Hepatik bakır konsantrasyonu, geviş getirenlerin karaciğerinde depolanan bakır miktarını kuru madde başına gösteren ve bu çalışmada hayvanın bakır beslenme durumunu değerlendirmek için kullanılan temel biyobelirteçtir. Araştırma, güney Afrika'da serbest yaşayan 14 yabani geviş getiren türünden 1.000'den fazla karaciğer bakır kaydını; University of Pretoria UP Nutrilab sonuçları, rutin laboratuvar başvuruları, yayımlanmış çalışmalar, tezler ve erişilebilir yayımlanmamış araştırma verileri üzerinden bir araya getirmiştir. Yazarlar ana yorum ölçütü olarak <20 mg Cu/kg kuru maddeyi potansiyel eksiklik, 20-500 mg/kg aralığını genel olarak yeterli bakır durumu ve >500 mg/kg değerlerini bakır toksikozu riskiyle ilişkili kabul eden referans çerçevesini kullanmıştır.

Verilerin büyük bölümü 20-500 mg Cu/kg kuru madde aralığındadır. Düşük bakır durumu özellikle taşkın düzlüklerinde veya pan çevresinde otlayan bazı türlerde, southern Kruger National Park'ta ve eastern Free State ile Mpumalanga'nın bazı bölgelerinde görülmüştür. Bazı bölgelerde karma beslenen hayvanların karaciğer bakır konsantrasyonları otlayan türlerden daha yüksek görünmektedir; ancak hayvanların seçtiği diyetler ve çevresel bakır kaynakları farklı olduğundan türler arası doğrudan karşılaştırmalar güvenilir değildir.

Çalışmanın önemli sonucu, 20-90 mg/kg kuru madde aralığının yorumudur. Bazı tanı sistemleri bu aralığı marjinal bakır eksikliği kabul ederken çalışmanın kullandığı yaklaşım bu düzeyi serbest yaşayan yabani geviş getirenlerde yeterli bakır rezervi içinde değerlendirmektedir. Bu sınıflandırma farkı, aynı veri setinde çok farklı eksiklik prevalansları oluşturabilir.

Araştırma, önceden tasarlanmış ve coğrafi olarak dengeli bir ulusal tarama değildir. Farklı laboratuvarlardan ve farklı dönemlerden gelen opportunistik verileri birleştirdiği için sonuçlar bölgesel eğilimleri gösterebilir, ancak güney Afrika'daki bütün yabani geviş getiren popülasyonları için kesin prevalans üretmez.

Bakır neden geviş getirenler için önemlidir?

Bakır, birçok enzim sisteminin çalışmasında görev alan temel bir eser elementtir. Kaynak özellikle bakır eksikliğinde pigment kaybının erken belirtilerden biri olabileceğini; göz çevresinde açılma, siyah tüylerin griye veya kahverengiye, kahverengi tüylerin daha açık renklere dönmesi gibi değişikliklerin görülebileceğini tartışmaktadır.

Bakır eksikliği yalnız tüy rengiyle sınırlı değildir. Kaynağın dayandığı evcil geviş getiren literatürü, ileri veya marjinal eksikliği büyüme, bağışıklık ve üreme performansı sorunlarıyla ilişkilendirmektedir. Ancak serbest yaşayan yabani hayvanlarda bu işlevsel etkileri doğrudan ve kontrollü biçimde ölçmek son derece zordur.

Karaciğer Bakır Konsantrasyonu Yabani Geviş Getirenlerde Neyi Gösterir?

Karaciğer bakır konsantrasyonu, geviş getirenin vücudunda depolanan bakır rezervinin ve uzun dönem bakır alımının en önemli göstergelerinden biridir; karaciğer bakırı tüketilen bakır arttıkça yükselebilir ve yetersiz alım sırasında karaciğer depoları kullanıldığı için plazma bakırı, rezervler ciddi biçimde tükenene kadar normal kalabilir.

