Akademik araştırmalar, anlaşılır dil

Verianla | Akademik Araştırmalardan Türkçe Ekonomi ve Bilim İçerikleri

21 Kasım 2026, Cumartesi
VERİANLA Bağımsız bilim yayıncılığı
Menüyü aç veya kapat
...
Home / Sağlık Bilimleri / Halk Sağlığı / Medan'da İlaca Duyarlı Tüberküloz Hastalarının Hane İçi Temaslılarında Pulmoner Tüberküloz ve Latent Tüberküloz Enfeksiyonu ile İlişkili Faktörler
Halk Sağlığı

Medan'da İlaca Duyarlı Tüberküloz Hastalarının Hane İçi Temaslılarında Pulmoner Tüberküloz ve Latent Tüberküloz Enfeksiyonu ile İlişkili Faktörler

Hane içi tüberküloz temaslısı, aktif tüberküloz tanısı bulunan bir kişiyle aynı hanede yaşayan ve bu nedenle Mycobacterium tuberculosis ile karşılaşma olasılığı bulunan kişidir.

16/11/2026  Veri Anla  288 görüntüleme
Medan'da İlaca Duyarlı Tüberküloz Hastalarının Hane İçi Temaslılarında Pulmoner Tüberküloz ve Latent Tüberküloz Enfeksiyonu ile İlişkili Faktörler

Hane içi tüberküloz temaslısı, aktif tüberküloz tanısı bulunan bir kişiyle aynı hanede yaşayan ve bu nedenle Mycobacterium tuberculosis ile karşılaşma olasılığı bulunan kişidir. Bu çalışma, Medan'da Xpert MTB/RIF ile Mycobacterium tuberculosis pozitifliği ve rifampisin duyarlılığı doğrulanmış 67 indeks olgunun aynı hanede yaşayan 105 temaslısında latent tüberküloz enfeksiyonu (LTBI) ve pulmoner tüberküloz ile ilişkili faktörleri inceleyen gözlemsel analitik, kesitsel bir araştırmadır. Kaynak Tablo 2'ye göre 105 temaslının 63'ü (%60) TB ile enfekte değil, 31'i (%29,5) LTBI ve 11'i (%10,5) pulmoner TB olarak sınıflandırılmıştır. Bivariate analizde alkol tüketimi pulmoner TB ile ilişkili bulunmuştur (OR 20,667; %95 güven aralığı 1,703–250,782; p=0,028); buna karşılık nihai multivariate lojistik regresyon modelinde istatistiksel olarak anlamlı kalan değişken erkek cinsiyetidir (OR 3,927; %95 güven aralığı 1,093–14,114; p=0,036). LTBI için incelenen değişkenlerden hiçbiri istatistiksel anlamlılığa ulaşmamıştır. Çalışma kesitsel olduğundan bu ilişkiler neden-sonuç ilişkisi veya hastalığın zaman içindeki ilerlemesi olarak yorumlanamaz.

Çalışmanın klinik ve epidemiyolojik açıdan en önemli yönü, aynı hane içinde yaşayan temaslıların üç farklı grupta değerlendirilmesidir: aktif hastalık bulgusu olmayan ve IGRA negatif kişiler, aktif hastalık bulgusu olmayan fakat IGRA pozitif kişiler ve pulmoner TB olarak sınıflandırılan kişiler. Böylece araştırma yalnız LTBI taraması yapmamış, temaslılar arasında eş zamanlı pulmoner TB olgularını da araştırmıştır.

Ancak sonuçların yorumunda örneklemin yapısı kritik önemdedir. Pulmoner TB grubunda yalnız 11 kişi vardır. Alkol tükettiğini bildiren yalnız üç katılımcı bulunmuş; bunların ikisi pulmoner TB grubunda yer almıştır. Bu seyrek veri yapısı, alkol için hesaplanan OR'nin çok yüksek görünmesine ve %95 güven aralığının 1,703 ile 250,782 arasında son derece geniş olmasına yol açmaktadır. Bu nedenle 20,667 değeri hassas bir “risk çarpanı” olarak değil, küçük hücre sayıları altında hesaplanmış bivariate odds ratio olarak okunmalıdır.

Çalışmanın başka bölgelere aktarımı da otomatik değildir. Örneklem birkaç Medan sağlık kuruluşundan consecutive sampling ile oluşturulmuş, 15 yaşından küçük çocuklar alınmamış, katılımcıların %73,3'ü kadın olmuş ve havalandırma, kişi başına düşen yaşam alanı, maske kullanımı ve güneş ışığı gibi fiziksel hane özellikleri objektif olarak ölçülmemiştir. Bu nedenle araştırma Medan'daki incelenen temaslı grubuna ilişkin yerel epidemiyolojik bilgi sağlar; başka şehir veya ülkelerde aynı prevalansların veya aynı ilişkilerin görüleceğini kanıtlamaz.

Araştırmanın temel problemi

Tüberküloz açısından aynı evde yaşamak önemlidir çünkü aktif pulmoner TB bulunan bir kişi ile uzun ve yakın temas, Mycobacterium tuberculosis ile karşılaşma olasılığını artırabilecek bir ortam oluşturur. Ancak aynı hanede bulunan herkes aynı klinik sonuca ulaşmaz. Bazı kişilerde enfeksiyona ilişkin bağışıklık yanıtı saptanmaz, bazı kişilerde aktif hastalık bulgusu olmaksızın latent enfeksiyon bulunabilir ve bazı kişilerde aktif pulmoner TB saptanabilir.

Çalışmanın araştırma sorusu bu farklı son durumların Medan'daki hane içi temaslılarda hangi kişisel, davranışsal veya hane ile ilişkili değişkenlerle bağlantılı olduğunu incelemektir. Araştırmacılar yaş, cinsiyet, meslek, eğitim, beden kitle indeksi, komorbiditeler, sigara, alkol tüketimi, temas süresi, aynı konutta yaşama süresi, oda sayısı ve indeks olguyla aynı yatağı paylaşma gibi değişkenleri değerlendirmiştir.

Latent Tüberküloz Enfeksiyonu ile Aktif Pulmoner Tüberküloz Arasındaki Fark Nedir?

