Hamiləlik sırasında gelişen dölün skelet yapısı üçün önəmli miktarda kalsium gerekir. Özellikle üçüncü trimestrde artan bu gereksinim, anne skeletinden mineral itkisi yaşanıp yaşanmadığı sorusunu uzun süredir gündemde tutmaktadır. Bazı prospektif araşdırmalar gebelik sırasında omurga və ya kalçada sümük mineral sıxlığınun azaldığını bildirirken bazıları anlamlı bir değişiklik saptamamıştır.

Elahe Amirkhalili və dokuz araşdırmacının hazırladığı bu sistematik icmal və meta-analiz, sağlıklı kadınlarda tek bir gebeliğin ananın sümük mineral sıxlığıyla ilişkisini dört əsas skelet bölgesinde qiymətləndirməktedir:

• Bel onurğası,
• Femur boynu,
• Ümumi bud-çanaq,
• Trokanter bölgesi.

PubMed/MEDLINE, Web of Science və Scopus məlumat tabanlarında başlangıçtan 12 Aralık 2025’e kadar arama yapılmıştır. İlk aşamada belirlenen 8.521 kayıt, tekrarlar və uygunluk qiymətləndirməleri sonrasında sekiz prospektif və ya uzunlamasına tədqiqatya indirilmiştir. Meta-analize toplam 255 qadın dâhil edilmiştir.

Tədqiqatların tamamında sümük mineral sıxlığı iki enerjili X-şüa absorbsiyometriyasıyle, yani DXA ilə ölçülmüştür. Hamiləlik öncesindeki və ya gebeliğin ilk üç ayındaki dəyərlər, doğumdan sonra ölçməlerle karşılaştırılmıştır. Takip zamanı tədqiqatlar arasında bir haftadan dokuz aya kadar değişmektedir.

Tek dəyişənli təsadüfi təsirlər meta-analizinde birleştirilmiş standartlaşdırılmış orta fərqlar şöyledir:

Bütün nokta tahminleri küçük və negatif yöndedir; lakin sıfıra çox yakındır və bütün güven aralıkları sıfırı kapsamaktadır. Bu nedenle incelenen nümunəde tək bir hamiləlik sonrasında statistik baxımdan əhəmiyyətli bir sümük mineral sıxlığı azalması gösterilmemiştir.

Anatomik bölgeler arasındaki ölçmə ilişkilerini eyni modelde dikkate alan çoxdəyişənli meta-analiz de eyni genel sonucu vermiştir. Hiçbir bölgedeki değişim statistik baxımdan əhəmiyyətli deyildir. Tek tek tədqiqatlar sırayla analizden çıkarıldığında nəticə değişmemiştir.

Bununla birlikdə nəticə “gebelik hiçbir kadında sümük kaybına yol açmaz” şəklində yorumlanmamalıdır. Toplam nümunə küçüktür, araşdırmaların tamamı Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri, Danimarka və İtalya gibi yüksək gelirli ülkelerde yürütülmüştür. Beslenme yetersizliği, D vitamini və ya kalsium eksikliği bulunan kadınlar yeterince temsil edilmemektedir.

Ayrıca doğumdan sonra ölçməler sırasında qadınların emzirip əmizdirmədiği, ne kadar müddət emzirdiği və əmizdirmə sıxlığı ayrı olaraq çözümlenmemiştir. Bu nedenle analiz saf gebelik etkisini erken doğumdan sonra və olası əmizdirmə etkisinden tamamen ayıramamaktadır.

Tədqiqatnın en dikkatli şəkildə ifade edilebilecek sonucu şudur: Mevcut küçük və coğrafi olaraq sınırlı prospektif araşdırmaların birleştirilmiş nəticəları, sağlıklı və genellikle iyi beslenen kadınlarda tək bir hamiləlikle bağlantılı anlamlı bir sümük mineral sıxlığı azalması göstermemektedir.

Araşdırmanın əsas problemi

Kemik dokusu sabit və değişmeyen bir yapı deyildir. Kemik yapımı və sümük yıkımı yaşam boyunca devam eder. Hamiləlik ise annenin kalsium metabolizmasının gelişmekte olan dölün gereksinimlerine uyum sağlamak zorunda olduğu özel bir fizyolojik dönemdir.

Tədqiqatda dölün gebelik boyunca yaklaşık 25-30 gram kalsium biriktirdiği və bunun büyük bölümünün üçüncü trimestrde gerçekleştiği aktarılmaktadır. Bu durum “maternal skeletal sacrifice”, yani anne skeletinin döl üçün mineral feda ettiği düşüncesinin ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Araşdırmanın yanıtlamaya çalıştığı əsas soru şudur:

Sağlıklı bir kadının tək bir hamiləlik geçirmesi, hamiləlikdən əvvəlne kıyasla omurga, femur boynu, ümumi bud-çanaq və ya trokanter sümük mineral sıxlığında ölçülebilir bir azalmayla ilişkili midir?

Bu soru yaşam boyu osteoporoz riskinden daha sınırlıdır. Araşdırma tək bir hamiləlik çevresindeki sümük sıxlığı değişimini incelemektedir. İleri yaş osteoporozunu, menopoz sonrası sınıq riskini və ya çox sayıda gebeliğin toplam etkisini birbaşa ölçmemektedir.

Gebelikte kalsium ihtiyacı necə karşılanabilir?

Gebelikte döle kalsium aktarılması, anne skeletinin zorunlu olaraq eyni miktarda mineral kaybettiği anlamına gelmez. Tədqiqat, anne vücudunun başlıca uyum mekanizmalarından birinin bağırsaklardan kalsium emilimini artırmaq olduğunu açıklamaktadır.

Bu uyumda 1,25-dihidroksivitamin D düzeyindeki yükselme önəmli bir rol oynayabilir. Bağırsaktan daha fazla kalsium emildiğinde fetal gereksinimin daha büyük bölümü besinlerden və dolaşımdaki kalsiumdan karşılanabilir.

Araşdırmacılar ayrıca gebelikteki vücut ağırlığı artışının skelete binen mekanik yükü artırarak bazı bölgelerde sümük yoğunluğunu koruyucu yönde etkileyebileceğini tartışmaktadır. Ancak meta-analiz bu mekanizmaları birbaşa test etmemiştir; fizyolojik açıklamalar olaraq sunmaktadır.

Sümük mineral sıxlığı neyi ölçer?

Sümük mineral sıxlığı, belirli bir skelet bölgesindeki mineral içeriğinin ölçülen alana oranını ifade eder. Tədqiqatlarda kullanılan əsas birim:

\[ g/cm^2 \]

şeklindedir.

• g, ölçülen sümük mineralinin gram cinsinden miktarını,
• cm², DXA görüntüsünde değerlendirilen iki boyutlu alanı gösterir.