Karaciğer neden kandan daha erken bilgi sağlayabilir?

Geviş getiren karaciğeri alınan fazla bakırı depolar. Diyette yeterli bakır bulunmadığında bu depolar metabolik gereksinimleri karşılamak için kullanılabilir. Bu nedenle hayvan bakır açısından yetersiz bir diyet tüketmeye başlamış olsa bile plazma bakırı bir süre normal aralıkta kalabilir.

Kaynağın kullandığı yorum sisteminde plazma bakırı 0,6-1,5 mg/L arasında yeterli kabul edilir ve <0,6 mg/L eksiklik göstergesi sayılır. Ancak karaciğer rezervlerinin <20 mg/kg kuru madde seviyesine kadar azalması plazmadaki düşüşten önce gerçekleşebilir.

Kuru madde bazında raporlama neden kullanılıyor?

Karaciğer dokusunun su miktarı örnekler arasında değişebilir. Bakırı yaş doku ağırlığına göre raporlamak, farklı su içeriklerinin sonuçlara yansımasına yol açabilir. Bu nedenle çalışmadaki karşılaştırmaların büyük bölümü kuru madde bazında, yani mg Cu/kg DM olarak verilmiştir.

Eski çalışmalarda yaş doku bazında bildirilmiş sonuçlar, sağlıklı geviş getiren karaciğerinin %28 kuru madde içerdiği varsayımı kullanılarak kuru madde bazına dönüştürülmüştür. Bu dönüşüm bir ölçüm değil, çalışmanın veri harmonizasyonunda kullandığı varsayımdır.

Çalışmanın kullandığı karaciğer bakır eşikleri

20-90 mg/kg Karaciğer Bakırı Eksiklik mi, Yeterlilik mi Gösterir?

Bu çalışmanın kullandığı yorum sistemine göre 20-90 mg Cu/kg kuru madde yabani geviş getirenlerde yeterli bakır rezervi içinde değerlendirilebilir; ancak Puls temelli bazı evcil geviş getiren referans sistemleri aynı aralığı marjinal eksiklik olarak sınıflandırdığı için tanı sonucu kullanılan referans çerçevesine bağlı olarak ciddi biçimde değişebilir.

Referans aralığının etkisi

Kaynak Tablo 3'e göre değerlendirilen veri alt kümesinde örneklerin %43'ü 20-90 mg Cu/kg kuru madde aralığındadır. Puls sınıflandırması kullanılırsa bu hayvanların tamamı marjinal eksik kabul edilir. Çalışmanın tercih ettiği yaklaşımda ise bu aralık normal bakır rezervinin bir parçasıdır.

Bu durum yalnız terminolojik bir fark değildir. Aynı hayvan popülasyonu bir laboratuvar tarafından yüksek oranda “marjinal eksik”, başka bir referans sistemiyle büyük ölçüde “yeterli” olarak raporlanabilir. Bu nedenle yabani geviş getirenlerde bakır değerlendirmesi yapılırken kullanılan eşik mutlaka açık biçimde belirtilmelidir.

Kaynak Tablo 3'teki sayısal tutarsızlık

Kaynak Tablo 3, <20 mg/kg kuru madde sınıfı için ağırlıklandırılmış olarak %6,3 değerini verirken ana tartışma metni aynı sınıf için %4,3 yazmaktadır. Bu iki oran birbirini tutmamaktadır.

Tablo dipnotunda ayrıca 775 örnekten southern KNP'ye ait 253 örneğin çıkarılmasıyla 403 örnek kaldığı ifade edilmektedir. 775 ile 253 arasındaki fark 522 olduğundan dipnotta ayrıca aritmetik bir uyumsuzluk bulunmaktadır.

Verianla bu değerlerden herhangi birini yeniden hesaplayıp kaynak verisinin yerine geçirmemiştir. Her iki tutarsızlık, orijinal raporlamanın yorum sınırı olarak korunmuştur.

Çevresel bakır kirliliği neden önemli?