Bu çalışmada latent tüberküloz enfeksiyonu, pozitif interferon-gama salınım testi (IGRA) bulunmasına rağmen klinik TB bulgusu ve aktif hastalığı düşündüren akciğer grafisi bulgusu olmayan durum olarak; pulmoner TB ise pozitif Xpert MTB/RIF balgam sonucu veya aktif TB ile uyumlu klinik ve radyolojik özellikler bulunan durum olarak sınıflandırılmıştır. Dolayısıyla LTBI, bu araştırmanın operasyonel tanımında bağışıklık sisteminin M. tuberculosis antijenlerine yanıt verdiği ancak aktif pulmoner hastalığın gösterilmediği kategoridir; pulmoner TB kategorisi ise aktif hastalık değerlendirmesidir.

LTBI'nin bu araştırmadaki operasyonel tanımı

Kaynak, LTBI için üç koşulu birlikte kullanmıştır:

  • IGRA sonucunun pozitif olması,
  • akciğer grafisinin normal olması,
  • klinik tüberküloz bulgusunun bulunmaması.

IGRA, interferon-gamma release assay ifadesinin kısaltmasıdır. Çalışmada venöz kan alınmış ve QuantiFERON ELISA yöntemi kullanılmıştır. Testin bu araştırmadaki görevi, katılımcının M. tuberculosis antijenlerine karşı bağışıklık yanıtını değerlendirmektir. Çalışma, yalnız pozitif IGRA sonucunu aktif pulmoner TB tanısı olarak kabul etmemiş; radyolojik ve klinik değerlendirmeyi de kullanmıştır.

TB ile enfekte değil kategorisi nasıl tanımlandı?

Katılımcının TB belirtisinin bulunmaması, IGRA testinin negatif olması ve akciğer grafisinin normal olması durumunda kişi “TB ile enfekte değil” grubuna alınmıştır. Bu sınıflandırma çalışmanın kendi operasyonel kategorisidir.

Pulmoner TB nasıl değerlendirildi?

Kaynak, pozitif Xpert MTB/RIF balgam sonucunu veya aktif tüberkülozla uyumlu klinik ve radyolojik özellikleri pulmoner TB sınıflandırmasında kullanmıştır. Xpert MTB/RIF, çalışmada hem M. tuberculosis varlığını hem de rifampisin direnciyle ilişkili durumu değerlendirmek için kullanılmıştır.

İndeks vakalar “drug-sensitive TB” olarak tanımlanmıştır. Bununla birlikte kaynakta indeks olguların doğrulanması özellikle M. tuberculosis pozitifliği ve Xpert MTB/RIF ile rifampisin duyarlılığı üzerinden açıklanır. PDF, bütün anti-tüberküloz ilaçlarını kapsayan ayrıntılı fenotipik ilaç duyarlılık panelini raporlamamaktadır. Dolayısıyla “ilaca duyarlı” ifadesi kaynak terminolojisi olarak korunmalı, kaynakta gösterilenden daha geniş bir duyarlılık profili varsayılmamalıdır.

İndeks vaka nedir?

İndeks vaka, temaslı araştırmasının başlangıç noktasını oluşturan, önceden tanımlanmış TB hastasıdır. Bu çalışmada indeks vakalar farklı hastane, toplum sağlığı merkezi ve kliniklerden alınmış; balgamda M. tuberculosis pozitifliği ve rifampisin duyarlılığı Xpert MTB/RIF ile doğrulanmış ve kayıtlar Endonezya Tüberküloz Bilgi Sistemi (SITB) üzerinden kontrol edilmiştir.

Çalışmaya kimler alındı?

Araştırma Ekim 2023 ile Ocak 2024 arasında, Medan'daki birden fazla sağlık kuruluşunda yürütülmüştür. Çalışmaya ilaca duyarlı pulmoner TB indeks vakalarının aynı hanede yaşayan, 15 yaşından büyük ve yazılı bilgilendirilmiş onam veren temaslıları alınmıştır.

Kaynakta dışlama ölçütleri; ekstrapulmoner TB bulunan biriyle yaşamış olmak, son beş yıl içinde TB enfeksiyonu geçirmiş olmak ve araştırma sırasında TB ilacı veya steroid kullanıyor olmak şeklinde verilmiştir.

Temaslı araştırması nasıl yürütüldü?

İndeks vakaların doğrulanmasından sonra aynı evde yaşayan bireyler temaslı araştırmasına davet edilmiştir. Bilgilendirme TB DOTS takip randevularında, yatış sırasında veya indeks hastaya doğrudan telefonla ulaşılması yoluyla gerçekleştirilmiştir. Katılmayı kabul eden hane üyeleri ikamet yerlerine yakın seçilmiş sağlık kurumlarında değerlendirilmiştir.

Temaslı değerlendirmesinin kaynakta verilen bileşenleri şunlardır: yapılandırılmış soru formu, venöz kan örneği, QuantiFERON ELISA ile IGRA, akciğer grafisi ve klinik olarak gerekli olduğunda veya akciğer grafisi kararsız olduğunda Xpert MTB/RIF balgam incelemesi.

Kaynak çalışmanın yöntem bölümü ve Tablo 2 verilerinden Verianla için bağımsız olarak hazırlanmış temaslı araştırması şemasıdır. Şema ölçeksizdir. Oklar araştırmanın sınıflandırma akışını gösterir; bir kişinin “enfekte değil → LTBI → pulmoner TB” biçiminde çalışmada izlenmiş bir hastalık ilerleme sürecini göstermez.

Örneklemin temel özellikleri

Özellikn%
Yaş ≤45 yıl5956,2
Kadın7773,3
Erkek2826,7
Fazla kilolu, BMI ≥23 kg/m²5653,3
Normal BMI, 18,5–22,9 kg/m²4139,1
Düşük kilolu, BMI <18,5 kg/m²87,6
İndeks olgunun eşi4139,1
Günlük temas ≥8 saat8883,8
Aynı konutta >20 hafta9590,5
Evde >1 oda10398,1
Aynı yatağı paylaşmayan6259,0
Komorbiditesi olmayan9489,5
Alkol tüketmediğini bildiren10297,1
Sigara içmeyen9287,6

Bu dağılım, istatistiksel yorum açısından önemlidir. Örneğin yalnız üç kişinin alkol kullandığını bildirmesi, alkol değişkeninin çok seyrek bir kategori olmasına neden olur. Benzer biçimde katılımcıların büyük çoğunluğunun günlük en az sekiz saat temas yaşamış olması, temas yoğunluğunda gruplar arasında fark yakalamayı güçleştirebilir.