DXA, həqiqi üç boyutlu hacimsel sıxlığı deyil, kemiğin görüntü düzlemindeki alansal mineral yoğunluğunu ölçer. Bu nedenle vücut bileşimi, ölçmə konumlandırması, cihaz modeli və gebelikle değişen anatomik koşullar nəticəları etkileyebilir.

Sümük mineral sıxlığı sümük dayanıklılığının önəmli bir göstergesidir; lakin sümük kalitesinin, mikro mimarinin, dönüşüm hızının və sınıq riskinin bütün bileşenlerini tek başına temsil etmez.

Neden fərqli skelet bölgeleri ayrı değerlendirildi?

Hamiləlik və əmizdirmə sırasında sümük metabolizmasının bütün skelet bölgelerinde eyni ölçüde değişmesi beklenmeyebilir. Trabeküler kemikten zengin omurga, kortikal və trabeküler bileşimi fərqli olan kalça bölgelerine görə daha fərqli tepki verebilir.

Tədqiqatda değerlendirilen bölgeler şöyledir:

Literatürde niyə fərqli nəticəlar vardı?

Meta-analiz öncesindeki tədqiqatlar birbiriyle tam olaraq uyumlu deyildir. Bazı araşdırmalarda omurga və ya femur boynunda azalma görülürken bazı araşdırmalar anlamlı bir değişim bulmamıştır.

Tədqiqat bu farklılığın olası nedenleri arasında şunları saymaktadır:

• Örneklem sayılarının küçük olması,
• Hamiləlik öncesi ölçmə zamanlarının fərqli olması,
• Doğum sonrası takip zamanlarının değişmesi,
• DXA cihazlarının və ölçmə metodlerinin farklılığı,
• Katılımcıların yaş, ağırlık, beslenme və başlangıç sümük yoğunluğundaki farklılıklar,
• Emzirme durumunun değişmesi,
• Farklı anatomik bölgelerin değerlendirilmesi.

Tek tek küçük tədqiqatlarda görülen bir düşüş rastlantısal ola bilər; diğer taraftan küçük nümunə həqiqi amma küçük bir değişimi saptamak üçün yetersiz kalabilir. Meta-analizin amacı, tədqiqatların nəticəlarını birleştirerek tahminin belirsizliğini azaltmaktır.

Arama stratejisi

Araşdırmacılar üç elektronik məlumat tabanını başlangıçlarından 12 Aralık 2025’e kadar taramıştır:

• PubMed/MEDLINE,
• Web of Science,
• Scopus.

Aramada gebelik və sümük mineral sıxlığıyla ilişkili serbest metin terimleri ilə MeSH terimleri birleştirilmiştir. Örnek arama mantığı şöyledir:

[ (pregnan* \ OR \ gestation* \ OR \ “Pregnant\ Women” \ OR \ “Pregnancy”) \ AND \ (“Bone\ Mineral\ Density” \ OR \ “Bone\ Density” \ OR \ BMD) ]

Yıldız işareti, eyni kökten türeyen fərqli kelimeleri yakalamak üçün kullanılan arama operatörüdür. Örneğin pregnan* ifadesi pregnancy, pregnant və benzeri sözcükleri kapsayabilir.

Yayın tarihi və dil məhdudiyyətlaması uygulanmamıştır. Bununla birlikdə Embase’in arama yapılan məlumat tabanları arasında bulunmaması və yayımlanmamış tezler ilə diğer gri literatür mənbəlarının sistematik şəkildə tarandığının belirtilmemesi, ulaşılabilir kanıt kapsamını sınırlandırabilir.

Hangi tədqiqatlar kabul edildi?

Bir tədqiqatnın meta-analize alınabilmesi üçün bu koşullar aranmıştır:

• Katılımcıların sağlıklı hamilə qadınlar olması,
• Tek bir gebeliğin incelenmesi,
• Prospektif və ya uzunlamasına gözlemsel tasarım kullanılması,
• Aynı kadınlarda hamiləlikdən əvvəl və gebelik sonrası eşleştirilmiş BMD ölçməlerinin bulunması,
• Ölçümün omurga, femur boynu, ümumi bud-çanaq və ya trokanter bölgelerinden en az birinde yapılması,
• Hamiləlik öncesi ölçməün hamiləlikdən əvvəlnde və ya en geç gebeliğin üçüncü ayında yapılması,
• Takip ölçməünün protokole görə doğumdan sonraki ilk altı ay içinde yapılması.

Metabolik sümük hastalığı, sümük metabolizmasını etkileyen kronik hastalık və ya sümük üzerinde etkili dərman istifadəsi bulunan kadınları içeren tədqiqatlar dışlanmıştır.

Derlemeler, vaka raporları, erişilebilir məlumatsi bulunmayan konferans özetleri, eşleştirilmiş hamiləlikdən əvvəl-sonrası məlumat sunmayan araşdırmalar və yalnız fərqli skelet bölgelerini ölçen tədqiqatlar da kabul edilmemiştir.

Protokolden sapma: Dokuz aylık takip

Uygunluk protokolü doğumdan sonra ölçmə üçün altı aylık üst sınır belirlemiştir. Buna rağmen Ulrich və tədqiqat arkadaşlarının dokuzuncu ayda ölçmə yaptığı araşdırma analize alınmıştır.

Müəlliflar bu kararı kullanılabilir məlumatnin yeterli olmasıyla açıklamakta və söz konusu tədqiqat çıkarıldığında genel sonucun değişmediğini bildirmektedir.

Bu duyarlılık kontrolü yararlı olmakla birlikdə protokolden sapma açıq şəkildə raporlanmalı və gerekçesi önceden belirlenmiş ölçütlerle ilişkilendirilmelidir. Dokuz aylık takip, gebeliğin birbaşa etkisinden çox doğumdan sonra iyileşme və əmizdirmə süreçlerini de içerebilir.

PRISMA seçim süreci

Şəkil 1’deki PRISMA akış şeması tədqiqat seçimini bu şəkildə göstərir:

Elde edilemeyen 11 raporun yedisi konferans özeti, dördü erişilemeyen tam metindir. Tam metin aşamasındaki dışlama nedenleri:

• Uygun olmayan ölçmə zamanı: 11,
• Düşük kalite balı: 2,
• BMD bildirilmemesi: 1,
• Yalnızca başqa anatomik bölge ölçülmesi: 1,
• Hamiləlik öncesi və sonrası məlumatnin birlikdə bulunmaması: 1.

İki değerlendirici arasındaki uyum Cohen’in kappa katsayısıyla 0,91 olaraq bildirilmiştir. Bu dəyər, tədqiqat seçimi konusunda yüksək düzeyde değerlendiriciler arası uyuma işaret etmektedir.