Phalaborwa yakınındaki tarihsel maden kaynaklı hava kirliliği, çevredeki ruminantların karaciğerinde belirgin bakır birikimiyle ilişkilendirilmiştir. Sığır ölümlerinde ortalama hepatik bakır 1078 ± 388 mg/kg kuru madde olarak raporlanmıştır.

Aynı bölgedeki impala çalışmalarında ortalama 810 ve 534 mg/kg, Afrika buffalo çalışmalarında 287 ve 196 mg/kg değerleri görülmüştür. Güney KNP'nin kirlenmemiş bölümündeki hayvanlarda ise yaklaşık 90 mg/kg düzeyleri raporlanmıştır.

Bu örnek, karaciğer bakırının yalnız beslenme değerlendirmesinde değil, çevresel bakır maruziyetinin biyobelirteci olarak da kullanılabileceğini desteklemektedir.

Türler neden farklı değerler gösterebilir?

Otlayan hayvanlar ağırlıklı olarak graminoidleri, browse tüketen türler ağaç ve çalı yapraklarını, karma beslenen türler ise iki kaynağı birlikte kullanabilir. Kaynak literatüründe browse materyalinin birçok bölgede çimlerden daha fazla bakır içerebildiği belirtilmektedir.

Ancak yalnız yem bitkisi seçimi etkili değildir. Toprak ve toz yutulması, demir ve sülfür gibi bakır antagonizmasını etkileyebilen elementler, türün bakır metabolizması ve bölgesel çevre koşulları da karaciğer bakırını değiştirebilir.

Bu nedenle aynı bölgede mixed feeder grubunun grazer grubundan daha yüksek bir ortalama göstermesi, tek başına türün metabolik olarak daha fazla bakır tuttuğunu kanıtlamaz.

Taşkın düzlükleri neden dikkat çekiyor?

Çalışmada kesin bakır eksikliğini düşündüren vakaların önemli bölümü floodplain veya pan alanlarında otlayan hayvanlarda toplanmaktadır. Camdeboo National Park'taki blesboklar, Etosha Pan'daki wildebeest ve başka sulak alan örnekleri bu örüntüye katkı sağlamaktadır.

Camdeboo National Park'ta sürekli olarak baraj çevresindeki yıkanmış floodplain topraklarında otlayan blesbokların ortalama karaciğer bakırı 16,1 mg/kg kuru madde ve plazma bakırı 0,07 mg/L olarak bildirilmiştir.

Etosha Pan'daki 21 wildebeest örneğinde ise ortalama 2,9 mg/kg kuru madde ve 0,8-8,7 mg/kg aralığı raporlanmıştır. Bu değerler çalışmanın kullandığı <20 mg/kg eksiklik eşiğinin açık biçimde altındadır.

Seçilmiş tür ve bölgelerde karaciğer bakırı

Bu tablo türler arasında “sıralama” yapmak için kullanılmamalıdır. Hayvanların bulunduğu alanlar, diyetleri ve bakır maruziyetleri aynı değildir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Veri kaynağı

Araştırma yeni baştan kurulmuş tek bir örnekleme kampanyası değildir. Karaciğer bakır sonuçları üç ana kaynaktan birleştirilmiştir:

• University of Pretoria UP Nutrilab'a gönderilmiş yabani geviş getiren karaciğer örnekleri,
• hayvan besleme uzmanları, veterinerler ve çiftçiler tarafından rutin olarak gönderilen örnekler,
• yayımlanmış makaleler, tezler, araştırma raporları ve yazarlara erişilebilir yayımlanmamış araştırma kayıtları.

Klinik olarak hasta hayvanlardan alınmış örnekler ana veri derlemesine dahil edilmemiştir.

Karaciğer örneklerinin analizi

UP Nutrilab örneklerinde eser element ölçümleri University of Pretoria Department of Animal Sciences laboratuvarında yapılmıştır. Bakır konsantrasyonu, ıslak külleme işleminden sonra atomik absorbsiyon spektrofotometrisiyle belirlenmiştir.