“Saturasyon etkisi” açıklaması ne anlama geliyor?

Yazarlar, günlük ≥8 saat temas ve uzun süre aynı evde yaşamanın LTBI ile anlamlı ilişki göstermemesini açıklarken bir “saturation effect” olasılığını tartışmaktadır. Bunun mantığı şudur: çalışma grubundaki kişilerin çok büyük bölümü zaten yoğun ve uzun süreli temas yaşadıysa, “yüksek maruziyet” grubu ile karşılaştırılabilecek yeterince büyük bir “düşük maruziyet” grubu kalmayabilir. Bu durumda gerçek bir doz-yanıt ilişkisi olsa bile küçük ve dengesiz karşılaştırma grupları içinde istatistiksel olarak ayırt edilmesi güçleşebilir.

Bu açıklama kaynağın tartışma yorumudur; araştırmada doğrudan ölçülmüş bir biyolojik “saturasyon mekanizması” değildir. Çalışma ayrıca katılımcıların toplum içindeki başka M. tuberculosis kaynaklarına maruz kalmış olabileceğini ve bu nedenle hane içi maruziyet göstergelerinin etkisinin zayıflayabileceğini tartışmaktadır.

Odds Ratio Bu Çalışmada Nasıl Yorumlanmalıdır?

Odds ratio (OR), belirli bir özelliğe sahip gruptaki bir sonucun odds'unu karşılaştırma grubundaki odds'a bölen ilişki ölçüsüdür; OR=1 iki grubun odds'larının eşit olduğunu, OR>1 ilk grupta daha yüksek odds ve OR<1 daha düşük odds bulunduğunu gösterir. OR doğrudan “risk oranı” değildir ve özellikle kesitsel bir çalışmada tek başına nedenselliği göstermez.

Odds ve olasılık aynı şey değildir

Bir olayın olasılığı \(p\) ise odds:

\[ \text{odds}=\frac{p}{1-p} \]

olarak tanımlanır. Örneğin bir olayın olasılığı %50 ise \(p=0,5\) ve odds \(0,5/0,5=1\)'dir. Olasılık %20 ise odds \(0,20/0,80=0,25\)'tir. Bu nedenle “odds 4 kat” ifadesi ile “risk 4 kat” ifadesi matematiksel olarak aynı değildir.

İki gruplu 2×2 tabloda OR'nin standart hesaplama biçimi öğretici olarak:

\[ OR=\frac{a/b}{c/d}=\frac{ad}{bc} \]

şeklinde yazılabilir. Bu denklem kaynakta ayrıca basılmamıştır; çalışmanın kullandığı odds ratio ölçüsünü öğretmek için verilen standart istatistiksel açıklamadır.

Alkol için OR 20,667 nasıl oluşuyor?

Kaynak Tablo 5'e göre alkol kullandığını bildiren üç kişinin ikisinde pulmoner TB vardır ve birinde yoktur. Alkol kullanmadığını bildiren 102 kişinin dokuzunda pulmoner TB vardır ve 93'ünde yoktur. Kaynağın tablo değerleri kullanılırsa:

\[ OR_{\text{alkol}} = \frac{2/1}{9/93} = 20{,}667 \]

elde edilir. Bu hesaplama kaynaktaki OR değerini yeniden üretir.

Ancak burada yalnız üç alkol kullanıcısı vardır. Bu nedenle tahmin çok hassas değildir. Bunun en görünür kanıtı %95 güven aralığının 1,703'ten 250,782'ye kadar uzanmasıdır. Güven aralığının bu kadar geniş olması, gerçek ilişki büyüklüğünün eldeki örneklemle çok belirsiz tahmin edildiğini gösterir.

%95 güven aralığı neyi anlatıyor?

%95 güven aralığı, tahminin belirsizliği hakkında bilgi verir. Dar aralık daha yüksek istatistiksel kesinlik, çok geniş aralık ise daha düşük kesinlik anlamına gelir. Alkol için 1,703–250,782 aralığı, nokta tahmininin 20,667 olmasına rağmen verinin gerçek ilişki büyüklüğünü dar bir bölgede belirleyemediğini gösterir.

Bu nedenle “alkol pulmoner TB riskini tam olarak 20,667 kat artırır” ifadesi bu çalışma için uygun değildir. Kaynağın tablosuna sadık ve istatistiksel olarak daha doğru ifade, “alkol kullanımı bivariate analizde pulmoner TB ile daha yüksek odds ile ilişkili bulundu; ancak tahmin yalnız üç alkol kullanıcısına dayandığı için belirsizlik çok genişti” şeklindedir.

p değeri ne anlama geliyor?

Çalışmada istatistiksel anlamlılık eşiği \(p<0,05\) olarak belirlenmiştir. p değeri, “ilişkinin doğru olma olasılığı” değildir. İlgili sıfır hipotezi altında gözlenen veya daha uç bir veri örüntüsünün ne kadar uyumlu olduğunu değerlendiren bir ölçüdür.

Kaynak, yeterli hücre sayılarında ki-kare testi; beklenen hücre frekanslarından biri beşten küçük olduğunda Fisher kesin testi kullandığını belirtmektedir. Bu ayrım küçük örneklemli karşılaştırmalarda önemlidir.

Erkek cinsiyet için bivariate p değeri ile güven aralığı neden farklı mesaj verebilir?

Tablo 5'te erkek cinsiyet için OR 3,927 ve %95 GA 1,093–14,115 verilmesine rağmen p değeri 0,064'tür. İlk bakışta güven aralığının 1'i içermemesi ile p>0,05 birbiriyle çelişkili görünebilir. Ancak kaynak, küçük beklenen hücrelerde Fisher kesin testi kullandığını belirtmektedir; OR güven aralığının hangi yöntemle hesaplandığını ise açıklamamaktadır. Farklı inferans yöntemleri, özellikle küçük hücre sayılarında 0,05 sınırına yakın sonuçlarda tam olarak aynı kararı vermeyebilir. Verianla bu nedenle p=0,064'ü 0,036'ya veya güven aralığını başka bir değere dönüştürmemektedir.

Lojistik regresyon neden kullanıldı?