Tədqiqat seçimi və məlumat çıkarımı necə yapıldı?

Başlık və özet taraması iki araşdırmacı tarafından bağımsız yürütülmüştür. Süreç başlamadan əvvəl uygunluk ölçütleri üçün ortak eğitim oturumu və pilot tarama yapılmıştır.

Uyuşmazlıklar əvvəl tartışma yoluyla çözülmüş; uzlaşma sağlanamadığında sorumlu gözetmen araşdırmacı karar vermiştir.

Veri çıkarımında standartlaştırılmış Excel formu kullanılmıştır. Aşağıdaki bilgiler kaydedilmiştir:

• Müəllif və yayın yılı,
• Ülke,
• Tədqiqat tasarımı,
• Örneklem sayısı,
• Katılımcı yaşı,
• BMD ölçmə metodi və cihazı,
• Hamiləlik öncesi dəyər,
• Hamiləlik sonrası dəyər,
• Ölçümün anatomik bölgesi,
• Gebeliğe və ya doğuma görə ölçmə zamanı.

Bireysel katılımcı məlumatleri istenmemiştir. Analiz yayımlanmış ictimai tədqiqat nəticəlarına dayanmaktadır.

Dâhil edilen sekiz araşdırma

Örneklem büyüklükleri 10 ilə 68 arasında değişmektedir. Sekiz araşdırmanın toplamı 255 katılımcıdır. Tədqiqatların altısı 42 və ya daha az katılımcı içermektedir.

Takip zamanlarının bir hafta, iki hafta, yaklaşık 15 gün, altı ay və dokuz ay gibi geniş bir aralıkta değişmesi klinik açıdan önemlidir. Erken doğumdan sonra ölçmə, gebelik sonundaki koşulları daha fazla yansıtabilirken dokuzuncu ay ölçməü əmizdirmə, doğumdan sonra kilo değişimi və sümük geri kazanımından etkilenebilir.

Tədqiqatların kalite qiymətləndirməsi

Kohort araşdırmalarının metodsel kalitesi iki değerlendirici tarafından Newcastle–Ottawa şkalası kullanılarak incelenmiştir. Yedi və ya daha fazla yıldız alan tədqiqatlar yüksək kaliteli kabul edilmiştir.

Müəlliflar sekiz tədqiqatnın altısının sekiz yıldızlık en yüksək balı aldığını bildirmektedir. Ayrıntılı kalite cədvəlsu ana PDF’de deyil, ek dosyada mövcuddur.

Newcastle–Ottawa balının yüksək olması tədqiqat nəticəlarının bütün yanlılıklardan arındığı anlamına gelmez. Ölçek seçilim, karşılaştırılabilirlik və nəticə qiymətləndirməsi gibi alanları inceler; küçük nümunə, əmizdirmə karıştırıcılığı və ya ölçmə zamanlarındaki klinik farklılığı tek başına ortadan kaldırmaz.

Standartlaştırılmış ortalama fark niyə kullanıldı?

Ana nəticə ölçütü standartlaşdırılmış orta fərqtır. Tədqiqatda bu etki büyüklüğünün, eyni qadınların hamiləlikdən əvvəl və gebelik sonrası BMD dəyərləri arasındaki ortalama değişimin, değişimin standart sapmasına bölünmesiyle hesaplandığı belirtilmektedir.

Metodin əsas matematiksel karşılığı bu şəkilde ifade edilebilir:

\[ d = \frac{\bar{X}_{sonra}-\bar{X}_{önce}}{SD_{\Delta}} \]

• X̄_əvvəl, hamiləlikdən əvvəl ortalama BMD’dir.
• X̄_sonra, gebelik sonrası ortalama BMD’dir.
• SD_Δ, bireysel değişim dəyərlərinin standart sapmasıdır.
• d, ham standartlaştırılmış değişim etkisidir.

Küçük nümunə yanlılığını azaltmak üçün Hedges düzeltmesi uygulanmıştır:

\[ g = J \times d \]

Buradaki J, küçük nümunəlerde etki büyüklüğünün yukarı yönlü yanlılığını azaltan düzeltme katsayısıdır.

Negatif SMD, gebelik sonrası BMD’nin hamiləlikdən əvvəlne görə daha aşağı olma yönünü; pozitif SMD ise daha yüksək olma yönünü gösterir. Sıfıra yakın SMD, ortalama değişimin ölçmə dağılımına kıyasla küçük olduğunu ifade eder.

SMD’nin avantajı fərqli tədqiqat dağılımlarını ortak şkalate birleştirmesidir. Dezavantajı ise sonucu g/cm² gibi klinik açıdan birbaşa anlaşılabilir bir birimden uzaklaştırmasıdır. Tədqiqatda klinik açıdan anlamlı kabul edilen SMD eşiği önceden açıq şəkildə tanımlanmamıştır.

Eşleştirilmiş ölçməlerde standart sapma konusu

Aynı qadınların əvvəl və sonra ölçüldüğü tasarımda değişimin standart sapması, başlangıç və takip standart sapmalarının yanı sıra iki ölçmə arasındaki korelasyona bağlıdır:

\[ SD_{\Delta} = \sqrt{SD_{önce}^{2}+SD_{sonra}^{2}-2rSD_{önce}SD_{sonra}} \]

• r, eyni kişideki hamiləlikdən əvvəl və sonrası BMD ölçməleri arasındaki korelasyondur.

Bu ilişki, eşleştirilmiş meta-analizlerde kritik öneme sahiptir. PDF, değişimin standart sapmasının kullanıldığını belirtmekte; lakin birincil tədqiqatlar bu değeri birbaşa bildirmediğinde necə türetildiğini, hansı əvvəl-sonra korelasyonunun varsayıldığını və ya eksik varyans məlumatlerinin necə ele alındığını ana metinde ayrıntılı şəkildə açıklamamaktadır.

Bu eksiklik, etki büyüklüğünün standart hatasını və etibar intervalını etkileyebileceği üçün yeniden üretilebilirlik açısından önemlidir.

Yüzde değişimden takip değerinin hesaplanmasındaki sorun

Tədqiqat, yalnız başlangıç ortalaması və yüzde değişim bildiren araşdırmalarda doğumdan sonra ortalamanın başlangıç değeriyle “100 eksi yüzde değişimin” çarpılmasıyla hesaplandığını yazmaktadır.

Metindeki ifade birbaşa uygulanırsa:

\[ \bar{X}_{sonra} = \bar{X}_{önce} \times (100-p) \]

sonucu çıkar. Bu formül yüzdeyi orana çevirmediği üçün boyutsal olaraq hatalı görünmektedir.