Kaynak cihazı Varian AA Spectrophotometer 50 (1997) olarak tanımlamaktadır.

Yaş ağırlık sonuçlarının kuru maddeye dönüştürülmesi

Eski çalışmalardaki bazı bakır sonuçları yaş karaciğer ağırlığı üzerinden raporlanmıştır. Bu sonuçlar karşılaştırılabilir hale getirilirken sağlıklı bir geviş getiren karaciğerinin %28 kuru madde içerdiği kabul edilmiştir.

Bu nedenle kuru maddeye çevrilmiş eski değerlerde yalnız analitik ölçüm belirsizliği değil, %28 kuru madde varsayımından kaynaklanabilecek ek belirsizlik de bulunmaktadır.

Analitik heterojenlik

Veriler çok sayıda kaynaktan ve farklı dönemlerden geldiğinden bütün örneklerin aynı laboratuvar, cihaz, sindirim yöntemi, örnek saklama süresi veya karaciğer lobundan geldiği söylenemez.

Kaynak, eser elementlerin karaciğer içinde homojen dağılmadığını ve alınan anatomik bölgenin ölçülen konsantrasyonu etkileyebileceğini açıkça belirtmektedir.

Neden genel istatistiksel karşılaştırma yapılmadı?

Yazarlar ana derleme üzerinde türler arasında yeni bir genel istatistiksel test yürütmemiştir. Bunun nedeni, hayvanların diyetlerindeki ve çevresel bakır maruziyetindeki farklılıkların hem tür içinde hem türler arasında çok büyük olmasıdır.

Bu karar özellikle önemlidir: tablo ortalamaları yan yana görünse bile her ortalama aynı deney koşulunda elde edilmiş bağımsız bir tedavi grubunu temsil etmez.

Vaalbos Park ortak ortam karşılaştırması

Kaynakta türler arası karşılaştırmaya nispeten daha uygun örneklerden biri Vaalbos Park'ta aynı rezervde yaşayan blesbok, springbok ve impalalardan elde edilen yayımlanmamış veri setidir.

Kaynak bu üç türün ortalamaları arasındaki farklılıkların istatistiksel olarak anlamlı olmadığını belirtmektedir. Dolayısıyla “mixed feeder her durumda grazer'dan daha yüksek bakır taşır” biçiminde genel bir kural bu çalışma tarafından desteklenmez.

Toprak Bakır Haritası Yabani Hayvanların Bakır Durumunu Doğrudan Öngörebilir mi?

Hayır. Çalışma, bitkiye yarayışlı toprak bakırının yabani geviş getirenlerin karaciğer bakır durumunu tek başına güvenilir biçimde öngöremediğini göstermektedir; bitkinin kök derinliği, bitki türü, browse veya grass seçimi, toprak yutulması, kimyasal biyoyararlanım ve bakır antagonizmasını etkileyen diğer elementler toprak ölçümü ile hayvan dokusu arasındaki ilişkiyi değiştirebilir.

Kalahari örneği

South African topsoil araştırmaları Kalahari'nin bazı bölümlerini bitkiye yarayışlı bakır açısından son derece düşük göstermiştir. Buna rağmen Mier bölgesindeki springboklarda ortalama hepatik bakır 149 mg/kg DM, gemsboklarda ise 73 mg/kg DM olarak raporlanmıştır.

Bu iki değer çalışmanın kullandığı yorum sisteminde bakır eksikliğini göstermemektedir. Dolayısıyla düşük yüzey toprağı bakırı, serbest yaşayan hayvanın mutlaka bakır eksikliği taşıdığı anlamına gelmez.

Southern Kruger National Park

Erasmus'un 312 buffalo karaciğerine dayalı çalışmasında KNP'nin güney bölümünde ortalama 83 mg/kg DM bulunurken orta bölgede 132 ve kuzeyde 147 mg/kg DM raporlanmıştır.

