; I² = 0%.

Ko‘p o‘lchovli meta-tahlil va sezgirlik tahlili

To‘rtta anatomik sohaning korrelyatsiyasini (r = 0,5) hisobga olgan ko‘p o‘lchovli meta-tahlil ham barcha sohalarda statistik ahamiyatsiz kichik natijalarni ko‘rsatgan (-0,015 dan -0,064 gacha, p > 0,05). Bitta tadqiqotni chiqarib tashlash (leave-one-out) tahlili ham xulosalarning bitta alohida ishga bog‘liq emasligini tasdiqlagan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari va cheklovlari

• Kuchli tomonlari: maxsus tizimli sharh va meta-tahlil ekani, PROSPERO da ro‘yxatdan o‘tgani (CRD42025642535), PRISMA talablariga rioya qilingani, ko‘p o‘lchovli meta-tahlil va sezgirlik tahlillari o‘tkazilgani.
• Cheklovlari: jami 255 nafar ayoldan iborat kichik tanlanma, faqat to‘rtta yuqori daromadli mamlakatda o‘tkazilgani, oziqlanishi yetarli bo‘lmagan ayollar ifodalanmagani, emizish davomiyligi ajratilmagani, ko‘p sonli homiladorliklar o‘rganilmagani, matn va jadvallarda ayrim raqamiy nomutanosibliklar borligi hamda preprint ekanligidir.

Manba va uslubiyot eslatmasi

• Asl nomi: Effect of a Single Pregnancy on Maternal Bone Mineral Density: Systematic Review and Meta-Analysis
• Mualliflar: Elahe Amirkhalili, Arash Ghazbani, Noushin Fahimfar, Mohammad J. Mansourzadeh, Mir Saeed Yekaninejad, Mahbube Ebrahimpur, Farideh Razi, Sedigheh Hantoushzadeh, Alireza Raeisi, Afshin Ostovar
• Muassasa: Tehron Tibbiyot Fanlari Universiteti (TUMS), Tehron, Eron
• Sana: 2026-yil 23-iyun
• DOI: 10.2139/ssrn.6976347
• SSRN qayd raqami: 6976347
• PROSPERO: CRD42025642535
• Nashr platformasi: SSRN
• Taqriz holati: Preprint (ilmiy taqrizdan o‘tmagan).
• Rasmiy havola:SSRN dagi tadqiqot sahifasi

Tibbiy ogohlantirish: Mazkur meta-tahlil shaxsiy tibbiy maslahat emas. Homiladorlik yoki tug‘ruqdan keyin tushunarsiz og‘ir bel yoki chanoq og‘riqlari bo‘lgan, suyak kasalligi yoki dori qabul qiluvchi ayollar individual shifokor ko‘rigidan o‘tishlari shart.