Yüzde kaybı p olaraq tanımlanıyorsa standart matematiksel ilişki:

\[ \bar{X}_{sonra} = \bar{X}_{önce} \times \left(1-\frac{p}{100}\right) \]

şeklindedir.

Burada ikinci formül, raporlanan metodin matematiksel olaraq beklenen biçimini açıklamak üçün məlumatlmiştir. Analiz kodu paylaşılmadığı üçün araşdırmacıların hesaplamada doğru oranı kullanıp yalnız metinde eksik yazıp yazmadığı belirlenememektedir. Bu nedenle sorun sessizce düzeltilmemeli; analiz koduyla doğrulanmalıdır.

Rastgele etkiler modeli

Her anatomik bölge üçün ayrı təsadüfi təsirlər meta-analizi yapılmıştır. Genel model bu mantıkla ifade edilebilir:

\[ y_i = \mu + u_i + e_i \]

• y_i, i tədqiqatsındaki gözlenen SMD’dir.
• μ, bütün tədqiqatlar üçün tahmin edilen ortalama həqiqi etkidir.
• u_i, tədqiqatya özgü həqiqi etkinin genel ortalamadan sapmasıdır.
• e_i, nümunəe hatasıdır.

Tədqiqatlar arası varyans τ², məhdudiyyətlı maksimum olabilirlik metodiyle, yani REML ilə tahmin edilmiştir.

Güven aralıklarında Knapp–Hartung düzeltmesi kullanılmıştır. Bu yaklaşım, xüsusilə tədqiqat sayısının az olduğu meta-analizlerde heterojenlik tahminindeki belirsizliği dikkate alarak daha ihtiyatlı aralıklar üretmeyi amaçlar.

I² neyi anlatıyor?

Heterojenlik I² istatistiğiyle özetlenmiştir:

\[ I^2 = \max\left(0,\frac{Q-df}{Q}\right)\times100 \]

• Q, Cochran heterojenlik istatistiğidir.
• df, serbestlik derecesidir.

I², gözlenen nəticə farklılığının ne kadarının yalnız nümunəe hatasından deyil, tədqiqatlar arasındaki həqiqi farklılıklardan mənbəlanabileceğini tahmin eder.

Dört anatomik bölgenin tamamında I² yüzde 0 bulunmuştur. Bu dəyər, eldeki tədqiqatlar arasında ölçülebilir istatistiksel heterojenlik saptanmadığını gösterir.

Ancak I² = %0, tədqiqatların klinik olaraq tamamen eyni olduğunu kanıtlamaz. Tədqiqat sayısı beş ilə yedi arasında və nümunəler küçük olduğunda heterojenlik testlerinin həqiqi farklılıkları saptama gücü sınırlı ola bilər. Takip zamanlarının bir hafta ilə dokuz ay arasında değişmesi de klinik heterojenliğin devam ettiğini göstərir.

Çok dəyişənli meta-analiz niyə yapıldı?

Bir araşdırma eyni kadınlarda omurga, femur boynu və kalça gibi birden fazla bölgeyi ölçtüğünde nəticəlar birbirinden bağımsız deyildir. Bir kadının bir bölgedeki sümük sıxlığı və değişimi diğer bölgedeki değerle ilişkili ola bilər.

Her bölgeyi tamamen bağımsız kabul etmek, ortak katılımcılardan gelen bilgi yapısını göz ardı eder. Bu nedenle araşdırmacılar dört anatomik sonucu eyni anda birleştiren çox dəyişənli təsadüfi təsirlər meta-analizi uygulamıştır.

Birincil tədqiqatlar anatomik bölgeler arasındaki tədqiqat içi korelasyonları bildirmediği üçün bütün bölge çiftleri üçün:

[ r = 0,5 ]

varsayılmıştır.

Bu, ölçməlerin orta düzeyde pozitif ilişkili kabul edildiği anlamına gelir. Ancak nəticəların fərqli korelasyon varsayımları altında değişip değişmediğini gösteren ayrı bir duyarlılık analizi raporlanmamıştır.

Eksik anatomik nəticəların kullanılması

Çok dəyişənli model, bir tədqiqat belirli bir anatomik bölgeyi raporlamasa bile diğer bölgeler üçün sunduğu bilgiyi kullanabilmektedir. Müəlliflar bunu, bölgeler arasındaki tahmin edilen ilişkiler üzərindən eksik SMD’nin model tarafından etkili şəkildə tamamlanması olaraq açıklamaktadır.

Bu yaklaşım bütün sekiz tədqiqatdan yararlanılmasını sağlar; lakin birbaşa ölçülmeyen nəticəlar, model varsayımlarına daha fazla bağımlıdır. Bu nedenle her bölge üçün “sekiz tədqiqatnın tamamı ölçmə yaptı” şəklində yorumlanmamalıdır.

Tek dəyişənli meta-analizin ayrıntılı nəticəları

Femur boynu

[ SMD = -0,010;\ \%95\ GA = -0,169\ ile\ 0,148;\ p = 0,898 ]

Altı tədqiqat kullanılmıştır. Nokta tahmini neredeyse tam olaraq sıfırdır. Güven aralığı hem küçük bir azalmayı hem küçük bir artışı kapsamaktadır.

Bel onurğası

[ SMD = -0,022;\ \%95\ GA = -0,152\ ile\ 0,108;\ p = 0,744 ]

Yedi tədqiqat kullanılmıştır. Ortalama yön negatif olsa da etki çox küçüktür və statistik baxımdan əhəmiyyətli deyildir.

Ümumi bud-çanaq

[ SMD = -0,035;\ \%95\ GA = -0,184\ ile\ 0,114;\ p = 0,645 ]

Beş tədqiqat kullanılmıştır. Güven aralığı sıfırı kapsamaktadır.

Trokanter

[ SMD = -0,054;\ \%95\ GA = -0,221\ ile\ 0,114;\ p = 0,530 ]

Beş tədqiqat kullanılmıştır. Dört bölge içinde mutlak değeri en yüksək nokta tahmini budur; buna rağmen küçüktür və etibar intervalı sıfırı kapsamaktadır.

Şəkil 2A necə okunmalıdır?

Şəkil 2A, dört anatomik bölgenin özet tahminlerini tek bir forest plot üzerinde göstərir.

• Mavi kareler birleştirilmiş SMD tahminlerini,
• Yatay çizgiler yüzde 95 güven aralıklarını,
• Dikey sıfır çizgisi değişim bulunmayan noktayı temsil eder.

Dört karenin tamamı sıfırın biraz solundadır; bu, yönün çox küçük bir kayıp olduğunu gösterir. Ancak bütün yatay güven aralıkları sıfır çizgisini kesmektedir. Grafik bu nedenle güvenilir bir azalma göstermemektedir.