Güney KNP örneklerinde bazı hayvanların <20 mg/kg kuru madde düzeyine düşmesi gerçek eksiklik olasılığına işaret etmektedir. Bununla birlikte 1989'daki maden kaynaklı bakır kirliliğinin daha sonraki sonuçlara ne kadar katkıda bulunduğu ile doğal yem ve toz bakırının payı tam olarak ayrıştırılamamıştır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

Güney Afrika alt bölgesindeki incelenmiş serbest yaşayan yabani geviş getirenlerin büyük bölümü doğal diyetlerinden yeterli miktarda bakır almaktadır.

Karaciğer bakır konsantrasyonu, özellikle aşırı çevresel bakır maruziyetini ve düşük bakır rezervlerini değerlendirmede yararlı bir biyobelirteçtir.

Bakır eksikliği örnekleri taşkın düzlüklerinde veya pan alanlarında otlayan bazı hayvanlarda ve southern KNP, eastern Free State ve Mpumalanga'nın bazı bölgelerinde yoğunlaşmaktadır.

20-90 mg/kg kuru madde aralığının “marjinal eksik” kabul edilmesi yabani geviş getirenlerde eksiklik prevalansını büyük ölçüde artırabilir; yazarlar bu aralığın yeterli rezerv içinde değerlendirilmesini savunmaktadır.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

Çalışma güney Afrika'daki bütün yabani geviş getirenlerin bakır durumunu temsil eden olasılıklı bölgesel prevalans araştırması değildir.

Her grazer türünün mixed feeder veya browser türlerden kesin olarak daha düşük bakır düzeyine sahip olduğu kanıtlanmamıştır.

Düşük yüzey toprağı bakırının doğrudan hayvan bakır eksikliğine neden olduğu gösterilmemiştir.

Çalışma bütün yabani geviş getirenlerin rutin bakır takviyesine ihtiyaç duyduğunu desteklemez; genel sonuç bunun tersine, yaygın bir takviye gereksinimi için az kanıt olduğudur.

Karaciğerde >500 mg/kg bulunması tek başına klinik bakır zehirlenmesi tanısı değildir; çalışma bunu toksikoz riski olarak kullanmaktadır.

Temel sınırlılıklar

Veriler opportunistik biçimde birikmiştir ve coğrafi örnekleme dengeli değildir.

KwaZulu-Natal'ın bazı bushveld ve sulak alanları, Eastern Cape'in yüksek game yoğunluklu bazı bölgeleri ve North West'teki bazı rezervler yetersiz temsil edilmektedir.

Strict browser türlere ait veri miktarı sınırlıdır.

Farklı laboratuvar ve analiz prosedürleri ölçüm değişkenliği oluşturabilir.

Karaciğerde bakır homojen dağılmadığı için örneğin alındığı anatomik bölge sonucu etkileyebilir.

Yaş ağırlık sonuçlarının bir bölümü %28 kuru madde varsayımıyla dönüştürülmüştür.

Türlerin gerçek bakır alımları ölçülmediğinden karaciğer sonuçlarından diyet bakırının kesin miktarı geriye doğru hesaplanamaz.

Yazarların kendi Table 3 raporunda %6,3 ile %4,3 eksiklik oranları arasında ve örnek sayısı dipnotunda iç tutarsızlık bulunmaktadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Copper nutritional status of free-ranging wild ruminants in southern Africa

Yazarlar: J.B.J. van Ryssen; E.C. Webb.

Corresponding author: J.B.J. van Ryssen.

Ana kurum: Department of Animal Science, Faculty of Natural and Agricultural Sciences, University of Pretoria, Pretoria, South Africa.

E.C. Webb güncel adresi: Department of Animal Science, College of Agriculture and Natural Resources, Tarleton State University, Texas A&M University System, Texas, USA.

J.B.J. van Ryssen ORCID: 0000-0002-9603-1869.

