Mkusanyiko wa shaba kwenye ini ni biomarka kuu inayoonyesha kiasi cha shaba kilichohifadhiwa katika ini la wanyama wanaocheua kwa kila kiasi cha dutu kavu, na katika utafiti huu imetumiwa kutathmini hali ya lishe ya shaba ya mnyama. Utafiti ulikusanya pamoja zaidi ya rekodi 1.000 za shaba kwenye ini kutoka spishi 14 za wanyama wanaocheua wa porini wanaoishi kwa uhuru katika kusini mwa Afrika; matokeo ya University of Pretoria UP Nutrilab, sampuli za kawaida zilizowasilishwa maabara, tafiti zilizochapishwa, tasnifu na data za utafiti ambazo hazijachapishwa lakini zinapatikana. Kama kigezo kikuu cha tafsiri, waandishi walitumia mfumo wa marejeo unaochukulia <20 mg Cu/kg dutu kavu kuwa uwezekano wa upungufu, 20-500 mg/kg kuwa kwa ujumla hali ya kutosha ya shaba, na thamani za >500 mg/kg kuwa zinazohusishwa na hatari ya toksikosi ya shaba.

Sehemu kubwa ya data iko katika masafa ya 20-500 mg Cu/kg dutu kavu. Hali ya shaba ya chini ilionekana hasa katika baadhi ya spishi zinazolisha kwenye floodplain au karibu na pan, katika southern Kruger National Park, na katika baadhi ya maeneo ya eastern Free State na Mpumalanga. Katika baadhi ya maeneo, mikusanyiko ya shaba kwenye ini ya wanyama mixed feeder inaonekana kuwa juu kuliko ya spishi grazer; hata hivyo, kwa kuwa lishe zinazochaguliwa na wanyama na vyanzo vya shaba vya mazingira hutofautiana, ulinganisho wa moja kwa moja kati ya spishi hauaminiki.

Matokeo muhimu ya utafiti ni tafsiri ya masafa ya 20-90 mg/kg dutu kavu. Ingawa baadhi ya mifumo ya uchunguzi hutafsiri masafa haya kama upungufu wa shaba wa kiwango cha mpakani, mbinu iliyotumiwa katika utafiti huu inaweka kiwango hicho ndani ya akiba ya shaba inayotosha kwa wanyama wanaocheua wa porini wanaoishi kwa uhuru. Tofauti hii ya uainishaji inaweza kuzalisha makadirio tofauti sana ya kuenea kwa upungufu katika seti hiyo hiyo ya data.

Utafiti huu si uchunguzi wa kitaifa uliopangwa mapema na uliosawazishwa kijiografia. Kwa kuwa unaunganisha data opportunistic kutoka maabara na vipindi tofauti, matokeo yanaweza kuonyesha mienendo ya kikanda, lakini hayatoi prevalensia sahihi kwa makundi yote ya wanyama wanaocheua wa porini katika kusini mwa Afrika.

Kwa nini shaba ni muhimu kwa wanyama wanaocheua?

Shaba ni elementi muhimu ya kufuatilia inayohusika katika utendaji wa mifumo mingi ya vimeng'enya. Chanzo kinajadili hasa kwamba kupotea kwa pigmenti kunaweza kuwa mojawapo ya dalili za mwanzo za upungufu wa shaba; mabadiliko kama kufifia kuzunguka macho, nywele nyeusi kuwa za kijivu au kahawia, na nywele za kahawia kuwa za rangi nyepesi zaidi yanaweza kuonekana.

Upungufu wa shaba hauishii kwenye rangi ya nywele pekee. Fasihi ya wanyama wanaocheua wa kufugwa ambayo chanzo kinategemea inahusisha upungufu ulioendelea au wa kiwango cha mpakani na matatizo ya ukuaji, kinga na utendaji wa uzazi. Hata hivyo, ni vigumu sana kupima athari hizi za kiutendaji moja kwa moja na kwa udhibiti katika wanyama wa porini wanaoishi kwa uhuru.

Mkusanyiko wa Shaba Kwenye Ini Unaonyesha Nini Katika Wanyama Wanaocheua wa Porini?

Mkusanyiko wa shaba kwenye ini ni mojawapo ya viashiria muhimu zaidi vya akiba ya shaba iliyohifadhiwa mwilini mwa mnyama anayocheua na ulaji wa shaba wa muda mrefu; shaba ya ini inaweza kuongezeka kadiri shaba inayotumiwa inavyoongezeka, na wakati ulaji hautoshi, kwa kuwa akiba ya ini hutumiwa, shaba ya plasma inaweza kubaki katika kiwango cha kawaida hadi akiba ipungue sana.