Çok dəyişənli meta-analiz nəticəları

Metinde çox dəyişənli nəticəlar bu sırayla bildirilmiştir:

Bütün güven aralıkları sıfırı kapsamaktadır. Çok dəyişənli modelin heterojenlik testi:

[ Q = 0,50;\ df = 19;\ p = 1,00 ]

olaraq məlumatlmiştir.

Şəkil 2B ilə metin arasındaki etiket uyuşmazlığı

Şəkil 2B’de ilk iki nəticə metindeki sıranın tersine etiketlenmiştir:

Güven aralıkları da eyni şəkildə iki bölge arasında yer değiştirmiş görünmektedir. Her iki tahmin de küçük və anlamsız olduğu üçün tədqiqatnın genel sonucu değişmemektedir. Ancak anatomik bölgeye özgü qəti raporlama açısından hansı uyğunlaşdırmanin doğru olduğu analiz çıktısı üzərindən doğrulanmalıdır.

Korelasyon matrisindeki tutarsızlık

Cədvəl 2’de təsadüfi təsirlər korelasyon matrisi bu dəyərləri göstərir:

Buna karşılık tapıntılar metni femur boynu ilə omurga üçün 0,824; femur boynu ilə trokanter üçün 0,784 dəyərlərini vermektedir. Bu iki sayı Cədvəl 2 ilə uyuşmamaktadır.

Ayrıca metod bölümünde tədqiqat içi korelasyonların 0,5 olaraq varsayıldığı belirtilmektedir. Varsayılan tədqiqat içi korelasyon ilə modelin tahmin ettiği tədqiqatlar arası rastgele etki korelasyonu fərqli kavramlardır; lakin metin bu ayrımı yeterince açıq kurmamaktadır.

Cədvəl ilə tapıntılar paragrafındaki sayılar analiz dosyası üzərindən kontrol edilmeden anatomik bölgeler arası korelasyonlara ilişkin qəti yorum yapılmamalıdır.

Duyarlılık analizi

Her tədqiqat sırayla analizden çıkarılarak leave-one-out duyarlılık analizi yapılmıştır. Şəkil 4 omurga nəticəlarını göstərir.

Bir araşdırma çıkarıldığında omurga SMD’si yaklaşık -0,02 ilə -0,03 arasında kalmaktadır. Güven aralıklarının tamamı sıfırı kapsamaktadır və p dəyərləri yaklaşık 0,708 ilə 0,815 arasındadır.

Bu grafik, omurga sonucunun tek bir tədqiqatnın sıra dışı etkisine bağlı olmadığını desteklemektedir. Diğer anatomik bölgelerin leave-one-out grafikleri ek dosyada məlumatlmiştir.

Duyarlılık analizinin kararlılığı yararlıdır; lakin bütün araşdırmalar benzer bir ortak yanlılığa sahipse tek tek tədqiqat çıkarmak bu ortak sorunu ortaya çıkarmaz.

Yayın yanlılığı analizi

Yayın yanlılığı, küçük və mənfi nəticəlu tədqiqatların yayımlanmama olasılığını incelemek amacıyla funnel plot və Egger testiyle değerlendirilmiştir.

Şəkil 3 omurga üçün konturla zenginleştirilmiş funnel plotu göstərir. Yatay eksen SMD’yi, dikey eksen standart hatayı göstərir. Büyük tədqiqatlar üst bölgeye, küçük və daha belirsiz tədqiqatlar alt bölgeye yerleşir.

Ancak her bölge üçün yalnız beş ilə yedi tədqiqat bulunduğundan Egger testinin gücü və yanlış pozitif/negatif nəticə riski önəmli bir məhdudiyyəttır. Bu kadar az tədqiqatda funnel plot simetrisi güvenilir şəkildə değerlendirilemeyebilir. Trokanter üçün p = 0,049 sonucu da qəti nəşr yanlılığı kanıtı olaraq görülmemelidir.

Genel nəticə niyə “anlamlı kayıp yok” şəklində yorumlandı?

Dört anatomik bölgedeki etki tahminlerinin tamamı:

• Sıfıra çox yakındır,
• Güven aralıkları sıfırı kapsamaktadır,
• Tek dəyişənli və çox dəyişənli modellerde eyni genel yönü vermektedir,
• Tek bir tədqiqat çıkarıldığında belirgin şəkildə değişmemektedir.

Bu tapıntılar, çalışılan gruplarda tek gebelik çevresindeki ortalama BMD değişiminin büyük olmadığını desteklemektedir.

Ancak statistik baxımdan əhəmiyyətli nəticə bulunmaması, etkinin matematiksel olaraq qəti şəkildə sıfır olduğu anlamına gelmez. Güven aralıkları küçük azalmaların və bazı bölgelerde küçük artışların hâlâ məlumatlerle uyumlu olabileceğini göstərir.

“Klinik olaraq anlamlı deyil” sonucu ne kadar güçlü?

Müəlliflar değişimlerin hem istatistiksel hem klinik açıdan anlamlı olmadığını bildirir. SMD dəyərlərinin -0,01 ilə -0,06 arasında olması gerçekten oldukça küçük standartlaştırılmış etkilerdir.

Bununla birlikdə tədqiqatda:

• Önceden tanımlanmış klinik önem eşiği,
• g/cm² cinsinden birleştirilmiş mutlak değişim,
• En küçük anlamlı DXA değişimi,
• Kırık riskiyle ilişkilendirilmiş klinik eşik

məlumatlmemiştir.

Bu nedenle “klinik olaraq anlamsız” ifadesi SMD’nin çox küçük olmasına dayalı makul bir yorumdur; birbaşa klinik sonlanım və ya kırık məlumatsine dayanan nəticə deyildir.

Hamiləlik etkisi ilə əmizdirmə etkisi ayrılabiliyor mu?

Tədqiqatnın en önəmli yorum məhdudiyyətlarından biri budur. Takip ölçməleri doğumdan sonra yapılmıştır və qadınların əmizdirmə durumuna görə ayrılmış nəticə sunulmamıştır.

Bir kadının doğumdan sonra BMD değeri bu süreçlerin birleşiminden etkilenebilir:

• Gebelikteki fizyolojik değişim,
• Doğum sonrası hormonal değişim,
• Emzirme və əmizdirmə müddəti,
• Doğum sonrası kilo kaybı,
• Fiziksel aktivite değişimi,
• Kalsium və D vitamini alımı,
• Ölçüm zamanına kadar gerçekleşen sümük geri kazanımı.

Özellikle dokuzuncu ayda yapılan ölçmə, yalnız gebelik sırasındaki değişimi yansıtmaz. Bu nedenle analiz “gebeliğin saf biyolojik etkisini” qəti şəkildə izole eden bir tasarım deyildir.