E.C. Webb ORCID: 0000-0001-5648-6319.

Dergi: South African Journal of Animal Science.

Yayıncı: South African Society for Animal Science.

Cilt / sayı / sayfa: 56(3), 65-78.

Gönderim tarihi: 2 Ekim 2025.

Kabul tarihi: 20 Ocak 2026.

Yayın tarihi: 12 Mart 2026.

DOI: 10.17159/sajas.v56i03.01.

Kaynak türü: Hakemli Research Article; yayımlanmış ve yayımlanmamış saha/laboratuvar kayıtlarını bir araya getiren opportunistik gözlemsel veri sentezi.

Hakemlik: Derginin güncel politikası single-blind peer review ve en az iki değerlendirici öngörmektedir.

Lisans: Creative Commons Attribution 4.0 International.

Temel veri: 14 yabani geviş getiren türünden 1.000'den fazla hepatik bakır kaydı.

Ana laboratuvar yöntemi: Islak külleme sonrası atomik absorbsiyon spektrofotometrisi; UP Nutrilab örneklerinde Varian AA Spectrophotometer 50.

Veri standardizasyonu: Yaş ağırlık bazındaki eski karaciğer değerleri, sağlıklı karaciğerin %28 kuru madde içerdiği varsayımıyla kuru madde bazına dönüştürülmüştür.

Ana istatistik yaklaşımı: Birleştirilmiş ana veri üzerinde yeni türler arası genel istatistiksel analiz yapılmamıştır; kaynakların, diyetlerin ve çevresel maruziyetlerin heterojenliği nedeniyle sonuçlar betimsel ve bağlamsal olarak değerlendirilmiştir.

Etik: Rutin game harvesting veya hunting sırasında zaten öldürülmüş hayvanlardan alınan karaciğer örnekleri için hayvanlar çalışma amacıyla öldürülmediğinden ayrı etik izin alınmadığı belirtilmektedir.

Finansman: National Research Foundation'ın J.B.J. van Ryssen'e sağladığı finansman UP Nutrilab kimyasal analizlerini mümkün kılmıştır; kaynak ayrı bir grant numarası vermemektedir.

Yazar katkıları: J.B.J. van Ryssen literatür taramasını yapmış ve ilk taslağı yazmıştır. E.C. Webb makaleyi gözden geçirip düzenlemiştir. Her iki yazar da kaynak gösterilen birçok MSc tezinde danışman veya eş danışman olarak görev yapmıştır.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması olmadığını beyan etmektedir.

Veri erişilebilirliği: PDF'de ayrı bir veri erişilebilirliği bölümü bulunmamaktadır. Resmî makale sayfasındaki “Data Availability Statement” alanı da içerik vermemektedir.

Kaynak içindeki önemli raporlama tutarsızlıkları

Table 3 ağırlıklandırılmış <20 mg/kg kuru madde oranını %6,3 verirken tartışma metni %4,3 yazmaktadır.

Table 3 dipnotunda toplam 775 örnekten southern KNP'ye ait 253 örneğin çıkarılmasından sonra 403 örneğin kaldığı belirtilmektedir; verilen rakamlar aritmetik olarak birbirini karşılamamaktadır.

PDF'deki DOI bağlantısı tipografik olarak “https://doi.org//10.17159/sajas.v56i03.01” biçiminde çift eğik çizgiyle basılmıştır; DOI'nin kanonik biçimi 10.17159/sajas.v56i03.01'dir.

Temel yorum sınırı

Bu çalışma, farklı zamanlarda, farklı bölgelerde ve kısmen farklı laboratuvarlarda elde edilmiş mevcut karaciğer bakır verilerini yeniden yorumlayan bir sentezdir. Sonuçlar bölgesel ve biyolojik örüntüleri ortaya çıkarabilir; ancak veri üretimindeki heterojenlik nedeniyle tek, dengeli ve standartlaştırılmış ulusal saha deneyi gibi yorumlanmamalıdır.