Hepatik mis konsentrasiyası, gövşəyən heyvanların qaraciyərində saxlanılan mis miqdarını quru maddə başına göstərən və bu tədqiqatda heyvanın mis qidalanma vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan əsas biomarkerdir. Tədqiqat, cənubi Afrikada sərbəst yaşayan 14 yabanı gövşəyən növündən 1.000-dən çox qaraciyər mis qeydini; University of Pretoria UP Nutrilab nəticələri, rutin laboratoriya müraciətləri, dərc olunmuş tədqiqatlar, dissertasiyalar və əlçatan dərc olunmamış tədqiqat məlumatları əsasında birləşdirmişdir. Müəlliflər əsas şərh meyarı kimi <20 mg Cu/kg quru maddəni potensial çatışmazlıq, 20-500 mg/kg aralığını ümumən yetərli mis vəziyyəti və >500 mg/kg dəyərlərini mis toksikozu riski ilə əlaqəli hesab edən istinad çərçivəsindən istifadə etmişdir.

Məlumatların böyük hissəsi 20-500 mg Cu/kg quru maddə aralığındadır. Aşağı mis vəziyyəti xüsusilə daşqın düzənliklərində və ya pan ətrafında otlayan bəzi növlərdə, southern Kruger National Park-da və eastern Free State ilə Mpumalanga-nın bəzi bölgələrində müşahidə edilmişdir. Bəzi bölgələrdə qarışıq qidalanan heyvanların qaraciyər mis konsentrasiyaları otlayan növlərdən daha yüksək görünür; lakin heyvanların seçdiyi rasionlar və ətraf mühitdəki mis mənbələri fərqli olduğuna görə növlərarası birbaşa müqayisələr etibarlı deyil.

Tədqiqatın mühüm nəticəsi 20-90 mg/kg quru maddə aralığının şərhidir. Bəzi diaqnostik sistemlər bu aralığı marjinal mis çatışmazlığı kimi qəbul etdiyi halda, tədqiqatın istifadə etdiyi yanaşma bu səviyyəni sərbəst yaşayan yabanı gövşəyənlərdə yetərli mis ehtiyatı daxilində qiymətləndirir. Bu təsnifat fərqi eyni məlumat dəstində çox fərqli çatışmazlıq prevalensiyaları yarada bilər.

Tədqiqat əvvəlcədən planlaşdırılmış və coğrafi baxımdan balanslaşdırılmış milli skrininq deyil. Müxtəlif laboratoriyalardan və müxtəlif dövrlərdən gələn opportunistik məlumatları birləşdirdiyi üçün nəticələr regional meylləri göstərə bilər, lakin cənubi Afrikadakı bütün yabanı gövşəyən populyasiyaları üçün dəqiq prevalensiya yaratmır.

Mis nə üçün gövşəyən heyvanlar üçün vacibdir?

Mis bir çox ferment sisteminin fəaliyyətində iştirak edən əsas iz elementdir. Mənbə xüsusilə mis çatışmazlığında piqment itkisinin erkən əlamətlərdən biri ola biləcəyini; göz ətrafında rəngin açılması, qara tüklərin boz və ya qəhvəyi rəngə, qəhvəyi tüklərin isə daha açıq çalarlara çevrilməsi kimi dəyişikliklərin baş verə biləcəyini müzakirə edir.

Mis çatışmazlığı yalnız tük rəngi ilə məhdudlaşmır. Mənbənin əsaslandığı evcil gövşəyən ədəbiyyatı irəliləmiş və ya marjinal çatışmazlığı böyümə, immunitet və reproduktiv performans problemləri ilə əlaqələndirir. Lakin sərbəst yaşayan yabanı heyvanlarda bu funksional təsirləri birbaşa və nəzarətli şəkildə ölçmək olduqca çətindir.

Qaraciyər Mis Konsentrasiyası Yabanı Gövşəyənlərdə Nəyi Göstərir?

Qaraciyər mis konsentrasiyası gövşəyənin bədənində saxlanılan mis ehtiyatının və uzunmüddətli mis qəbulunun ən mühüm göstəricilərindən biridir; istehlak edilən mis artdıqca qaraciyər misi yüksələ bilər və qeyri-kafi qəbul zamanı qaraciyər ehtiyatları istifadə edildiyindən plazma misi ehtiyatlar ciddi şəkildə tükənənədək normal qala bilər.