Lojistik regresyon, pulmoner TB gibi ikili bir sonucun birden fazla açıklayıcı değişkenle aynı model içinde ilişkisini değerlendirmek için kullanılır. Kaynak denklemi basılı olarak vermemiştir. Yöntemi öğretmek için standart lojistik regresyon yapısı:

\[ \log\left(\frac{p}{1-p}\right) = \beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\cdots+\beta_kX_k \]

şeklinde gösterilebilir. Burada \(p\), incelenen sonucun olasılığı; \(\beta_0\) sabit terim; \(\beta_i\) ilgili değişkenin regresyon katsayısı ve \(X_i\) açıklayıcı değişkendir. Bu formül çalışmanın yeni bulgusu değil, kullanılan lojistik regresyon yönteminin matematiksel arka planıdır.

Bir lojistik regresyon katsayısının odds ratio karşılığı standart olarak:

\[ OR=e^{\beta} \]

ilişkisiyle bulunur.

Kaynak nihai modelde erkek cinsiyet için \(\beta=1,367\) verir. Bu değer için:

\[ e^{1{,}367}\approx3{,}924 \]

elde edilir; kaynakta verilen OR 3,927 ile yuvarlama düzeyinde uyumludur.

İlk modelde erkek cinsiyet için \(\beta=1,582\) verilmiştir:

\[ e^{1{,}582}\approx4{,}865 \]

Bu da kaynak Tablo 6'daki OR 4,863 ile uyumludur.

İlk lojistik regresyon tablosundaki sorunlu satırlar

Kaynak Tablo 6'da temas süresi için katsayı 39,043 ve OR 9,040; alkol tüketimi için katsayı 21,853 ve OR 3,096 olarak basılmıştır. Standart \(OR=e^\beta\) ilişkisi uygulanırsa:

\[ e^{39{,}043}\approx9{,}04\times10^{16} \]

ve:

\[ e^{21{,}853}\approx3{,}09\times10^{9} \]

elde edilir. Dolayısıyla tabloda bilimsel gösterimin üs kısmının kaybolmuş olması, yazım/formatlama sorunu bulunması veya seyrek verinin regresyon çıktısında sayısal kararsızlığa yol açması olasılıkları vardır. PDF bu farkı açıklamamaktadır. Verianla bu satırlardan güvenilir bir nicel odds ratio sonucu üretmemektedir.

Bu problem veri yapısıyla da uyumludur: pulmoner TB vakalarının tamamı günlük ≥8 saat temas grubunda yer almakta ve bazı karşılaştırma kategorilerinde hiç pulmoner TB vakası bulunmamaktadır. Bu tür sıfır hücreler standart lojistik regresyonda katsayıların aşırı büyümesine veya tahminlerin kararsızlaşmasına yol açabilir. Ancak kaynak belirli bir “complete separation” tanısı vermediği için Verianla bunu kesin model teşhisi olarak değil, tabloyu yorumlarken dikkate alınması gereken istatistiksel olasılık olarak belirtmektedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çalışma tasarımı ve zaman aralığı

Araştırma gözlemsel analitik ve kesitsel tasarımdadır. Veri toplama Ekim 2023 ile Ocak 2024 arasında, dört aylık dönemde Medan'daki birden fazla sağlık kuruluşunda gerçekleştirilmiştir.

Kesitsel tasarım, katılımcıların maruziyetleri ve hastalık/enfeksiyon durumları belirli bir çalışma döneminde birlikte değerlendirildiği için ilişki araştırmasına uygundur; ancak hangi faktörün önce ortaya çıktığını kesin biçimde göstermediğinden nedensel zaman sırasını tek başına kuramaz.

Örneklem

Çalışmada 67 indeks TB olgusuna ait 105 hane içi temaslı değerlendirilmiştir. Örnekleme yöntemi consecutive sampling olarak bildirilmiştir. Kaynak minimum katılımcı sayısını 105 olarak planladığını belirtmekle birlikte örneklem büyüklüğü hesaplama paragrafında formülden elde edilen minimum sayıyı 101 olarak vermektedir.

Kaynakta verilen örneklem büyüklüğü formülü

\[ n= \left( \frac{ Z_{\alpha}\sqrt{P_0(1-P_0)} + Z_{\beta}\sqrt{P_{\alpha}(1-P_{\alpha})} }{ P_0-P_{\alpha} } \right)^2 \]

\(n\): gerekli örneklem büyüklüğüdür.

\(Z_{\alpha}\): kaynakta anlamlılık düzeyi \(\alpha=0,05\) için 1,96 olarak verilmiştir.

\(Z_{\beta}\): %80 güç ve \(\beta=0,20\) için 0,842 olarak verilmiştir.

\(P_0\): literatürde bildirilen LTBI oranı olarak 0,477 alınmıştır.

\(P_{\alpha}\): bu çalışma için varsayılan LTBI prevalansı olarak 0,6 alınmıştır.

Kaynak, bu parametrelerden minimum 101 katılımcı elde edildiğini bildirir. Ancak formül yukarıda basıldığı biçimde \(Z_\alpha=1,96\) kullanılarak hesaplandığında:

\[ n\approx127{,}98 \]

elde edilir. Yaklaşık 101 sonucuna \(Z_\alpha\) yaklaşık 1,645 seçildiğinde ulaşılmaktadır. Kaynak hangi alternatif varsayımın veya tek/çift yönlü hata yaklaşımının kullanıldığını açıklamadığından Verianla 101 değerini kaynak beyanı olarak korur fakat hesaplama uyuşmazlığını görünür tutar.

Bağımlı ve bağımsız değişkenler

Çalışmada TB ile enfekte değil, LTBI ve pulmoner TB sınıfları sonuç değişkenlerini oluşturmuştur. İncelenen açıklayıcı değişkenler yaş, cinsiyet, meslek, eğitim, beslenme durumu/BMI, komorbiditeler, sigara kullanımı, alkol tüketimi, temas süresi, aynı konutta yaşama süresi, evdeki oda sayısı ve indeks vakayla aynı yatağı paylaşma durumudur.

İstatistiksel analiz

Veriler Windows için SPSS ile analiz edilmiştir. Kategorik verilerde yeterli beklenen hücre sayısı olduğunda ki-kare testi, küçük hücrelerde veya beklenen frekans beşten az olduğunda Fisher kesin testi kullanılmıştır. İstatistiksel anlamlılık eşiği \(p<0,05\) olarak belirlenmiştir. İlişkilerin büyüklüğü odds ratio ve %95 güven aralığıyla değerlendirilmiştir.