Tek gebelik ilə çoklu gebelik arasındaki fark

Meta-analiz tek gebeliğe odaklanmaktadır. Bütün nokta tahminlerinin küçük de olsa negatif yönde olması, müəllifların çox sayıda gebeliğin birikimli etkisini tartışmasına yol açmıştır.

Ancak bu sorular bu məlumatyle yanıtlanmamaktadır:

• İkinci və ya üçüncü gebelikte eyni büyüklükte değişim olur mu?
• Değişimler her gebelik arasında tamamen geri kazanılır mı?
• Uzun əmizdirmə süreleri değişimi biriktirir mi?
• Çok doğum yapmış kadınlarda ileri yaş sınıq riski artar mı?

Tədqiqat bu olasılığı teorik olaraq tartışmakta, amma multipariteye ilişkin birbaşa birleştirilmiş analiz sunmamaktadır.

Tədqiqatnın coğrafi sınırı

Sekiz tədqiqatnın ülke dağılımı şöyledir:

• Birleşik Krallık: 3 tədqiqat,
• Amerika Birleşik Devletleri: 3 tədqiqat,
• Danimarka: 1 tədqiqat,
• İtalya: 1 tədqiqat.

Afrika, Asya, Latin Amerika və ya aşağı və orta gelirli ülkelerden tədqiqat mövcud deyil. Bu nedenle nəticəlar:

• Düşük kalsium alımı,
• D vitamini eksikliği,
• Düşük vücut ağırlığı,
• Gıda güvensizliği,
• Sık və kısa aralıklı gebelik,
• Yetersiz prenatal bakım

gibi risklerin daha yaygın olduğu topluluklara birbaşa genellenemez.

Kanıtların güncelliği

Dâhil edilen tədqiqatlar 1991 ilə 2012 arasında yayımlanmıştır. Yedi araşdırma 2010’dan əvvəl gerçekleştirilmiş və ya yayımlanmıştır.

Bu durum çağdaş gebelik nüfuslarındaki:

• Beslenme düzeni,
• Takviye kullanımı,
• Obezite sıklığı,
• Fiziksel aktivite,
• Anne yaşı,
• DXA teknolojisi

gibi değişimleri yansıtmayabilir.

Arama 2025 sonuna kadar güncel olsa da uygun prospektif tədqiqat tabanının köhnə olması, alandaki yeni uzunlamasına məlumatnin sınırlı olduğunu göstərir.

“Geçici və geri dönüşlü” ifadesinin sınırı

Nəticə bölümünde gözlenen küçük değişimlerin muhəsasen müvəqqəti və geri dönüşlü olduğu ifade edilmektedir. Ancak meta-analiz bütün kadınları doğumdan sonra uzun müddət takip ederek əvvəl kaybı, sonra geri kazanımı gösteren ortak bir iyileşme eğrisi sunmamaktadır.

Ölçüm zamanları tədqiqatlar arasında farklıdır və sütten kesme sonrasını sistematik şəkildə izleyen ortak məlumat mövcud deyil. Bu nedenle “geri dönüşlü” ifadesi birbaşa meta-analizle kanıtlanmış nəticətan çox fizyolojik literatüre dayalı yorum olaraq okunmalıdır.

Tədqiqatnın güçlü yönleri

• Tek gebelik ilə anne BMD’si ilişkisine odaklanan özel bir sistematik icmal və meta-analiz olması,
• Aramayı tarih və dil məhdudiyyətlaması olmadan yürütmesi,
• Protokolü PROSPERO’da kaydetmesi,
• PRISMA yaklaşımını izlemesi,
• Tədqiqat seçimi və məlumat çıkarımını iki bağımsız değerlendiriciyle yapması,
• Değerlendiriciler arası uyumu raporlaması,
• Prospektif və eyni kişide əvvəl-sonra ölçmə yapan araşdırmaları seçmesi,
• Dört klinik açıdan önəmli anatomik bölgeyi incelemesi,
• REML və Knapp–Hartung gibi ihtiyatlı meta-analiz metodleri kullanması,
• Anatomik nəticəların korelasyonunu dikkate alan çox dəyişənli model tətbiqsı,
• Leave-one-out duyarlılık analizi yürütmesi,
• Yayın yanlılığını hem görsel hem istatistiksel metodlerle incelemeye tədqiqatsı,
• Finansman, çıkar çatışması, yapay zekâ kullanımı və məlumat erişimi beyanlarını sunmasıdır.

Tədqiqatnın əsas məhdudiyyətları

• Toplam nümunə yalnız 255 kadındır.
• Bireysel tədqiqatların nümunə sayıları küçüktür.
• Bütün tədqiqatlar yüksək gelirli dört ülkede yapılmıştır.
• Beslenme yetersizliği bulunan kadınlara genellenebilirlik sınırlıdır.
• Tədqiqatların çoğu köhnə tarihlidir.
• Doğum sonrası ölçmə zamanları bir haftadan dokuz aya kadar değişmektedir.
• Emzirme durumu və müddəti ortak analizde ayrıştırılmamıştır.
• Hamiləlik ilə erken doğumdan sonra dönemin bağımsız etkileri tam olaraq ayrılamamaktadır.
• Çoklu gebeliklerin birikimli etkisi incelenmemiştir.
• Kırık, ağrı, gebelik və laktasyonla ilişkili osteoporoz və ya diğer klinik olaylar değerlendirilmemiştir.
• BMD dışındaki sümük mikro mimarisi və sümük dönüşüm belirteçleri meta-analizin ana sonucu deyildir.
• Bireysel katılımcı məlumatsi kullanılmamıştır.
• Eşleştirilmiş değişim standart sapmasının eksik olduğu durumlarda necə hesaplandığı yeterince açıklanmamıştır.
• Tədqiqat içi anatomik korelasyon bütün çiftlerde 0,5 varsayılmıştır.
• Alternatif korelasyon varsayımlarına ilişkin duyarlılık analizi raporlanmamıştır.
• Yüzde değişimden takip ortalamasını hesaplayan metod açıklamasında matematiksel eksiklik vardır.
• Omurga və femur boynu çox dəyişənli nəticəları metinle Şəkil 2B arasında yer değiştirmektedir.
• Korelasyon dəyərləri tapıntılar metni ilə Cədvəl 2 arasında uyuşmamaktadır.
• Yayın yanlılığı testleri bölge başına yalnız beş-yedi tədqiqatyla yapılmıştır.
• Kanıt kesinliğini GRADE yaklaşımıyla değerlendiren bir cədvəl sunulmamıştır.
• Tədqiqat hakim qiymətləndirməsindən keçməmiştir.

Tədqiqatnın söylediği

Tədqiqat, mövcud sekiz prospektif araşdırmanın birleştirilmiş nəticəlarında sağlıklı kadınlarda tek gebelik çevresinde omurga, femur boynu, ümumi bud-çanaq və ya trokanter BMD’sinde statistik baxımdan əhəmiyyətli bir azalma saptanmadığını göstərir.

Dört bölgedeki etki tahminlerinin küçüklüğü, ortalama değişimin incelenen nümunəde büyük olmadığını desteklemektedir.

Sonucun tek bir araşdırmaya bağlı olmadığı və tədqiqatlar arasında saptanabilir istatistiksel heterojenliğin aşağı olduğu bildirilmektedir.

Tədqiqatnın söylemediği

Tədqiqat gebeliğin hiçbir kadında sümük kaybına yol açamayacağını göstermemektedir.

Hamiləlik və laktasyonla ilişkili osteoporoz gibi nadir klinik durumların bulunmadığını sübut etmir.

Kalsium və ya D vitamini eksikliği bulunan kadınlarda eyni sonucun geçerli olduğunu göstermemektedir.

Çok sayıda gebelik və uzun süreli əmizdirmənin yaşam boyu sümük sağlığı üzerinde etkisiz olduğunu göstermemektedir.

İleri yaş osteoporozu və ya sınıq riskinin gebelikten etkilenmediğini birbaşa sübut etmir.

Emzirmenin sümük mineral sıxlığı üzerinde etkisiz olduğunu söylememektedir.

Hamiləlik dövründə sümük sağlığı izlemi və ya beslenme qiymətləndirməsinin gereksiz olduğunu göstermemektedir.

Her kadının hamiləlikdən əvvəl və sonrası BMD değerinin değişmeyeceğini söylememektedir; nəticə grup ortalamasına dayanmaktadır.

Gündelik yaşam və sağlık açısından anlamı

Sağlıklı, yeterli beslenen və önəmli bir sümük hastalığı bulunmayan kadınlar üçün mövcud birleştirilmiş kanıt, tek gebeliğin ortalama olaraq büyük bir sümük sıxlığı kaybına yol açtığı düşüncesini desteklememektedir.

Bu, gebelikte dölün kalsium ihtiyacının bütünüyle anne skeletini tüketerek karşılanmadığını; anne vücudunun bağırsak emilimi və diğer fizyolojik mekanizmalarla önəmli ölçüde uyum sağlayabildiğini düşündürmektedir.

Ancak bireysel risk qiymətləndirməsinde:

• Önceden aşağı sümük sıxlığı,
• Düşük vücut ağırlığı,
• Yeme bozukluğu,
• D vitamini və ya kalsium eksikliği,
• Uzun süreli kortikosteroid kullanımı,
• Malabsorpsiyon,
• Çok sayıda və sık aralıklı gebelik,
• Uzun əmizdirmə müddəti,
• Hamiləlik və ya doğumdan sonra açıklanamayan şiddetli sırt və kalça ağrısı

gibi koşullar ayrıca ele alınmalıdır. Meta-analiz bu risk grupları üçün kişisel klinik karar vermemektedir.

Geçmiş açısından önemi

Gebelikte “anne skeletinin döl üçün zorunlu olaraq mineral kaybettiği” düşüncesi, fetal kalsium gereksiniminin büyüklüğüne dayanan biyolojik olaraq anlaşılır bir varsayımdır.

Bu tədqiqat, küçük prospektif araşdırmaları ortak bir analizde birleştirerek gebelik sonrası ölçülebilir net etkinin tahmin edilenden daha küçük olabileceğini göstərir.

Bugünkü katkısı

Tədqiqatnın en önəmli güncel katkısı, dört anatomik bölgeyi eyni kanıt sentezinde qiymətləndirməsi və eyni katılımcılardaki fərqli bölge ölçməlerinin ilişkisini çox dəyişənli modelle hesaba katmaya tədqiqatsıdır.

Nəticə, benzer sağlık və beslenme koşullarındaki kadınlara danışmanlık məlumatrken tek gebeliğin kendi başına büyük bir ortalama BMD kaybı oluşturduğuna dair kanıt bulunmadığını ifade etmek üçün kullanılabilir.

Bu mesaj, kişisel risk faktörlerinin göz ardı edilmesi və ya bütün kadınlar üçün güvence məlumatlmesi anlamına gelmemelidir.

Gelecekteki araşdırmalar

Müəllifların tapıntıları və tədqiqatnın belirlenen məhdudiyyətları doğrultusunda gelecekte bu araşdırmalara ihtiyaç mövcuddur:

• Daha büyük nümunəli prospektif kohortlar,
• Düşük və orta gelirli ülkelerden katılımcılar,
• Kalsium və D vitamini durumunun ayrıntılı ölçməü,
• Hamiləlik öncesi, her trimester, erken postpartum və sütten kesme sonrası tekrarlı ölçməler,
• Emzirme müddəti və yoğunluğuna görə tabakalandırma,
• İlk gebelik ilə sonraki gebeliklerin ayrı değerlendirilmesi,
• Gebelikler arası sürenin incelenmesi,
• DXA’nın yanında sümük mikro mimarisi və dönüşüm belirteçlerinin kullanılması,
• Hamiləlik və laktasyonla ilişkili osteoporoz gibi nadir klinik cədvəlların ayrı izlenmesi,
• Uzun dönem kırık nəticəlarının değerlendirilmesi,
• Bireysel katılımcı məlumatsi meta-analizleri,
• Önceden tanımlanmış klinik anlamlılık eşikleri.

Tədqiqatnın Metodi və Tapıntıları

Teknik metod özeti

Ana nəticəların karşılaştırması

Bütün nəticəlar sıfıra yakın və istatistiksel olaraq anlamsızdır. Omurga ilə femur boynunun çox dəyişənli dəyərləri üçün metin-şəkil uyuşmazlığı mövcuddur.

İstatistiksel nəticəların teknik yorumu

• Bütün nokta tahminleri negatif yöndedir.
• Mutlak SMD büyüklükleri 0,01 ilə 0,064 arasındadır.
• Bütün yüzde 95 güven aralıkları sıfırı kapsamaktadır.
• Tek dəyişənli analizlerde bütün I² dəyərləri yüzde 0’dır.
• Çok dəyişənli heterojenlik testi Q = 0,50, df = 19 və p = 1,00 olaraq bildirilmiştir.
• Leave-one-out analizi genel sonucu değiştirmemiştir.
• Trokanter dışındaki Egger testleri anlamlı deyildir.
• Trokanter üçün Egger p değeri 0,049’dur; az tədqiqat səbəbindən ihtiyatla yorumlanmalıdır.

Kalite və raporlama kontrolü

Mənbə və Metod Notu

• Tədqiqatnın tam özgün adı: Effect of a Single Pregnancy on Maternal Bone Mineral Density: Systematic Review and Meta-Analysis
• Kısa başlık: Single Pregnancy and Maternal BMD
• Müəlliflar və doğru sıraları: 1. Elahe Amirkhalili, 2. Arash Ghazbani, 3. Noushin Fahimfar, 4. Mohammad J. Mansourzadeh, 5. Mir Saeed Yekaninejad, 6. Mahbube Ebrahimpur, 7. Farideh Razi, 8. Sedigheh Hantoushzadeh, 9. Alireza Raeisi, 10. Afshin Ostovar
• Eş birinci müəllif/eş katkı: PDF’de eş katkı və ya eş birinci müəlliflık beyanı mövcud deyil.
• Sorumlu müəllif: Afshin Ostovar
• Birinci qurum: Department of Epidemiology and Biostatistics, School of Public Health, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, İran
• İkinci qurum: Vali-E-Asr Reproductive Health Research Center, Family Health Research Institute, Imam Khomeini Hospital Complex, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, İran
• Üçüncü qurum: Osteoporosis Research Center, Endocrinology and Metabolism Clinical Sciences Institute, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, İran
• Dördüncü qurum: Prevention of Metabolic Disorders Research Center, Research Institute for Metabolic and Obesity Disorders, Research Institute for Endocrine Sciences, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, İran
• Beşinci qurum: Elderly Health Research Center, Endocrinology and Metabolism Population Sciences Institute, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, İran
• Altıncı qurum: Endocrinology and Metabolism Research Center, Endocrinology and Metabolism Clinical Sciences Institute, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, İran
• Yedinci qurum: Metabolomics and Genomics Research Center, Endocrinology and Metabolism Molecular-Cellular Sciences Institute, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, İran
• Sekizinci qurum: Department of Internal Medicine, School of Medicine, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, İran
• Dokuzuncu qurum: Students’ Scientific Research Center, Tehran University of Medical Sciences, Tehran, İran
• SSRN’ye yüklenme tarihi: 23 Haziran 2026
• Yayın yılı: 2026
• DOI: 10.2139/ssrn.6976347
• DOI bağlantısı:https://doi.org/10.2139/ssrn.6976347
• Yayın platformu: SSRN
• Resmî tədqiqat bağlantısı:https://ssrn.com/abstract=6976347
• Protokol kaydı: PROSPERO CRD42025642535
• PROSPERO bağlantısı:https://www.crd.york.ac.uk/PROSPERO/view/CRD42025642535
• Hakemli dergi: Hakemli bir dergide yayımlanmış və ya kabul edilmiş ayrı bir sürüm doğrulanamamıştır.
• Özgün yayınevi: Ayrı bir akademik və ya ticari yayınevi bilgisi doğrulanamamıştır.
• Hakemlik durumu: Bu tədqiqat bir preprinttir və hakim qiymətləndirməsindən keçməmiştir.
• Mənbə türü: Sistematik derleme və təsadüfi təsirlər meta-analizi
• Araşdırma alanı: Anne sümük sağlığı, gebelik fizyolojisi, osteoporoz epidemiyolojisi və kanıt sentezi
• Etik şura kodu: IR.TUMS.SPH.REC.1403.147
• Finansman: Tədqiqatnın Tehran University of Medical Sciences tarafından desteklenen bir doktora tezinin parçası olduğu bildirilmiştir.
• Çıkar çatışması: Müəlliflar ilgili çıkar çatışması bildirmemiştir.
• Veri paylaşımı: Makalede kullanılan məlumatler və analiz kodunun makul talep üzerine sorumlu müəllifdan alınabileceği belirtilmiştir.
• Yapay zekâ kullanımı: DeepSeek’in yalnız İngilizce dil düzenlemesi və belirli teknik terimlerin Farsçadan İngilizceye çevrilmesi üçün kullanıldığı; arama, kalite qiymətləndirməsi, məlumat sentezi və ya yorumda kullanılmadığı bildirilmiştir.

Bu içerik yüklenen 25 sayfalık PDF’nin tamamı; grafik özeti, metni, seçim akış şeması, tədqiqat özellikleri cədvəlsu, korelasyon matrisi, forest plotlar, funnel plot və leave-one-out duyarlılık grafiği incelenerek hazırlanmıştır. PDF dışında kalan bilimsel tapıntılar makaleye eklenmemiştir. Dış mənbə kontrolü yalnız müəllif listesi, DOI, SSRN kayıt tarihi, yayın platformu və PROSPERO kaydı gibi bibliyografik kimlik bilgilerinin doğrulanmasıyla sınırlandırılmıştır.

Tədqiqatnın əsas məhdudiyyətları; 255 kişilik küçük toplam nümunə, köhnə və yalnız yüksək gelirli ülkelerden gelen araşdırmalar, takip zamanlarının geniş dəyişənliği, əmizdirmə etkisinin ayrıştırılmaması, multiparitenin değerlendirilememesi, eşleştirilmiş varyans hesabının eksik açıklanması, tədqiqat içi korelasyonun varsayılması və bazı nəticə cədvəllarıyla metin arasındaki sayısal uyumsuzluklardır.

Bilimsel uyarı: Bu tədqiqat hakim qiymətləndirməsindən keçməmiş bir preprinttir. Tapıntılar sağlıklı və genellikle iyi beslenen kadınlardan oluşan sınırlı nümunəe dayanmaktadır. Nəticəlar tek gebelik sonrasında büyük bir ortalama BMD azalması göstermemekte; lakin bireysel sümük kaybını, beslenme yetersizliği bulunan kadınları, uzun əmizdirmənin etkisini, çoklu gebeliklerin birikimli sonucunu və ya nadir gebelik və laktasyonla ilişkili osteoporoz vakalarını dışlamamaktadır.

Raporlama uyarısı: Çok dəyişənli omurga və femur boynu nəticəları metinle Şəkil 2B arasında yer değiştirmektedir. Anatomik bölgeler arası korelasyon dəyərləri tapıntılar paragrafıyla Cədvəl 2’de uyuşmamaktadır. Yüzde değişimden takip ortalamasının hesaplanmasını açıklayan formülde yüzdeyi orana çeviren bölüm görünmemektedir. Analiz kodu doğrulanmadan bu noktalar tamamlanmış kabul edilmemelidir.

Klinik uyarı: Bu meta-analiz kişisel tıbbi qiymətləndirmə yerine geçmez. Hamiləlik və ya doğumdan sonranda şiddetli və açıklanamayan sırt, kalça ya da kasık ağrısı yaşayan; kırık şüphesi, bilinen sümük hastalığı, yetersiz beslenme və ya sümük metabolizmasını etkileyen dərman istifadəsi bulunan kişilerin bireysel klinik qiymətləndirməsi gerekir.