Kwa nini ini linaweza kutoa taarifa mapema kuliko damu?

Ini la mnyama anayocheua huhifadhi shaba ya ziada inayoliwa. Wakati lishe haina shaba ya kutosha, akiba hii inaweza kutumiwa kukidhi mahitaji ya kimetaboliki. Kwa hiyo, hata kama mnyama ameanza kula lishe yenye shaba isiyotosha, shaba ya plasma inaweza kubaki katika masafa ya kawaida kwa muda fulani.

Katika mfumo wa tafsiri uliotumiwa na chanzo, shaba ya plasma ya 0,6-1,5 mg/L inachukuliwa kuwa ya kutosha, na <0,6 mg/L inachukuliwa kuwa kiashiria cha upungufu. Hata hivyo, kupungua kwa akiba ya ini hadi <20 mg/kg dutu kavu kunaweza kutokea kabla ya kushuka kwa shaba ya plasma.

Kwa nini taarifa hutolewa kwa msingi wa dutu kavu?

Kiasi cha maji katika tishu za ini kinaweza kutofautiana kati ya sampuli. Kuripoti shaba kulingana na uzito wa tishu mbichi kunaweza kufanya tofauti za kiwango cha maji ziathiri matokeo. Kwa hiyo, sehemu kubwa ya ulinganisho katika utafiti imetolewa kwa msingi wa dutu kavu, yaani kama mg Cu/kg DM.

Matokeo kutoka tafiti za zamani yaliyoripotiwa kwa msingi wa tishu mbichi yalibadilishwa kuwa msingi wa dutu kavu kwa kutumia dhana kwamba ini la mnyama anayocheua mwenye afya lina %28 ya dutu kavu. Ubadilishaji huu si kipimo, bali ni dhana iliyotumiwa na utafiti katika kuoanisha data.

Vizingiti vya shaba ya ini vilivyotumiwa katika utafiti

Je, 20-90 mg/kg ya Shaba ya Ini Inaonyesha Upungufu au Utoshelevu?

Kulingana na mfumo wa tafsiri uliotumiwa katika utafiti huu, 20-90 mg Cu/kg dutu kavu inaweza kutathminiwa kuwa ndani ya akiba ya shaba inayotosha kwa wanyama wanaocheua wa porini; hata hivyo, kwa kuwa baadhi ya mifumo ya marejeo ya wanyama wanaocheua wa kufugwa inayotegemea Puls huainisha masafa hayo hayo kama upungufu wa kiwango cha mpakani, matokeo ya uchunguzi yanaweza kubadilika sana kutegemea mfumo wa marejeo uliotumiwa.

Athari ya masafa ya marejeo

Kulingana na Table 3 ya chanzo, katika seti ndogo ya data iliyotathminiwa, %43 ya sampuli ziko katika masafa ya 20-90 mg Cu/kg dutu kavu. Uainishaji wa Puls ukitumika, wanyama hawa wote huchukuliwa kuwa na upungufu wa kiwango cha mpakani. Katika mbinu inayopendelewa na utafiti, masafa haya ni sehemu ya akiba ya kawaida ya shaba.

Hii si tofauti ya istilahi pekee. Kundi lilelile la wanyama linaweza kuripotiwa na maabara moja kuwa kwa kiwango kikubwa “na upungufu wa kiwango cha mpakani”, huku kwa mfumo mwingine wa marejeo likiripotiwa kwa kiasi kikubwa kuwa “la kutosha”. Kwa hiyo, wakati wa kutathmini shaba kwa wanyama wanaocheua wa porini, kizingiti kilichotumiwa lazima kielezwe wazi.

Kutokulingana kwa nambari katika Table 3 ya chanzo

Table 3 ya chanzo inatoa thamani iliyopimwa kwa uzani ya %6,3 kwa darasa la <20 mg/kg dutu kavu, huku maandishi makuu ya mjadala yakiandika %4,3 kwa darasa hilo hilo. Uwiano huu miwili haupatani.

Tanbihi ya jedwali pia inasema kuwa baada ya kuondoa sampuli 253 za southern KNP kutoka sampuli 775, sampuli 403 zilibaki. Kwa kuwa tofauti kati ya 775 na 253 ni 522, pia kuna kutokulingana kwa hesabu katika tanbihi hiyo.