Kaynak ayrıca lojistik regresyon kullandığını belirtir. Metin yöntemi “enter method” olarak adlandırırken, daha sonra en yüksek p değerine sahip değişkenlerin adım adım çıkarıldığını açıklamaktadır. Standart terminolojide “enter” bütün seçilmiş değişkenlerin aynı anda modele sokulmasını ifade ederken adım adım değişken çıkarma ayrı bir değişken-seçim sürecidir. Kaynağın SPSS'te tam olarak hangi procedure/selection ayarını kullandığı açıklanmadığından Verianla yöntemi kaynağın tarif ettiği şekilde aktarır ve bu terminolojik belirsizliği korur.

Temaslı taramasının ana sonucu

Sonuçn%Veri statüsü
TB ile enfekte değil6360,0Kaynak Tablo 2
Latent tüberküloz enfeksiyonu3129,5Kaynak Tablo 2
Pulmoner TB1110,5Kaynak Tablo 2

Kaynak abstract'ında 31 LTBI vakası için %29,6 değeri yazılmıştır. \(31/105\times100\) yaklaşık %29,52'dir; bir ondalık basamakta standart yuvarlama %29,5 verir. Tablo 2 ve sonuç bölümü %29,5 kullanmaktadır. Verianla ana veri tablosunda Tablo 2'deki %29,5 değeri korunmuştur ve abstract'taki %29,6 küçük kaynak-içi yuvarlama farkı olarak not edilmiştir.

Tablo 3'teki kaynak-içi sayı uyuşmazlığı

Kaynak Tablo 3, üç tanısal grubun çeşitli özelliklere göre dağılımını sunmaktadır. Ancak satırlar toplandığında pulmoner TB sütunu 12, LTBI sütunu 30 ve enfekte olmayan sütunu 63 kişiye ulaşmaktadır. Bu dağılım, Tablo 2'deki 11 pulmoner TB, 31 LTBI ve 63 enfekte olmayan kişiyle uyuşmamaktadır.

Bu fark yalnız tek bir satırda değil; yaş, cinsiyet ve birçok başka kategoride sistematik olarak görülmektedir. Bu nedenle Verianla Tablo 3'ün hücre sayılarını bağımsız ana sonuç olarak yeniden yayımlamamaktadır. Tablo 3'ün p değerleri kaynak bulgusu olarak aktarılabilir; ancak ham hücre dağılımları veri tutarlılığı sorunu nedeniyle dikkatli yorumlanmalıdır.

Üç grup arasındaki genel bivariate karşılaştırma

Kaynak Tablo 3'te enfekte olmayan, LTBI ve pulmoner TB grupları birlikte karşılaştırıldığında BMI için p=0,009, indeks TB hastasıyla akrabalık/ilişki kategorisi için p=0,003 ve alkol tüketimi için p=0,009 bildirilmiştir. Diğer incelenen özelliklerde üç grup arasında p<0,05 düzeyinde fark bildirilmemiştir.

Bu üç-gruplu test, tek başına belirli bir değişkenin LTBI veya pulmoner TB için bağımsız risk faktörü olduğunu göstermez. Bu nedenle çalışma daha sonra LTBI ve pulmoner TB için ayrı odds ratio analizleri yapmıştır.

LTBI için analiz

LTBI ile ilişkili faktörler incelenirken pulmoner TB tanısı bulunan kişiler analizden çıkarılmış ve örneklem 94 kişiye düşürülmüştür. Kaynağın Tablo 4'ünde aşağıdaki sonuçlar verilmiştir:

KarşılaştırmaOR%95 GAp
Yaş >45 / ≤45 yıl1,3330,563–3,1570,513
Erkek / kadın0,7050,245–2,0270,515
Normal olmayan / normal BMI0,7470,313–1,7860,512
Çalışan / çalışmayan1,6230,681–3,8690,273
Düşük / yüksek eğitim0,8400,288–2,4510,749
Temas ≥8 saat / <8 saat1,7550,521–5,9120,360
Aynı konutta ≥1 yıl / <1 yıl5,0000,604–41,3920,157
≤1 oda / >1 oda0,4840,029–8,0041,000
Aynı yatağı paylaşma: evet / hayır1,0980,458–2,6300,834
Komorbidite: evet / hayır0,4140,084–2,0440,328
Alkol: evet / hayırHesaplanamamışKaynak N/A1,000
Sigara: içen / içmeyen1,1850,319–4,3991,000

Bu analizde hiçbir değişken p<0,05 düzeyine ulaşmamıştır. Ancak “anlamlı ilişki bulunmadı” ifadesi “bu faktörlerin LTBI ile kesinlikle ilişkisi yoktur” anlamına gelmez. Özellikle bazı kategorilerde kişi sayısı çok azdır ve güven aralıkları geniştir. Çalışmanın istatistiksel gücü, küçük veya orta büyüklükte ilişkileri tespit etmek için sınırlı olabilir.

Pulmoner TB için bivariate analiz

KarşılaştırmaOR%95 GAp
Yaş >45 / ≤45 yıl0,2530,052–1,2320,108
Erkek / kadın3,9271,093–14,1150,064
Normal olmayan / normal BMI1,8100,451–7,2600,522
Çalışan / çalışmayan0,5720,157–2,0830,392
Düşük / yüksek eğitim0,3700,045–3,0650,690
Temas ≥8 saat / <8 saatKaynak: 0Kaynak: 0,00,205
Aynı konutta ≥1 yıl / <1 yılKaynak: 0Kaynak: 0,00,594
>1 oda / ≤1 odaKaynak: 0Kaynak: 0,01,000
Aynı yatağı paylaşma: evet / hayır1,2280,350–4,3130,756
Komorbidite: evet / hayırKaynak: 0Kaynak: 0,00,601
Alkol: evet / hayır20,6671,703–250,7820,028
Sigara: içen / içmeyen1,6770,320–8,7850,624

Tablodaki “0 (0,0)” biçimindeki OR ve güven aralıkları normal bir hassas tahmin gibi değerlendirilmemelidir. İlgili karşılaştırmalarda bir kategoride hiç pulmoner TB olgusu bulunmaması, standart 2×2 hesaplamaları ve regresyon tahminlerini kararsız hale getirebilir.

Bu Çalışmada Alkol Tüketimi mi, Erkek Cinsiyet mi Pulmoner TB ile İlişkili Bulundu?