Qaraciyər niyə qandan daha erkən məlumat verə bilər?

Gövşəyən heyvanın qaraciyəri qəbul edilən artıq misi saxlayır. Rasionda kifayət qədər mis olmadıqda bu ehtiyatlar metabolik tələbatı ödəmək üçün istifadə oluna bilər. Buna görə heyvan mis baxımından qeyri-kafi rasion qəbul etməyə başlamış olsa belə, plazma misi bir müddət normal aralıqda qala bilər.

Mənbənin istifadə etdiyi şərh sistemində plazma misi 0,6-1,5 mg/L arasında yetərli qəbul edilir və <0,6 mg/L çatışmazlıq göstəricisi sayılır. Lakin qaraciyər ehtiyatlarının <20 mg/kg quru maddə səviyyəsinə qədər azalması plazmadakı enmədən əvvəl baş verə bilər.

Niyə quru maddə əsasında hesabat verilir?

Qaraciyər toxumasının su miqdarı nümunələr arasında dəyişə bilər. Misi yaş toxuma çəkisinə görə hesablamaq müxtəlif su tərkiblərinin nəticələrə təsir etməsinə səbəb ola bilər. Buna görə tədqiqatdakı müqayisələrin böyük hissəsi quru maddə əsasında, yəni mg Cu/kg DM kimi verilmişdir.

Köhnə tədqiqatlarda yaş toxuma əsasında bildirilmiş nəticələr, sağlam gövşəyən qaraciyərinin %28 quru maddə ehtiva etdiyi fərziyyəsindən istifadə olunaraq quru maddə əsasına çevrilmişdir. Bu çevirmə ölçmə deyil, tədqiqatın məlumat harmonizasiyasında istifadə etdiyi fərziyyədir.

Tədqiqatın istifadə etdiyi qaraciyər mis hədləri

20-90 mg/kg Qaraciyər Misi Çatışmazlıqdır, Yoxsa Yetərliliyi Göstərir?

Bu tədqiqatın istifadə etdiyi şərh sisteminə görə 20-90 mg Cu/kg quru maddə yabanı gövşəyənlərdə yetərli mis ehtiyatı daxilində qiymətləndirilə bilər; lakin Puls əsaslı bəzi evcil gövşəyən istinad sistemləri eyni aralığı marjinal çatışmazlıq kimi təsnif etdiyinə görə diaqnostik nəticə istifadə olunan istinad çərçivəsindən asılı olaraq ciddi şəkildə dəyişə bilər.

İstinad aralığının təsiri

Mənbənin Cədvəl 3-ünə görə qiymətləndirilən məlumat alt dəstində nümunələrin %43-ü 20-90 mg Cu/kg quru maddə aralığındadır. Puls təsnifatı istifadə edilərsə bu heyvanların hamısı marjinal çatışmaz hesab edilir. Tədqiqatın üstünlük verdiyi yanaşmada isə bu aralıq normal mis ehtiyatının bir hissəsidir.

Bu vəziyyət yalnız terminoloji fərq deyil. Eyni heyvan populyasiyası bir laboratoriya tərəfindən yüksək nisbətdə “marjinal çatışmaz”, başqa bir istinad sistemi ilə isə böyük ölçüdə “yetərli” kimi hesabat verilə bilər. Buna görə yabanı gövşəyənlərdə mis qiymətləndirilməsi aparılarkən istifadə olunan hədd mütləq açıq şəkildə göstərilməlidir.

Mənbənin Cədvəl 3-dəki rəqəmsal uyğunsuzluğu

Mənbənin Cədvəl 3-ü <20 mg/kg quru maddə sinfi üçün çəkiləndirilmiş olaraq %6,3 dəyərini verdiyi halda, əsas müzakirə mətni eyni sinif üçün %4,3 yazır. Bu iki nisbət bir-biri ilə uyğun gəlmir.

Cədvəl qeydində əlavə olaraq 775 nümunədən southern KNP-yə aid 253 nümunənin çıxarılması ilə 403 nümunənin qaldığı bildirilir. 775 ilə 253 arasındakı fərq 522 olduğuna görə qeyddə ayrıca arifmetik uyğunsuzluq vardır.

Verianla bu dəyərlərdən heç birini yenidən hesablayıb mənbə məlumatının yerinə qoymamışdır. Hər iki uyğunsuzluq orijinal hesabatın şərh sərhədi kimi qorunmuşdur.

Ətraf mühitin mislə çirklənməsi niyə vacibdir?

Phalaborwa yaxınlığındakı tarixi mədən mənşəli hava çirklənməsi ətrafdakı gövşəyənlərin qaraciyərində nəzərəçarpan mis toplanması ilə əlaqələndirilmişdir. Mal-qara ölümlərində orta hepatik mis 1078 ± 388 mg/kg quru maddə kimi bildirilmişdir.

Eyni bölgədə impala tədqiqatlarında orta 810 və 534 mg/kg, Afrika buffalo tədqiqatlarında 287 və 196 mg/kg dəyərləri müşahidə edilmişdir. Cənub KNP-nin çirklənməmiş hissəsindəki heyvanlarda isə təxminən 90 mg/kg səviyyələri bildirilmişdir.

Bu nümunə qaraciyər misinin yalnız qidalanma qiymətləndirilməsində deyil, həm də ətraf mühit misinə məruz qalmanın biomarkeri kimi istifadə oluna biləcəyini dəstəkləyir.

Növlər niyə fərqli dəyərlər göstərə bilər?

Otlayan heyvanlar əsasən qraminoidləri, browse yeyən növlər ağac və kol yarpaqlarını, qarışıq qidalanan növlər isə hər iki mənbəni birlikdə istifadə edə bilər. Mənbə ədəbiyyatında browse materialının bir çox bölgədə otlardan daha çox mis ehtiva edə biləcəyi qeyd olunur.

Lakin yalnız yem bitkisi seçimi təsirli deyil. Torpaq və toz udulması, dəmir və kükürd kimi mis antaqonizminə təsir göstərə bilən elementlər, növün mis metabolizmi və regional ətraf mühit şəraiti də qaraciyər misini dəyişə bilər.

Buna görə eyni bölgədə mixed feeder qrupunun grazer qrupundan daha yüksək orta göstərici verməsi təkbaşına növün metabolik olaraq daha çox mis saxladığını sübut etmir.

Daşqın düzənlikləri niyə diqqət çəkir?

Tədqiqatda dəqiq mis çatışmazlığını düşündürən halların mühüm hissəsi floodplain və ya pan sahələrində otlayan heyvanlarda toplanır. Camdeboo National Park-dakı blesboklar, Etosha Pan-dakı wildebeest və digər bataqlıq sahə nümunələri bu nümunəyə töhfə verir.

Camdeboo National Park-da daima bənd ətrafındakı yuyulmuş floodplain torpaqlarında otlayan blesbokların orta qaraciyər misi 16,1 mg/kg quru maddə və plazma misi 0,07 mg/L olaraq bildirilmişdir.

Etosha Pan-dakı 21 wildebeest nümunəsində isə orta 2,9 mg/kg quru maddə və 0,8-8,7 mg/kg aralığı bildirilmişdir. Bu dəyərlər tədqiqatın istifadə etdiyi <20 mg/kg çatışmazlıq həddindən açıq şəkildə aşağıdır.

Seçilmiş növ və bölgələrdə qaraciyər misi

Bu cədvəl növlər arasında “sıralama” aparmaq üçün istifadə edilməməlidir. Heyvanların olduğu sahələr, rasionları və misə məruz qalma səviyyələri eyni deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Məlumat mənbəyi

Tədqiqat sıfırdan qurulmuş vahid nümunələmə kampaniyası deyil. Qaraciyər mis nəticələri üç əsas mənbədən birləşdirilmişdir:

• University of Pretoria UP Nutrilab-a göndərilmiş yabanı gövşəyən qaraciyər nümunələri,
• heyvan qidalanması mütəxəssisləri, baytarlar və fermerlər tərəfindən rutin olaraq göndərilən nümunələr,
• dərc olunmuş məqalələr, dissertasiyalar, tədqiqat hesabatları və müəlliflərin əlçatan olduğu dərc olunmamış tədqiqat qeydləri.

Klinik olaraq xəstə heyvanlardan götürülmüş nümunələr əsas məlumat toplusuna daxil edilməmişdir.

Qaraciyər nümunələrinin analizi

UP Nutrilab nümunələrində iz element ölçmələri University of Pretoria Department of Animal Sciences laboratoriyasında aparılmışdır. Mis konsentrasiyası yaş külə çevirmə prosesindən sonra atomik absorbsiya spektrofotometriyası ilə müəyyən edilmişdir.

Mənbə cihazı Varian AA Spectrophotometer 50 (1997) kimi təsvir edir.

Yaş çəki nəticələrinin quru maddəyə çevrilməsi

Köhnə tədqiqatlardakı bəzi mis nəticələri yaş qaraciyər çəkisi əsasında hesabat verilmişdir. Bu nəticələr müqayisə oluna bilən hala gətirilərkən sağlam gövşəyən qaraciyərinin %28 quru maddə ehtiva etdiyi qəbul edilmişdir.

Buna görə quru maddəyə çevrilmiş köhnə dəyərlərdə yalnız analitik ölçmə qeyri-müəyyənliyi deyil, %28 quru maddə fərziyyəsindən qaynaqlana biləcək əlavə qeyri-müəyyənlik də vardır.

Analitik heterogenlik

Məlumatlar çoxsaylı mənbələrdən və müxtəlif dövrlərdən gəldiyi üçün bütün nümunələrin eyni laboratoriya, cihaz, həzm üsulu, nümunə saxlama müddəti və ya qaraciyər payından gəldiyini demək olmaz.

Mənbə iz elementlərin qaraciyər daxilində homogen paylanmadığını və götürülən anatomik bölgənin ölçülən konsentrasiyaya təsir göstərə biləcəyini açıq şəkildə bildirir.

Niyə ümumi statistik müqayisə aparılmadı?

Müəlliflər əsas toplu üzərində növlər arasında yeni ümumi statistik test aparmamışdır. Bunun səbəbi heyvanların rasionlarındakı və ətraf mühit misinə məruz qalma səviyyələrindəki fərqlərin həm növ daxilində, həm də növlər arasında çox böyük olmasıdır.

Bu qərar xüsusilə vacibdir: cədvəl ortalamaları yanaşı görünsə də, hər orta göstərici eyni eksperimental şəraitdə əldə edilmiş müstəqil müalicə qrupunu təmsil etmir.

Vaalbos Park ortaq mühit müqayisəsi

Mənbədə növlərarası müqayisəyə nisbətən daha uyğun nümunələrdən biri Vaalbos Park-da eyni qoruqda yaşayan blesbok, springbok və impalalardan əldə edilmiş dərc olunmamış məlumat dəstidir.

Mənbə bu üç növün ortalamaları arasındakı fərqlərin statistik baxımdan əhəmiyyətli olmadığını bildirir. Buna görə “mixed feeder hər vəziyyətdə grazer-dən daha yüksək mis daşıyır” şəklində ümumi qayda bu tədqiqat tərəfindən dəstəklənmir.

Torpaq Mis Xəritəsi Yabanı Heyvanların Mis Vəziyyətini Birbaşa Proqnozlaşdıra Bilərmi?

Xeyr. Tədqiqat bitki üçün əlçatan torpaq misinin yabanı gövşəyənlərin qaraciyər mis vəziyyətini təkbaşına etibarlı şəkildə proqnozlaşdıra bilmədiyini göstərir; bitkinin kök dərinliyi, bitki növü, browse və ya grass seçimi, torpaq udulması, kimyəvi bioəlçatanlıq və mis antaqonizminə təsir edən digər elementlər torpaq ölçüsü ilə heyvan toxuması arasındakı əlaqəni dəyişə bilər.

Kalahari nümunəsi

South African topsoil tədqiqatları Kalahari-nin bəzi hissələrini bitki üçün əlçatan mis baxımından son dərəcə aşağı göstərmişdir. Buna baxmayaraq Mier bölgəsindəki springboklarda orta hepatik mis 149 mg/kg DM, gemsboklarda isə 73 mg/kg DM olaraq bildirilmişdir.

Bu iki dəyər tədqiqatın istifadə etdiyi şərh sistemində mis çatışmazlığını göstərmir. Buna görə aşağı səthi torpaq misi sərbəst yaşayan heyvanın mütləq mis çatışmazlığına malik olduğu anlamına gəlmir.

Southern Kruger National Park

Erasmus-un 312 buffalo qaraciyərinə əsaslanan tədqiqatında KNP-nin cənub hissəsində orta 83 mg/kg DM tapıldığı halda, mərkəzi bölgədə 132 və şimalda 147 mg/kg DM bildirilmişdir.

Cənub KNP nümunələrində bəzi heyvanların <20 mg/kg quru maddə səviyyəsinə düşməsi həqiqi çatışmazlıq ehtimalına işarə edir. Bununla belə 1989-cu ildəki mədən mənşəli mis çirklənməsinin sonrakı nəticələrə nə dərəcədə töhfə verdiyi ilə təbii yem və toz misinin payı tam olaraq ayrılmamışdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Cənubi Afrika alt bölgəsində tədqiq edilmiş sərbəst yaşayan yabanı gövşəyənlərin böyük hissəsi təbii rasionlarından yetərli miqdarda mis alır.

Qaraciyər mis konsentrasiyası, xüsusilə həddindən artıq ətraf mühit misinə məruz qalmanı və aşağı mis ehtiyatlarını qiymətləndirməkdə faydalı biomarkerdir.

Mis çatışmazlığı nümunələri daşqın düzənliklərində və ya pan sahələrində otlayan bəzi heyvanlarda, southern KNP, eastern Free State və Mpumalanga-nın bəzi bölgələrində cəmlənir.

20-90 mg/kg quru maddə aralığının “marjinal çatışmaz” kimi qəbul edilməsi yabanı gövşəyənlərdə çatışmazlıq prevalensiyasını böyük dərəcədə artıra bilər; müəlliflər bu aralığın yetərli ehtiyat daxilində qiymətləndirilməsini müdafiə edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqat cənubi Afrikadakı bütün yabanı gövşəyənlərin mis vəziyyətini təmsil edən ehtimallı regional prevalensiya tədqiqatı deyil.

Hər grazer növünün mixed feeder və ya browser növlərindən mütləq daha aşağı mis səviyyəsinə malik olduğu sübut edilməmişdir.

Aşağı səthi torpaq misinin birbaşa heyvan mis çatışmazlığına səbəb olduğu göstərilməmişdir.

Tədqiqat bütün yabanı gövşəyənlərin rutin mis əlavəsinə ehtiyacı olduğunu dəstəkləmir; ümumi nəticə əksinə, geniş yayılmış əlavə ehtiyacı üçün az dəlil olduğudur.

Qaraciyərdə >500 mg/kg olması təkbaşına klinik mis zəhərlənməsi diaqnozu deyil; tədqiqat bunu toksikoz riski kimi istifadə edir.

Əsas məhdudiyyətlər

Məlumatlar opportunistik şəkildə toplanmışdır və coğrafi nümunələmə balanslı deyil.

KwaZulu-Natal-ın bəzi bushveld və bataqlıq sahələri, Eastern Cape-in yüksək game sıxlığı olan bəzi bölgələri və North West-dəki bəzi qoruqlar yetərsiz təmsil olunur.

Strict browser növlərinə aid məlumat miqdarı məhduddur.

Müxtəlif laboratoriya və analiz prosedurları ölçmə dəyişkənliyi yarada bilər.

Qaraciyərdə mis homogen paylanmadığına görə nümunənin götürüldüyü anatomik bölgə nəticəyə təsir edə bilər.

Yaş çəki nəticələrinin bir hissəsi %28 quru maddə fərziyyəsi ilə çevrilmişdir.

Növlərin faktiki mis qəbulları ölçülmədiyinə görə qaraciyər nəticələrindən rasion misinin dəqiq miqdarını geriyə doğru hesablamaq mümkün deyil.

Müəlliflərin öz Table 3 hesabatında %6,3 ilə %4,3 çatışmazlıq nisbətləri arasında və nümunə sayı qeydində daxili uyğunsuzluq vardır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Copper nutritional status of free-ranging wild ruminants in southern Africa

Müəlliflər: J.B.J. van Ryssen; E.C. Webb.

Corresponding author: J.B.J. van Ryssen.

Əsas qurum: Department of Animal Science, Faculty of Natural and Agricultural Sciences, University of Pretoria, Pretoria, South Africa.

E.C. Webb-in cari ünvanı: Department of Animal Science, College of Agriculture and Natural Resources, Tarleton State University, Texas A&M University System, Texas, USA.

J.B.J. van Ryssen ORCID: 0000-0002-9603-1869.

E.C. Webb ORCID: 0000-0001-5648-6319.

Jurnal: South African Journal of Animal Science.

Nəşriyyat: South African Society for Animal Science.

Cild / nömrə / səhifə: 56(3), 65-78.

Göndərilmə tarixi: 2 Oktyabr 2025.

Qəbul tarixi: 20 Yanvar 2026.

Nəşr tarixi: 12 Mart 2026.

DOI: 10.17159/sajas.v56i03.01.

Mənbə növü: Resenziyalı Research Article; dərc olunmuş və dərc olunmamış sahə/laboratoriya qeydlərini birləşdirən opportunistik müşahidə məlumat sintezi.

Resenziya: Jurnalın cari siyasəti single-blind peer review və ən azı iki qiymətləndirici nəzərdə tutur.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International.

Əsas məlumat: 14 yabanı gövşəyən növündən 1.000-dən çox hepatik mis qeydi.

Əsas laboratoriya üsulu: Yaş külə çevirmədən sonra atomik absorbsiya spektrofotometriyası; UP Nutrilab nümunələrində Varian AA Spectrophotometer 50.

Məlumat standartlaşdırılması: Yaş çəki əsaslı köhnə qaraciyər dəyərləri, sağlam qaraciyərin %28 quru maddə ehtiva etdiyi fərziyyəsi ilə quru maddə əsasına çevrilmişdir.

Əsas statistik yanaşma: Birləşdirilmiş əsas məlumat üzərində yeni növlərarası ümumi statistik analiz aparılmamışdır; mənbələrin, rasionların və ətraf mühit məruz qalmalarının heterogenliyinə görə nəticələr təsviri və kontekstual olaraq qiymətləndirilmişdir.

Etika: Rutin game harvesting və ya hunting zamanı artıq öldürülmüş heyvanlardan götürülmüş qaraciyər nümunələri üçün heyvanlar tədqiqat məqsədilə öldürülmədiyinə görə ayrıca etik icazə alınmadığı bildirilir.

Maliyyələşdirmə: National Research Foundation-ın J.B.J. van Ryssen-ə verdiyi maliyyə UP Nutrilab kimyəvi analizlərini mümkün etmişdir; mənbə ayrıca grant nömrəsi vermir.

Müəllif töhfələri: J.B.J. van Ryssen ədəbiyyat icmalını aparmış və ilk qaralamanı yazmışdır. E.C. Webb məqaləni nəzərdən keçirib redaktə etmişdir. Hər iki müəllif istinad edilən bir çox MSc dissertasiyasında rəhbər və ya həmmüəllim kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bəyan edirlər.

Məlumat əlçatanlığı: PDF-də ayrıca məlumat əlçatanlığı bölməsi yoxdur. Rəsmi məqalə səhifəsindəki “Data Availability Statement” sahəsi də məzmun vermir.

Mənbə daxilində mühüm hesabat uyğunsuzluqları

Table 3 çəkiləndirilmiş <20 mg/kg quru maddə nisbətini %6,3 verdiyi halda, müzakirə mətni %4,3 yazır.

Table 3 qeydində ümumi 775 nümunədən southern KNP-yə aid 253 nümunənin çıxarılmasından sonra 403 nümunənin qaldığı bildirilir; verilən rəqəmlər arifmetik baxımdan bir-birini qarşılamır.

PDF-dəki DOI keçidi tipoqrafik olaraq “https://doi.org//10.17159/sajas.v56i03.01” şəklində iki əyri xəttlə çap edilmişdir; DOI-nin kanonik forması 10.17159/sajas.v56i03.01-dir.

Əsas şərh sərhədi

Bu tədqiqat müxtəlif vaxtlarda, müxtəlif bölgələrdə və qismən müxtəlif laboratoriyalarda əldə edilmiş mövcud qaraciyər mis məlumatlarını yenidən şərh edən sintezdir. Nəticələr regional və bioloji nümunələri üzə çıxara bilər; lakin məlumat istehsalındakı heterogenliyə görə vahid, balanslı və standartlaşdırılmış milli sahə təcrübəsi kimi şərh edilməməlidir.