Verianla haijahesabu upya thamani yoyote kati ya hizi na kuitumia badala ya data ya chanzo. Kutokulingana kote kumedumishwa kama mipaka ya tafsiri ya taarifa ya asili.

Kwa nini uchafuzi wa mazingira kwa shaba ni muhimu?

Uchafuzi wa kihistoria wa hewa unaotokana na shughuli za uchimbaji karibu na Phalaborwa umehusishwa na mkusanyiko mkubwa wa shaba katika ini za wanyama wanaocheua katika eneo hilo. Katika vifo vya ng'ombe, wastani wa shaba ya ini uliripotiwa kuwa 1078 ± 388 mg/kg dutu kavu.

Katika tafiti za impala katika eneo hilo hilo, wastani wa 810 na 534 mg/kg ulionekana, na katika tafiti za Afrika buffalo thamani za 287 na 196 mg/kg. Kwa wanyama katika sehemu isiyochafuliwa ya kusini mwa KNP, viwango vya takribani 90 mg/kg viliripotiwa.

Mfano huu unaunga mkono matumizi ya shaba ya ini si tu katika tathmini ya lishe, bali pia kama biomarka ya mfiduo wa shaba wa mazingira.

Kwa nini spishi zinaweza kuonyesha thamani tofauti?

Wanyama grazer hula hasa graminoid, spishi browser hula majani ya miti na vichaka, na spishi mixed feeder zinaweza kutumia vyanzo vyote viwili. Fasihi iliyotajwa katika chanzo inaeleza kuwa katika maeneo mengi, nyenzo za browse zinaweza kuwa na shaba nyingi zaidi kuliko nyasi.

Hata hivyo, si uchaguzi wa mimea ya chakula pekee unaoathiri matokeo. Kumeza udongo na vumbi, elementi kama iron na sulfur zinazoweza kuathiri antagonism ya shaba, kimetaboliki ya shaba ya spishi na hali za mazingira za kikanda pia zinaweza kubadilisha shaba ya ini.

Kwa hiyo, katika eneo moja, wastani wa juu wa kundi la mixed feeder kuliko kundi la grazer hauwezi peke yake kuthibitisha kwamba spishi huhifadhi shaba zaidi kimetaboliki.

Kwa nini floodplain zinavutia umakini?

Katika utafiti, sehemu muhimu ya visa vinavyoashiria upungufu dhahiri wa shaba imejikita kwa wanyama wanaolisha katika floodplain au maeneo ya pan. Blesbok wa Camdeboo National Park, wildebeest wa Etosha Pan na sampuli nyingine za maeneo oevu zinachangia muundo huu.

Katika Camdeboo National Park, blesbok waliokuwa wakilisha kila mara kwenye udongo wa floodplain uliooshwa karibu na bwawa waliripotiwa kuwa na wastani wa shaba ya ini wa 16,1 mg/kg dutu kavu na shaba ya plasma ya 0,07 mg/L.

Katika sampuli 21 za wildebeest kutoka Etosha Pan, wastani wa 2,9 mg/kg dutu kavu na masafa ya 0,8-8,7 mg/kg yaliripotiwa. Thamani hizi ziko wazi chini ya kizingiti cha upungufu cha <20 mg/kg kilichotumiwa katika utafiti.

Shaba ya ini katika spishi na maeneo teule

Jedwali hili halipaswi kutumiwa “kupanga” spishi kwa viwango. Maeneo wanakoishi wanyama, lishe zao na mfiduo wa shaba si sawa.

Mbinu na Matokeo ya Utafiti

Chanzo cha data

Utafiti huu si kampeni moja ya uchukuaji sampuli iliyoundwa upya tangu mwanzo. Matokeo ya shaba ya ini yaliunganishwa kutoka vyanzo vitatu vikuu:

• sampuli za ini za wanyama wanaocheua wa porini zilizowasilishwa kwa University of Pretoria UP Nutrilab,
• sampuli zilizowasilishwa kwa kawaida na wataalamu wa lishe ya wanyama, madaktari wa mifugo na wakulima,
• makala zilizochapishwa, tasnifu, ripoti za utafiti na rekodi za utafiti ambazo hazijachapishwa lakini zilipatikana kwa waandishi.

Sampuli kutoka kwa wanyama wagonjwa kliniki hazikujumuishwa katika mkusanyiko mkuu wa data.