Her ikisi farklı analiz aşamalarında ilişki göstermiştir: alkol tüketimi bivariate analizde pulmoner TB ile istatistiksel olarak anlamlıydı (OR 20,667; %95 GA 1,703–250,782; p=0,028), ancak multivariate nihai modelde anlamlı kalan değişken erkek cinsiyet oldu (OR 3,927; %95 GA 1,093–14,114; p=0,036). Bu nedenle alkol sonucunu düzeltilmiş bağımsız ilişki olarak veya erkek cinsiyet sonucunu nedensel etki olarak yorumlamak doğru değildir.

Multivariate modelin ilk aşaması

Kaynak, ilk aşamada p<0,25 olan yaş, cinsiyet, temas süresi ve alkol tüketimi değişkenlerini modele aldığını bildirir.

DeğişkenKatsayı βpKaynak OR%95 GA
Yaş >45-1,8880,0860,1510,017–1,309
Erkek cinsiyet1,5820,0364,8631,112–21,273
Temas süresi ≥8 saat39,0430,997Kaynakta 9,0400,000–0,000
Alkol tüketimi21,8530,998Kaynakta 3,0960,000–0,000

Temas süresi ve alkol satırlarındaki katsayı–OR eşleşmesi standart \(OR=e^\beta\) dönüşümüyle uyumlu değildir. Bu nedenle bu iki OR, kaynakta basıldığı biçimiyle korunmakla birlikte bilimsel olarak hassas nicel tahminler şeklinde yorumlanmamalıdır.

Nihai multivariate model

DeğişkenKatsayı βpOR%95 GA
Erkek cinsiyet1,3670,0363,9271,093–14,114

Nihai modele göre erkek katılımcıların pulmoner TB odds'u kadın katılımcılara göre daha yüksektir. Burada doğru ifade “odds yaklaşık 3,9 kat” şeklindedir. Kaynağın sonuç paragrafındaki “risk” ifadesi veya “erkekler 4,863 kat daha olasıdır” ifadesi, ilk modeldeki 4,863 OR ile nihai modeldeki 3,927 OR'nin karışmasına yol açmaktadır. Nihai modelin kendi Tablo 7 değeri 3,927'dir.

Neden alkol bivariate analizde anlamlıyken multivariate modelde kalmadı?

Bivariate analiz bir değişken ile sonuç arasındaki ilişkiyi diğer değişkenleri aynı modelde kontrol etmeden değerlendirir. Multivariate analiz ise seçilen değişkenleri birlikte modelleyerek her bir değişkenin diğerleri hesaba katıldığında taşıdığı bağımsız istatistiksel katkıyı değerlendirmeye çalışır.

Bu çalışmada alkol grubunun yalnız üç kişiden oluşması multivariate model için ciddi bir veri seyrekliği yaratmaktadır. Kaynak ayrıca yalnız 11 pulmoner TB olgusu bulunduğunu belirtmektedir. Çok az olay ve çok az alkol kullanıcısı, birden fazla değişkenin aynı modele girdiği durumda katsayıların kararsızlaşmasına yol açabilecek bir yapı oluşturur. Yazarlar da alkol için çok geniş güven aralığını ve düşük istatistiksel kesinliği sınırlılık olarak açıkça kabul etmektedir.

Alkol ile ilgili biyolojik açıklama çalışmanın doğrudan ölçümü mü?

Hayır. Yazarlar tartışma bölümünde alkolün bağışıklık sistemi, alveoler makrofajlar, inflamatuvar yanıt, malnütrisyon ve bazı sosyal maruziyet ortamları üzerinden TB ile ilişkilendirilebileceğini önceki literatüre dayanarak tartışmaktadır. Bu çalışma katılımcılarda immün hücre fonksiyonu, sitokinler, karaciğer fonksiyonu veya nicel alkol dozu ölçmemiştir. Dolayısıyla bu mekanizmalar bu araştırmada deneysel olarak test edilmiş değildir.

BMI bulgusu nasıl yorumlanmalı?

Üç tanısal grubun genel dağılımında BMI için p=0,009 bildirilmiştir. Buna karşılık LTBI'ye özgü odds ratio analizinde normal olmayan BMI anlamlı değildir (OR 0,747; %95 GA 0,313–1,786; p=0,512) ve pulmoner TB için bivariate karşılaştırmada da anlamlı değildir (OR 1,810; %95 GA 0,451–7,260; p=0,522).

Bu fark, “üç grup arasında dağılım farkı” ile “belirli bir ikili sonucun risk faktörü” kavramlarının aynı olmadığını gösterir. Genel üç-gruplu test anlamlı olsa bile hangi ikili karşılaştırmanın bu farkı oluşturduğu ayrıca gösterilmeden “BMI LTBI'nin risk faktörüdür” veya “BMI pulmoner TB'nin bağımsız belirleyicisidir” sonucu çıkarılamaz.

Sigara sonucu nasıl yorumlanmalı?

Çalışmada sigara içme LTBI veya pulmoner TB ile istatistiksel olarak anlamlı ilişki göstermemiştir. Kaynak, katılımcıların yalnız %12,4'ünün sigara içtiğini ve örneklemin %73,3'ünün kadın olduğunu vurgulayarak sigara değişkeni için istatistiksel gücün düşük olabileceğini tartışmaktadır.

Bu sonuç “sigaranın tüberkülozla ilişkisi yoktur” anlamına gelmez; yalnızca bu örneklemde çalışmanın kullandığı analizlerle anlamlı ilişki gösterilemediği anlamına gelir.

Temas süresi ve aynı evde yaşama süresi

Katılımcıların %83,8'i indeks vakayla günde en az sekiz saat temas etmiş ve %90,5'i aynı konutta 20 haftadan uzun süre yaşamıştır. Bu kadar yüksek ve homojen maruziyet, daha düşük maruziyet kategorileriyle karşılaştırma yapmayı güçleştirmiş olabilir.

Kaynak, bu nedenle temas göstergelerinin anlamlı çıkmamasını yoğun başlangıç maruziyeti ve toplumdaki olası ek M. tuberculosis maruziyetleriyle açıklamayı tartışmaktadır. Bu açıklama hipotez düzeyindedir; çalışma kişilerin hane dışındaki gerçek M. tuberculosis temaslarını ölçmemiştir.