Uchanganuzi wa sampuli za ini

Katika sampuli za UP Nutrilab, vipimo vya elementi za kufuatilia vilifanywa katika maabara ya University of Pretoria Department of Animal Sciences. Mkusanyiko wa shaba uliamuliwa kwa atomic absorption spectrophotometry baada ya mchakato wa wet ashing.

Chanzo kinaeleza kifaa kuwa Varian AA Spectrophotometer 50 (1997).

Ubadilishaji wa matokeo ya uzito mbichi kuwa dutu kavu

Baadhi ya matokeo ya shaba katika tafiti za zamani yaliripotiwa kwa msingi wa uzito wa ini mbichi. Wakati wa kufanya matokeo haya yaweze kulinganishwa, ilidhaniwa kuwa ini la mnyama anayocheua mwenye afya lina %28 ya dutu kavu.

Kwa hiyo, katika thamani za zamani zilizobadilishwa kuwa dutu kavu, kuna si tu kutokuwa na uhakika wa kipimo cha uchanganuzi, bali pia kutokuwa na uhakika wa ziada unaoweza kutokana na dhana ya %28 ya dutu kavu.

Heterogeneity ya uchanganuzi

Kwa kuwa data ilitoka katika vyanzo vingi na vipindi tofauti, haiwezi kusemwa kwamba sampuli zote zilitoka katika maabara ileile, kifaa kilekile, mbinu ileile ya digestion, muda uleule wa kuhifadhi sampuli au sehemu ileile ya ini.

Chanzo kinaeleza wazi kwamba elementi za kufuatilia hazisambai sawasawa ndani ya ini na kwamba eneo la anatomia lililochukuliwa sampuli linaweza kuathiri mkusanyiko uliopimwa.

Kwa nini ulinganisho wa jumla wa kitakwimu haukufanywa?

Waandishi hawakufanya jaribio jipya la jumla la kitakwimu kati ya spishi katika mkusanyiko mkuu. Sababu ni kwamba tofauti katika lishe za wanyama na mfiduo wao wa shaba wa mazingira ni kubwa sana ndani ya spishi na kati ya spishi.

Uamuzi huu ni muhimu hasa: hata kama wastani wa jedwali unaonekana pembeni kwa pembeni, kila wastani hauwakilishi kikundi huru cha matibabu kilichopatikana chini ya hali sawa za majaribio.

Ulinganisho wa mazingira ya pamoja wa Vaalbos Park

Moja ya mifano inayofaa zaidi kwa ulinganisho wa spishi katika chanzo ni seti ya data ambayo haijachapishwa kutoka blesbok, springbok na impala waliokuwa wakiishi katika hifadhi ileile ya Vaalbos Park.

Chanzo kinaeleza kuwa tofauti kati ya wastani wa spishi hizi tatu hazikuwa na umuhimu wa kitakwimu. Kwa hiyo, kanuni ya jumla kwamba “mixed feeder huwa na shaba nyingi kuliko grazer katika kila hali” haiungwi mkono na utafiti huu.

Je, Ramani ya Shaba ya Udongo Inaweza Kutabiri Moja kwa Moja Hali ya Shaba ya Wanyama wa Porini?

Hapana. Utafiti unaonyesha kwamba shaba ya udongo inayopatikana kwa mimea haiwezi peke yake kutabiri kwa kuaminika hali ya shaba ya ini ya wanyama wanaocheua wa porini; kina cha mizizi ya mimea, aina ya mmea, uchaguzi wa browse au grass, kumeza udongo, bioavailability ya kemikali na elementi nyingine zinazoathiri antagonism ya shaba zinaweza kubadilisha uhusiano kati ya kipimo cha udongo na tishu za mnyama.

Mfano wa Kalahari

Tafiti za South African topsoil zimeonyesha baadhi ya sehemu za Kalahari kuwa na shaba inayopatikana kwa mimea kwa kiwango cha chini sana. Hata hivyo, wastani wa shaba ya ini uliripotiwa kuwa 149 mg/kg DM kwa springbok katika eneo la Mier na 73 mg/kg DM kwa gemsbok.

Thamani hizi mbili hazionyeshi upungufu wa shaba katika mfumo wa tafsiri uliotumiwa na utafiti. Kwa hiyo, shaba ya chini katika tabaka la juu la udongo haimaanishi kwamba mnyama anayeishi kwa uhuru lazima awe na upungufu wa shaba.

Southern Kruger National Park

Katika utafiti wa Erasmus uliotegemea ini 312 za buffalo, wastani wa 83 mg/kg DM ulipatikana katika sehemu ya kusini ya KNP, huku 132 ikiripotiwa katika eneo la kati na 147 mg/kg DM kaskazini.

Katika sampuli za kusini mwa KNP, kushuka kwa baadhi ya wanyama hadi <20 mg/kg dutu kavu kunaonyesha uwezekano wa upungufu halisi. Hata hivyo, haijawezekana kutenganisha kikamilifu kiasi ambacho uchafuzi wa shaba unaotokana na uchimbaji wa mwaka 1989 ulichangia matokeo ya baadaye na mchango wa shaba ya asili kutoka chakula na vumbi.

Matokeo yanayoungwa mkono na utafiti

Sehemu kubwa ya wanyama wanaocheua wa porini wanaoishi kwa uhuru waliochunguzwa katika eneo dogo la kusini mwa Afrika hupata kiasi cha kutosha cha shaba kutoka katika lishe zao za asili.

Mkusanyiko wa shaba kwenye ini ni biomarka muhimu, hasa katika kutathmini mfiduo mkubwa wa shaba wa mazingira na akiba ndogo ya shaba.

Mifano ya upungufu wa shaba imejikita kwa baadhi ya wanyama wanaolisha katika floodplain au maeneo ya pan, na katika southern KNP, eastern Free State na baadhi ya maeneo ya Mpumalanga.

Kuchukulia masafa ya 20-90 mg/kg dutu kavu kuwa “upungufu wa kiwango cha mpakani” kunaweza kuongeza kwa kiasi kikubwa makadirio ya kuenea kwa upungufu kwa wanyama wanaocheua wa porini; waandishi wanatetea masafa haya yatathminiwe kuwa ndani ya akiba inayotosha.

Matokeo ambayo utafiti hauungi mkono

Utafiti huu si utafiti wa prevalensia wa kikanda unaotumia sampuli za uwezekano na kuwakilisha hali ya shaba ya wanyama wote wanaocheua wa porini katika kusini mwa Afrika.

Haijathibitishwa kwamba kila spishi grazer ina kiwango cha shaba kilicho chini kuliko spishi mixed feeder au browser.

Haijaonyeshwa kwamba shaba ya chini katika tabaka la juu la udongo husababisha moja kwa moja upungufu wa shaba kwa wanyama.

Utafiti hauungi mkono hitaji la nyongeza ya shaba ya kawaida kwa wanyama wote wanaocheua wa porini; hitimisho la jumla, kinyume chake, ni kwamba kuna ushahidi mdogo wa hitaji la nyongeza kwa upana.

Kupatikana kwa >500 mg/kg kwenye ini si utambuzi wa kliniki wa sumu ya shaba kwa yenyewe; utafiti unatumia kiwango hiki kama hatari ya toksikosi.

Vikwazo vikuu

Data ilikusanywa kwa njia opportunistic na usampulishaji wa kijiografia haukuwa na uwiano.

Baadhi ya maeneo ya bushveld na maeneo oevu ya KwaZulu-Natal, baadhi ya maeneo yenye msongamano mkubwa wa game katika Eastern Cape, na baadhi ya hifadhi za North West hayajawakilishwa vya kutosha.

Kiasi cha data kwa spishi strict browser ni kidogo.

Maabara na taratibu tofauti za uchanganuzi zinaweza kusababisha utofauti wa vipimo.

Kwa kuwa shaba haisambai sawasawa kwenye ini, eneo la anatomia ambako sampuli imechukuliwa linaweza kuathiri matokeo.

Sehemu ya matokeo ya uzito mbichi ilibadilishwa kwa kutumia dhana ya %28 ya dutu kavu.

Kwa kuwa ulaji halisi wa shaba wa spishi haukupimwa, kiasi kamili cha shaba kwenye lishe hakiwezi kuhesabiwa nyuma kwa kutumia matokeo ya ini.

Katika Table 3 ya waandishi wenyewe kuna kutokulingana kwa ndani kati ya viwango vya upungufu vya %6,3 na %4,3 na pia katika tanbihi ya idadi ya sampuli.

Maelezo ya Chanzo na Mbinu

Kichwa asilia: Copper nutritional status of free-ranging wild ruminants in southern Africa

Waandishi: J.B.J. van Ryssen; E.C. Webb.

Corresponding author: J.B.J. van Ryssen.

Taasisi kuu: Department of Animal Science, Faculty of Natural and Agricultural Sciences, University of Pretoria, Pretoria, South Africa.

Anwani ya sasa ya E.C. Webb: Department of Animal Science, College of Agriculture and Natural Resources, Tarleton State University, Texas A&M University System, Texas, USA.

J.B.J. van Ryssen ORCID: 0000-0002-9603-1869.

E.C. Webb ORCID: 0000-0001-5648-6319.

Jarida: South African Journal of Animal Science.

Mchapishaji: South African Society for Animal Science.

Juzuu / toleo / kurasa: 56(3), 65-78.

Tarehe ya kuwasilishwa: 2 Oktoba 2025.

Tarehe ya kukubaliwa: 20 Januari 2026.

Tarehe ya kuchapishwa: 12 Machi 2026.

DOI: 10.17159/sajas.v56i03.01.

Aina ya chanzo: Research Article iliyopitiwa na rika; muunganiko wa data za uchunguzi wa opportunistic unaokusanya rekodi za shambani/maabara zilizochapishwa na zisizochapishwa.

Mapitio ya rika: Sera ya sasa ya jarida inaeleza single-blind peer review na angalau wakaguzi wawili.

Leseni: Creative Commons Attribution 4.0 International.

Data kuu: Zaidi ya rekodi 1.000 za shaba ya ini kutoka spishi 14 za wanyama wanaocheua wa porini.

Mbinu kuu ya maabara: Atomic absorption spectrophotometry baada ya wet ashing; Varian AA Spectrophotometer 50 katika sampuli za UP Nutrilab.

Usanifishaji wa data: Thamani za zamani za ini zilizotolewa kwa msingi wa uzito mbichi zilibadilishwa kuwa msingi wa dutu kavu kwa kutumia dhana kwamba ini lenye afya lina %28 ya dutu kavu.

Mbinu kuu ya kitakwimu: Hakuna uchanganuzi mpya wa jumla wa kitakwimu kati ya spishi uliofanywa kwenye data kuu iliyounganishwa; kutokana na heterogeneity ya vyanzo, lishe na mfiduo wa mazingira, matokeo yalitathminiwa kwa njia ya maelezo na kwa kuzingatia muktadha.

Maadili: Kwa sampuli za ini zilizochukuliwa kutoka wanyama ambao tayari walikuwa wameuawa wakati wa game harvesting au hunting ya kawaida, inaelezwa kuwa hakuna idhini tofauti ya maadili iliyochukuliwa kwa sababu wanyama hawakuuawa kwa madhumuni ya utafiti.

Ufadhili: Ufadhili wa National Research Foundation kwa J.B.J. van Ryssen uliwezesha uchanganuzi wa kemikali wa UP Nutrilab; chanzo hakitoi nambari tofauti ya grant.

Michango ya waandishi: J.B.J. van Ryssen alifanya mapitio ya fasihi na kuandika rasimu ya kwanza. E.C. Webb alipitia na kuhariri makala. Waandishi wote wawili walikuwa wasimamizi au wasimamizi wenza katika tasnifu nyingi za MSc zilizorejelewa.

Mgongano wa maslahi: Waandishi wanatangaza kuwa hakuna mgongano wa maslahi.

Upatikanaji wa data: PDF haina sehemu tofauti ya upatikanaji wa data. Sehemu ya “Data Availability Statement” kwenye ukurasa rasmi wa makala pia haina maudhui.

Kutokulingana muhimu kwa taarifa ndani ya chanzo

Table 3 inatoa uwiano uliopimwa wa <20 mg/kg dutu kavu wa %6,3, huku maandishi ya mjadala yakiandika %4,3.

Katika tanbihi ya Table 3, inaelezwa kuwa baada ya kuondoa sampuli 253 za southern KNP kutoka jumla ya sampuli 775, sampuli 403 zilibaki; nambari zilizotolewa hazipatani kihesabu.

Kiungo cha DOI katika PDF kimechapishwa kimakosa kama “https://doi.org//10.17159/sajas.v56i03.01” chenye alama mbili za slash; umbo la kanoni la DOI ni 10.17159/sajas.v56i03.01.

Mpaka mkuu wa tafsiri

Utafiti huu ni muunganiko unaotafsiri upya data zilizopo za shaba ya ini zilizopatikana katika nyakati tofauti, maeneo tofauti na kwa sehemu katika maabara tofauti. Matokeo yanaweza kuonyesha mifumo ya kikanda na ya kibaolojia; hata hivyo, kutokana na heterogeneity katika uzalishaji wa data, hayapaswi kutafsiriwa kama jaribio moja la kitaifa la shambani lililosawazishwa na kusanifishwa.