Oda sayısı ve aynı yatağı paylaşma

Evdeki oda sayısı ve indeks vaka ile aynı yatağı paylaşma hem LTBI hem pulmoner TB için anlamlı ilişki göstermemiştir. Ancak 105 temaslının 103'ünün birden fazla odalı evde yaşaması, “bir oda” kategorisinin yalnız iki kişiden oluşmasına neden olmuştur. Bu kadar dengesiz bir değişkende anlamlı ilişki bulunmaması, oda sayısının kesinlikle etkisiz olduğunu göstermek için yeterli değildir.

Ayrıca kaynak havalandırmayı, kişi başına düşen metrekareyi veya ortak yaşam alanlarındaki gerçek hava değişimini objektif olarak ölçmemiştir. “Oda sayısı” gerçek havalandırma ve kalabalık yoğunluğunun tam karşılığı değildir.

Komorbiditeler

Katılımcıların %89,5'inde kaynakta listelenen komorbiditeler bulunmamıştır. Diabetes mellitus yalnız iki kişide, hipertansiyon altı kişide ve astım üç kişide bildirilmiştir. Bu küçük hücreler, belirli komorbiditeler ile TB sonlanımları arasında istatistiksel ilişki araştırmak için sınırlı bilgi sağlar.

Çalışmanın güçlü yönleri

Çalışma, Medan'da ilaca duyarlı pulmoner TB indeks vakalarının hane içi temaslılarında yalnız LTBI'yi değil, aynı zamanda pulmoner TB vakalarını da değerlendirmiştir. İndeks vakaların bakteriyolojik durumunun SITB kayıtlarıyla doğrulanması, temaslılarda IGRA ve akciğer grafisinin birlikte kullanılması ve gerektiğinde Xpert MTB/RIF yapılması, temaslı değerlendirmesinin birden fazla klinik/laboratuvar katmanı içermesini sağlamıştır.

Çalışma ayrıca ilişki büyüklüklerini yalnız p değeriyle bırakmayıp odds ratio ve güven aralığı raporlamıştır. Özellikle alkol değişkenindeki çok geniş güven aralığı, nokta tahmininin ne kadar belirsiz olduğunu görmeye olanak verir.

Çalışmanın temel sınırlılıkları

  • Consecutive sampling kullanılması ve araştırmanın Medan'daki sınırlı sayıda sağlık kuruluşunda yürütülmesi, sonuçların tüm Medan nüfusuna veya başka coğrafyalara doğrudan genellenmesini sınırlar.
  • Yalnız 11 pulmoner TB olgusu bulunması, çok değişkenli modellerde istatistiksel gücü ve katsayı kararlılığını sınırlar.
  • Alkol kullanan yalnız üç kişi bulunması, OR 20,667 tahmininin çok geniş güven aralığına sahip olmasına neden olur.
  • Kesitsel tasarım, maruziyet ile hastalık arasındaki zamansal sırayı ve nedenselliği kesin olarak belirleyemez.
  • Havalandırma, kişi başına düşen alan, maske kullanımı ve güneş ışığı yoğunluğu objektif olarak ölçülmemiştir.
  • 15 yaşından küçük çocuklar çalışmaya alınmamıştır.
  • Alkol, sigara ve BMI'nin bağışıklık sistemi üzerindeki biyolojik etkileri biyobelirteçlerle doğrudan ölçülmemiştir.
  • Örneklemin %73,3'ü kadındır; yazarlar bazı erkek hane üyelerinin çalışma sırasında işte olması nedeniyle araştırmaya katılamadığını belirtmektedir.
  • Bazı değişkenlerde kategori dağılımları çok dengesizdir; örneğin yalnız iki kişi tek odalı evde yaşamaktadır.
  • Kaynak Tablo 3'teki grup toplamları Tablo 2 ile uyuşmamaktadır.
  • Örneklem büyüklüğü formülünde verilen parametrelerle bildirilen minimum 101 kişi matematiksel olarak yeniden üretilememektedir.
  • İlk lojistik regresyon tablosunun temas süresi ve alkol satırlarında katsayı–OR eşleşmesi basılı biçimiyle standart \(OR=e^\beta\) ilişkisine uymamaktadır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

Bu araştırma, incelenen Medan temaslı örnekleminde LTBI'nin 31/105, pulmoner TB'nin 11/105 ve enfekte değil kategorisinin 63/105 olduğunu desteklemektedir. Bivariate pulmoner TB analizinde alkol tüketimi ile daha yüksek odds arasında istatistiksel ilişki bulunmuş; nihai multivariate modelde erkek cinsiyet pulmoner TB ile ilişkili kalmıştır. LTBI için test edilen değişkenlerden hiçbirinde p<0,05 düzeyinde anlamlı ilişki gösterilememiştir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

Çalışma alkolün pulmoner TB'ye neden olduğunu kanıtlamaz; OR 20,667 değeri bir risk oranı değildir ve yalnız üç alkol kullanıcısına dayanmaktadır. Çalışma erkek olmanın biyolojik olarak pulmoner TB'ye neden olduğunu kanıtlamaz. LTBI için anlamlı faktör bulunamaması incelenen faktörlerin gerçek dünyada etkisiz olduğunu göstermez. Araştırma çocuklar, Medan dışındaki nüfuslar veya farklı TB epidemiyolojisine sahip bölgeler için aynı oranların geçerli olduğunu göstermez. Kesitsel yapı nedeniyle 11 pulmoner TB olgusunun önce LTBI olup daha sonra çalışma sırasında aktif hastalığa “ilerlediği” gösterilmemiştir; bu kişiler çalışma değerlendirmesinde pulmoner TB kategorisinde saptanmıştır.

Uygulama açısından kaynakta önerilen yön

Yazarlar temaslı araştırmasının güçlendirilmesini, LTBI olarak tanımlanan kişiler için tüberküloz koruyucu tedavisinin değerlendirilmesini ve pulmoner TB saptanan kişiler için uygun anti-TB tedavisinin sağlanmasını vurgulamaktadır. Ayrıca daha geniş coğrafi örneklem, çocukların dahil edilmesi ve havalandırma, kalabalık yoğunluğu, maske kullanımı ve güneş ışığı gibi çevresel değişkenlerin daha ayrıntılı ölçülmesini gelecek araştırmalar için önermektedir.

Bu öneriler çalışma popülasyonundan çıkarılmış sonuçlardır. Farklı bir sağlık sisteminde veya ülkede uygulanmadan önce yerel TB kontrol programları, tanı algoritmaları, koruyucu tedavi kriterleri ve epidemiyolojik koşullar ayrıca dikkate alınmalıdır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Factors Associated with Pulmonary Tuberculosis and Latent Tuberculosis Infection of Household Contacts with Drug-Sensitive Tuberculosis Patients in Medan

Yazarlar: Rina Sundari; Bintang Yinke Magdalena Sinaga; Delores Elisabeth Sormin; Arlinda Sari Wahyuni.

Eş katkı: Kaynakta eş birinci yazar veya eş katkı işareti belirtilmemiştir.

Sorumlu yazar: Bintang Yinke Magdalena Sinaga.

Kurumlar: Department of Pulmonology and Respiratory Medicine, Faculty of Medicine, Universitas Sumatera Utara, Medan, Indonesia; Department of Pulmonology and Respiratory Medicine, Faculty of Medicine, Universitas Sumatera Utara, Adam Malik Hospital ve Prof. Dr. Chairuddin P. Lubis Universitas Sumatera Utara Hospital, Medan, Indonesia; Department of Pulmonology and Respiratory Medicine, Faculty of Medicine, Universitas Sumatera Utara, Adam Malik Hospital, Medan, Indonesia; Department of Community Medicine, Faculty of Medicine, Universitas Sumatera Utara, Medan, Indonesia.

Dergi: Public Health of Indonesia.

Cilt / sayı / sayfalar: Volume 12, Issue 2, 161–174.

Yayın dönemi: April–June 2026.

Dış bibliyografik kayıt tarihi: 18 Haziran 2026.

Makale geçmişi: Received 15 June 2025; Revised 8 January 2026; Accepted 25 March 2026.

Doğrulanmış bibliyografik DOI: 10.36685/phi.v12i2.1468.

Kaynak-içi DOI uyuşmazlığı: PDF'nin ilk sayfasında DOI 10.36685/phi.v12i1.1468 olarak basılmıştır. Makale Volume 12 Issue 2'de yer almakta ve dış bibliyografik kayıtlar DOI'yi 10.36685/phi.v12i2.1468 olarak vermektedir. Verianla bibliyografik kimlikte dış kayıtla ve sayı bilgisiyle uyumlu v12i2 DOI'sini kullanmış, PDF'deki farkı gizlememiştir.

Yayınevi: YCAB Publisher.

Hakemlik: Public Health of Indonesia hakemli bir dergidir; dergi kayıtlarında double-anonymous peer review modeli belirtilmektedir.

Kaynak türü: Original Research; insan katılımcılı gözlemsel analitik kesitsel çalışma.

Çalışma yeri: Medan, Endonezya.

Veri toplama dönemi: Ekim 2023–Ocak 2024.

Örneklem: 67 indeks vakaya bağlı 105 hane içi temaslı.

Örnekleme yöntemi: Consecutive sampling.

Yaş sınırı: >15 yaş.

İndeks vaka doğrulaması: M. tuberculosis pozitifliği ve rifampisin duyarlılığı Xpert MTB/RIF ile değerlendirilmiş; kaynak SITB kayıtları üzerinden doğrulama yapıldığını belirtmektedir.

LTBI değerlendirmesi: QuantiFERON ELISA ile IGRA, klinik değerlendirme ve akciğer grafisi.

Pulmoner TB değerlendirmesi: Xpert MTB/RIF balgam sonucu ve/veya aktif TB ile uyumlu klinik-radyolojik değerlendirme.

İstatistik yazılımı: SPSS for Windows; kaynak sürüm numarasını raporlamamaktadır.

İstatistiksel yöntemler: Ki-kare testi, küçük/beklenen hücre sayısı <5 olan durumlarda Fisher kesin testi, odds ratio, %95 güven aralığı ve lojistik regresyon.

Anlamlılık eşiği: p<0,05.

Etik onay: Health Research Ethics Committee of Universitas Sumatera Utara, Ethical Clearance No. 971/KEPK/USU/2023; 26 September 2023.

Finansman: Indonesian Ministry of Education, Culture, Research and Technology; No. 27/UN5.2.3.1/PPM/KP-DRTPM/B/2023.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması olmadığını beyan etmiştir.

Veri erişilebilirliği: PDF'de ayrı bir Data Availability bildirimi veya açık veri deposu belirtilmemiştir.

Lisans: PDF, makaleyi Creative Commons Attribution Non-Commercial License altında açık erişimli olarak tanımlamaktadır. PDF'nin görünen lisans ifadesinde sürüm numarası belirtilmediği için Verianla sürüm numarası tahmin etmemektedir.

Yazar katkıları: Rina Sundari özgün kavram, veri toplama, analiz, yorumlama, yazım ve revizyona; Bintang Yinke Magdalena Sinaga çalışma tasarımı, veri analizi, makale hazırlama, yorumlama ve araştırmaya; Delores Elisabeth Sormin veri analizi ve tartışmaya; Arlinda Sari Wahyuni istatistiksel analiz, veri yorumlama ve tartışmaya katkı vermiştir.

Kaynak içi temel tutarsızlıklar: PDF'deki DOI'nin issue numarasıyla uyuşmaması; abstract'taki %29,6 LTBI oranı ile Tablo 2'deki %29,5 arasındaki küçük yuvarlama farkı; Tablo 3'ün 12 pulmoner TB ve 30 LTBI toplamları üretmesine karşın Tablo 2'nin 11 ve 31 vermesi; örneklem büyüklüğü formülündeki parametrelerle 101 sonucunun yeniden üretilememesi; ilk multivariate tabloda bazı β–OR çiftlerinin standart \(OR=e^\beta\) ilişkisiyle uyuşmaması; metinde nihai OR 3,927 verilirken ardından 4,863 kat ifadesinin kullanılması; PDF içinde [RS33.1] ve [RS46.1] biçiminde çözülmemiş editoryal işaretlerin kalmış olması.

Temel yorum sınırı: Çalışma kesitseldir. Bulunan ilişkiler nedensellik kanıtı değildir. Özellikle alkol analizi yalnız üç alkol kullanıcısına, pulmoner TB regresyonu yalnız 11 pulmoner TB olgusuna dayanmaktadır. Başka popülasyonlara doğrudan genelleme yapılmamalıdır.


Paylaş:

Yorumlar incelendikten sonra yayımlanır. Gönderdiğiniz yorum onay sürecine alınır ve uygun bulunduğunda görünür hâle gelir.

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir