Jigar mis konsentratsiyasi kavsh qaytaruvchi hayvonlar jigarida saqlanadigan mis miqdorini quruq modda birligiga nisbatan ko‘rsatadigan va ushbu tadqiqotda hayvonning mis bilan oziqlanish holatini baholash uchun ishlatiladigan asosiy biomarkerdir. Tadqiqot janubiy Afrikada erkin yashovchi 14 yovvoyi kavsh qaytaruvchi turidan 1.000 dan ortiq jigar mis qaydlarini; University of Pretoria UP Nutrilab natijalari, muntazam laboratoriya murojaatlari, chop etilgan tadqiqotlar, tezislar va foydalanish mumkin bo‘lgan chop etilmagan tadqiqot maʼlumotlari orqali birlashtirgan. Mualliflar asosiy talqin mezoni sifatida <20 mg Cu/kg quruq moddani potensial yetishmovchilik, 20-500 mg/kg oralig‘ini umuman olganda yetarli mis holati va >500 mg/kg qiymatlarini mis toksikozi xavfi bilan bog‘liq deb qabul qiladigan maʼlumotnoma tizimidan foydalangan.

Maʼlumotlarning katta qismi 20-500 mg Cu/kg quruq modda oralig‘ida. Past mis holati ayniqsa floodplain yoki pan atrofida o‘tlaydigan ayrim turlarda, southern Kruger National Parkda hamda eastern Free State va Mpumalanganing ayrim hududlarida kuzatilgan. Ayrim hududlarda aralash oziqlanuvchi hayvonlarning jigar mis konsentratsiyalari o‘tlaydigan turlarnikidan yuqoriroq ko‘rinadi; biroq hayvonlar tanlaydigan ratsionlar va atrof-muhitdagi mis manbalari turlicha bo‘lgani sababli turlararo bevosita taqqoslashlar ishonchli emas.

Tadqiqotning muhim natijasi 20-90 mg/kg quruq modda oralig‘ining talqinidir. Ayrim diagnostika tizimlari ushbu oralig‘ni marginal mis yetishmovchiligi deb baholasa, tadqiqotda qo‘llangan yondashuv bu darajani erkin yashovchi yovvoyi kavsh qaytaruvchilarda yetarli mis zaxirasi doirasida baholaydi. Ushbu tasnif farqi ayni maʼlumotlar to‘plamida juda turlicha yetishmovchilik prevalensiyalarini yuzaga keltirishi mumkin.

Tadqiqot oldindan rejalashtirilgan va geografik jihatdan muvozanatlangan milliy skrining emas. Turli laboratoriyalar va turli davrlardan olingan opportunistik maʼlumotlarni birlashtirgani uchun natijalar hududiy tendensiyalarni ko‘rsatishi mumkin, biroq janubiy Afrikadagi barcha yovvoyi kavsh qaytaruvchi populyatsiyalari uchun aniq prevalensiya bermaydi.

Mis nega kavsh qaytaruvchilar uchun muhim?

Mis ko‘plab ferment tizimlari faoliyatida ishtirok etadigan muhim mikroelementdir. Manba ayniqsa mis yetishmovchiligida pigment yo‘qolishi erta belgilardan biri bo‘lishi mumkinligini; ko‘z atrofining oqarishi, qora tuklarning kulrang yoki jigarrang tusga, jigarrang tuklarning esa yanada ochroq ranglarga o‘tishi kabi o‘zgarishlar kuzatilishi mumkinligini muhokama qiladi.

Mis yetishmovchiligi faqat tuk rangiga taalluqli emas. Manba tayangan uy kavsh qaytaruvchilari haqidagi adabiyotlarda kuchli yoki marginal yetishmovchilik o‘sish, immunitet va reproduktiv samaradorlik muammolari bilan bog‘lanadi. Biroq erkin yashovchi yovvoyi hayvonlarda ushbu funksional taʼsirlarni bevosita va nazorat ostida o‘lchash nihoyatda qiyin.

Jigar Mis Konsentratsiyasi Yovvoyi Kavsh Qaytaruvchilarda Nimani Ko‘rsatadi?

Jigar mis konsentratsiyasi kavsh qaytaruvchining organizmida saqlanadigan mis zaxirasi va uzoq muddatli mis isteʼmolining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biridir; isteʼmol qilinadigan mis ortgani sari jigar mis miqdori ko‘tarilishi mumkin va yetarli bo‘lmagan isteʼmolda jigar zaxiralari ishlatilgani uchun plazmadagi mis zaxiralar jiddiy darajada tugamaguncha normal bo‘lib qolishi mumkin.

Nega jigar qondan oldinroq maʼlumot berishi mumkin?

Kavsh qaytaruvchi hayvon jigari isteʼmol qilingan ortiqcha misni saqlaydi. Ratsionda yetarli mis bo‘lmaganda bu zaxiralar metabolik ehtiyojlarni qondirish uchun ishlatilishi mumkin. Shu sababli hayvon mis jihatidan yetarli bo‘lmagan ratsionni isteʼmol qila boshlagan bo‘lsa ham, plazmadagi mis bir muddat normal diapazonda qolishi mumkin.

Manba qo‘llagan talqin tizimida plazmadagi mis 0,6-1,5 mg/L oralig‘ida yetarli deb hisoblanadi va <0,6 mg/L yetishmovchilik ko‘rsatkichi sanaladi. Biroq jigar zaxiralarining <20 mg/kg quruq modda darajasigacha kamayishi plazmadagi pasayishdan oldin sodir bo‘lishi mumkin.

Nega quruq modda asosida hisobot beriladi?

Jigar to‘qimasining suv miqdori namunalar orasida farq qilishi mumkin. Misni ho‘l to‘qima vazniga nisbatan hisobot qilish suv miqdoridagi farqlarning natijalarga taʼsir qilishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli tadqiqotdagi taqqoslashlarning katta qismi quruq modda asosida, yaʼni mg Cu/kg DM ko‘rinishida berilgan.

Oldingi tadqiqotlarda ho‘l to‘qima asosida bildirilgan natijalar sog‘lom kavsh qaytaruvchi jigarida %28 quruq modda bo‘ladi degan taxmin yordamida quruq modda asosiga o‘tkazilgan. Bu konversiya o‘lchov emas, balki tadqiqotning maʼlumotlarni uyg‘unlashtirishda qo‘llagan taxminidir.

Tadqiqotda qo‘llangan jigar mis chegaralari

20-90 mg/kg Jigar Misi Yetishmovchilikmi yoki Yetarlilikni Ko‘rsatadimi?

Ushbu tadqiqotda qo‘llangan talqin tizimiga ko‘ra 20-90 mg Cu/kg quruq modda yovvoyi kavsh qaytaruvchilarda yetarli mis zaxirasi doirasida baholanishi mumkin; biroq Puls asosidagi ayrim uy kavsh qaytaruvchilari maʼlumotnoma tizimlari xuddi shu oralig‘ni marginal yetishmovchilik deb tasniflagani uchun diagnostik natija qo‘llanadigan maʼlumotnoma tizimiga qarab keskin o‘zgarishi mumkin.

Maʼlumotnoma oralig‘ining taʼsiri

Manbadagi Table 3 ga ko‘ra baholangan maʼlumotlar kichik to‘plamida namunalarning %43 qismi 20-90 mg Cu/kg quruq modda oralig‘ida. Puls tasnifi qo‘llansa, bu hayvonlarning barchasi marginal yetishmovchi deb hisoblanadi. Tadqiqot afzal ko‘rgan yondashuvda esa bu oraliq normal mis zaxirasining bir qismidir.

Bu holat faqat terminologik farq emas. Ayni hayvon populyatsiyasi bir laboratoriya tomonidan yuqori darajada “marginal yetishmovchi”, boshqa bir maʼlumotnoma tizimi bilan esa katta darajada “yetarli” deb hisobot qilinishi mumkin. Shu sababli yovvoyi kavsh qaytaruvchilarda mis holati baholanayotganda qo‘llanadigan chegara albatta aniq ko‘rsatilishi kerak.

Manba Table 3 dagi sonli nomuvofiqlik

Manba Table 3, <20 mg/kg quruq modda sinfi uchun vaznlashgan %6,3 qiymatini beradi, asosiy muhokama matni esa ayni sinf uchun %4,3 deb yozadi. Bu ikki nisbat bir-biriga mos kelmaydi.

Jadval izohida shuningdek 775 namunaning southern KNP ga tegishli 253 tasi chiqarilgach 403 namuna qolishi aytiladi. 775 bilan 253 o‘rtasidagi farq 522 bo‘lgani uchun izohda yana bir arifmetik nomuvofiqlik mavjud.

Verianla bu qiymatlardan birortasini qayta hisoblab, manba maʼlumotining o‘rniga qo‘ymagan. Har ikkala nomuvofiqlik original hisobotning talqin chegarasi sifatida saqlangan.

Atrof-muhitning mis bilan ifloslanishi nega muhim?

Phalaborwa yaqinidagi tarixiy konchilikdan kelib chiqqan havo ifloslanishi atrofdagi kavsh qaytaruvchilarning jigarida sezilarli mis to‘planishi bilan bog‘langan. Qoramol o‘limlarida o‘rtacha jigar misi 1078 ± 388 mg/kg quruq modda deb bildirilgan.

Xuddi shu hududdagi impala tadqiqotlarida o‘rtacha 810 va 534 mg/kg, Afrika buffalo tadqiqotlarida 287 va 196 mg/kg qiymatlari kuzatilgan. Janubiy KNPning ifloslanmagan qismidagi hayvonlarda esa taxminan 90 mg/kg darajalari bildirilgan.

Ushbu misol jigar misidan nafaqat oziqlanishni baholashda, balki atrof-muhitdagi mis taʼsirining biomarkeri sifatida ham foydalanish mumkinligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Nega turlar turli qiymatlarni ko‘rsatishi mumkin?

O‘tlaydigan hayvonlar asosan graminoidlarni, browse isteʼmol qiladigan turlar daraxt va buta barglarini, aralash oziqlanuvchi turlar esa har ikki manbadan birga foydalanishi mumkin. Manba adabiyotlarida browse materiallari ko‘plab hududlarda o‘tlarga qaraganda ko‘proq mis saqlashi mumkinligi qayd etiladi.

Biroq faqat yem o‘simligini tanlash taʼsir qilmaydi. Tuproq va chang yutilishi, temir va oltingugurt kabi mis antagonizmini taʼsir qilishi mumkin bo‘lgan elementlar, turning mis metabolizmi va hududiy atrof-muhit sharoitlari ham jigar misini o‘zgartirishi mumkin.

Shu sababli ayni hududda mixed feeder guruhining grazer guruhidan yuqoriroq o‘rtacha ko‘rsatishi turning metabolik jihatdan ko‘proq mis saqlashini o‘zi yolg‘iz isbotlamaydi.

Nega floodplain hududlari diqqatni tortadi?

Tadqiqotda aniq mis yetishmovchiligini ko‘rsatuvchi holatlarning muhim qismi floodplain yoki pan hududlarida o‘tlaydigan hayvonlarda jamlangan. Camdeboo National Parkdagi blesboklar, Etosha Pandagi wildebeest va boshqa botqoqlik hududi namunalari ushbu naqshga hissa qo‘shadi.

Camdeboo National Parkda doim to‘g‘on atrofidagi yuvilgan floodplain tuproqlarida o‘tlaydigan blesboklarning o‘rtacha jigar misi 16,1 mg/kg quruq modda va plazma misi 0,07 mg/L deb bildirilgan.

Etosha Pandagi 21 wildebeest namunasida esa o‘rtacha 2,9 mg/kg quruq modda va 0,8-8,7 mg/kg oralig‘i qayd etilgan. Bu qiymatlar tadqiqot qo‘llagan <20 mg/kg yetishmovchilik chegarasidan aniq past.

Tanlangan tur va hududlarda jigar misi

Bu jadval turlar o‘rtasida “reyting” tuzish uchun ishlatilmasligi kerak. Hayvonlar yashagan hududlar, ratsionlari va mis taʼsiri bir xil emas.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Maʼlumot manbai

Tadqiqot boshidan yangidan tashkil etilgan yagona namuna olish kampaniyasi emas. Jigar mis natijalari uchta asosiy manbadan birlashtirilgan:

• University of Pretoria UP Nutrilabga yuborilgan yovvoyi kavsh qaytaruvchi jigar namunalari,
• hayvon oziqlanishi bo‘yicha mutaxassislar, veterinariya shifokorlari va fermerlar tomonidan muntazam ravishda yuborilgan namunalar,
• chop etilgan maqolalar, tezislar, tadqiqot hisobotlari va mualliflar foydalanishi mumkin bo‘lgan chop etilmagan tadqiqot qaydlari.

Klinik jihatdan kasal hayvonlardan olingan namunalar asosiy maʼlumotlar to‘plamiga kiritilmagan.

Jigar namunalarining tahlili

UP Nutrilab namunalarida mikroelement o‘lchovlari University of Pretoria Department of Animal Sciences laboratoriyasida bajarilgan. Mis konsentratsiyasi ho‘l kulga aylantirish jarayonidan keyin atom-absorbsiya spektrofotometriyasi bilan aniqlangan.

Manba qurilmani Varian AA Spectrophotometer 50 (1997) deb taʼriflaydi.

Ho‘l vazn natijalarini quruq moddaga o‘tkazish

Oldingi tadqiqotlardagi ayrim mis natijalari ho‘l jigar vazni asosida qayd etilgan. Ushbu natijalar taqqoslanadigan holga keltirilganda sog‘lom kavsh qaytaruvchi jigarida %28 quruq modda mavjud degan taxmin qabul qilingan.

Shu sababli quruq moddaga o‘tkazilgan eski qiymatlarda faqat analitik o‘lchash noaniqligi emas, balki %28 quruq modda taxminidan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha noaniqlik ham mavjud.

Analitik geterogenlik

Maʼlumotlar ko‘plab manbalar va turli davrlardan kelgani sababli barcha namunalar ayni laboratoriya, qurilma, parchalash usuli, namuna saqlash muddati yoki jigar bo‘lagidan olingan deb bo‘lmaydi.

Manba mikroelementlar jigar ichida bir xil taqsimlanmasligini va namuna olingan anatomik hudud o‘lchangan konsentratsiyaga taʼsir qilishi mumkinligini aniq qayd etadi.

Nega umumiy statistik taqqoslash amalga oshirilmadi?

Mualliflar asosiy yig‘ma maʼlumotlar ustida turlar o‘rtasida yangi umumiy statistik test o‘tkazmagan. Buning sababi hayvonlar ratsionlari va atrof-muhit mis taʼsiridagi farqlar tur ichida ham, turlar o‘rtasida ham juda katta bo‘lishidir.

Bu qaror ayniqsa muhim: jadvaldagi o‘rtacha qiymatlar yonma-yon ko‘rinsa ham, har bir o‘rtacha bir xil eksperimental sharoitda olingan mustaqil davolash guruhini ifodalamaydi.

Vaalbos Park umumiy muhit taqqoslashi

Manbada turlararo taqqoslash uchun nisbatan mosroq misollardan biri Vaalbos Parkda bir rezervda yashagan blesbok, springbok va impalalardan olingan chop etilmagan maʼlumotlar to‘plamidir.

Manba bu uch turning o‘rtacha qiymatlari orasidagi farqlar statistik jihatdan ahamiyatli emasligini qayd etadi. Demak, “mixed feeder har doim grazerga qaraganda ko‘proq mis saqlaydi” degan umumiy qoida ushbu tadqiqot tomonidan qo‘llab-quvvatlanmaydi.

Tuproq Mis Xaritasi Yovvoyi Hayvonlarning Mis Holatini Bevosita Bashorat Qila Oladimi?

Yo‘q. Tadqiqot o‘simlik uchun mavjud tuproq misi yovvoyi kavsh qaytaruvchilarning jigar mis holatini o‘zi yolg‘iz ishonchli tarzda bashorat qila olmasligini ko‘rsatadi; o‘simlik ildizining chuqurligi, o‘simlik turi, browse yoki grass tanlovi, tuproq yutilishi, kimyoviy bioo‘zlashtirilish va mis antagonizmiga taʼsir qiladigan boshqa elementlar tuproq o‘lchovi bilan hayvon to‘qimasi o‘rtasidagi munosabatni o‘zgartirishi mumkin.

Kalahari misoli

South African topsoil tadqiqotlari Kalaharining ayrim qismlarida o‘simlik uchun mavjud mis juda past ekanini ko‘rsatgan. Shunga qaramay Mier hududidagi springboklarda o‘rtacha jigar misi 149 mg/kg DM, gemsboklarda esa 73 mg/kg DM deb qayd etilgan.

Bu ikki qiymat tadqiqot qo‘llagan talqin tizimida mis yetishmovchiligini ko‘rsatmaydi. Shuning uchun sirt tuprog‘idagi misning pastligi erkin yashovchi hayvonda albatta mis yetishmovchiligi bo‘ladi degani emas.

Southern Kruger National Park

Erasmusning 312 buffalo jigariga asoslangan tadqiqotida KNPning janubiy qismida o‘rtacha 83 mg/kg DM aniqlangan, markaziy hududda 132 va shimolda 147 mg/kg DM qayd etilgan.

Janubiy KNP namunalarida ayrim hayvonlarning <20 mg/kg quruq modda darajasigacha tushishi haqiqiy yetishmovchilik ehtimolini ko‘rsatadi. Shunga qaramay 1989 yildagi konchilikdan kelib chiqqan mis ifloslanishining keyingi natijalarga qanchalik hissa qo‘shgani va tabiiy yem hamda changdagi misning ulushi to‘liq ajratilmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

Janubiy Afrika subregionida o‘rganilgan erkin yashovchi yovvoyi kavsh qaytaruvchilarning katta qismi tabiiy ratsionlaridan yetarli miqdorda mis oladi.

Jigar mis konsentratsiyasi, ayniqsa haddan tashqari atrof-muhit mis taʼsirini va past mis zaxiralarini baholashda foydali biomarkerdir.

Mis yetishmovchiligi namunalari floodplain yoki pan hududlarida o‘tlaydigan ayrim hayvonlarda hamda southern KNP, eastern Free State va Mpumalanganing ayrim hududlarida jamlangan.

20-90 mg/kg quruq modda oralig‘ini “marginal yetishmovchi” deb hisoblash yovvoyi kavsh qaytaruvchilarda yetishmovchilik prevalensiyasini katta darajada oshirishi mumkin; mualliflar bu oralig‘ni yetarli zaxira doirasida baholashni himoya qiladi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

Tadqiqot janubiy Afrikadagi barcha yovvoyi kavsh qaytaruvchilarning mis holatini ifodalovchi ehtimollik asosidagi hududiy prevalensiya tadqiqoti emas.

Har bir grazer turi mixed feeder yoki browser turlariga qaraganda albatta pastroq mis darajasiga ega ekani isbotlanmagan.

Sirt tuprog‘idagi misning pastligi bevosita hayvonlarda mis yetishmovchiligiga sabab bo‘lishi ko‘rsatilmagan.

Tadqiqot barcha yovvoyi kavsh qaytaruvchilar muntazam mis qo‘shimchasiga muhtojligini qo‘llab-quvvatlamaydi; umumiy xulosa aksincha, keng ko‘lamli qo‘shimcha ehtiyoji uchun dalillar kamligini ko‘rsatadi.

Jigarda >500 mg/kg bo‘lishi o‘zi yolg‘iz klinik mis zaharlanishi tashxisi emas; tadqiqot buni toksikoz xavfi sifatida ishlatadi.

Asosiy cheklovlar

Maʼlumotlar opportunistik tarzda to‘plangan va geografik namuna olish muvozanatlangan emas.

KwaZulu-Natalning ayrim bushveld va botqoqlik hududlari, Eastern Capening game zichligi yuqori bo‘lgan ayrim qismlari va North Westdagi ayrim rezervlar yetarli darajada ifodalanmagan.

Strict browser turlariga oid maʼlumotlar miqdori cheklangan.

Turli laboratoriya va tahlil protseduralari o‘lchash o‘zgaruvchanligini keltirib chiqarishi mumkin.

Jigarda mis bir xil taqsimlanmagani sababli namuna olingan anatomik hudud natijaga taʼsir qilishi mumkin.

Ho‘l vazn natijalarining bir qismi %28 quruq modda taxmini bilan o‘tkazilgan.

Turlarning haqiqiy mis isteʼmoli o‘lchanmagani uchun jigar natijalaridan ratsiondagi misning aniq miqdorini orqaga hisoblab bo‘lmaydi.

Mualliflarning o‘z Table 3 hisobotida %6,3 va %4,3 yetishmovchilik nisbatlari o‘rtasida hamda namuna soni izohida ichki nomuvofiqlik mavjud.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Copper nutritional status of free-ranging wild ruminants in southern Africa

Mualliflar: J.B.J. van Ryssen; E.C. Webb.

Corresponding author: J.B.J. van Ryssen.

Asosiy tashkilot: Department of Animal Science, Faculty of Natural and Agricultural Sciences, University of Pretoria, Pretoria, South Africa.

E.C. Webbning joriy manzili: Department of Animal Science, College of Agriculture and Natural Resources, Tarleton State University, Texas A&M University System, Texas, USA.

J.B.J. van Ryssen ORCID: 0000-0002-9603-1869.

E.C. Webb ORCID: 0000-0001-5648-6319.

Jurnal: South African Journal of Animal Science.

Nashriyotchi: South African Society for Animal Science.

Jild / son / sahifa: 56(3), 65-78.

Yuborilgan sana: 2 Oktabr 2025.

Qabul qilingan sana: 20 Yanvar 2026.

Nashr sanasi: 12 Mart 2026.

DOI: 10.17159/sajas.v56i03.01.

Manba turi: Taqrizlangan Research Article; chop etilgan va chop etilmagan dala/laboratoriya qaydlarini birlashtiradigan opportunistik kuzatuv maʼlumotlari sintezi.

Taqriz: Jurnalning amaldagi siyosati single-blind peer review va kamida ikki baholovchini nazarda tutadi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International.

Asosiy maʼlumot: 14 yovvoyi kavsh qaytaruvchi turidan 1.000 dan ortiq jigar mis qaydi.

Asosiy laboratoriya usuli: Ho‘l kulga aylantirishdan keyin atom-absorbsiya spektrofotometriyasi; UP Nutrilab namunalarida Varian AA Spectrophotometer 50.

Maʼlumotlarni standartlashtirish: Ho‘l vazn asosidagi eski jigar qiymatlari sog‘lom jigarda %28 quruq modda bo‘ladi degan taxmin bilan quruq modda asosiga o‘tkazilgan.

Asosiy statistik yondashuv: Birlashtirilgan asosiy maʼlumotlar ustida yangi turlararo umumiy statistik tahlil bajarilmagan; manbalar, ratsionlar va atrof-muhit taʼsirlarining geterogenligi sababli natijalar tavsifiy va kontekstual tarzda baholangan.

Etika: Muntazam game harvesting yoki hunting paytida allaqachon o‘ldirilgan hayvonlardan olingan jigar namunalari uchun hayvonlar tadqiqot maqsadida o‘ldirilmagani sababli alohida etik ruxsat olinmagani bildiriladi.

Moliyalashtirish: National Research Foundationning J.B.J. van Ryssenga bergan moliyalashtirishi UP Nutrilab kimyoviy tahlillarini amalga oshirishga imkon bergan; manba alohida grant raqamini bermaydi.

Muallif hissalari: J.B.J. van Ryssen adabiyot sharhini bajargan va dastlabki qoralamani yozgan. E.C. Webb maqolani ko‘rib chiqib tahrir qilgan. Har ikki muallif manba ko‘rsatgan ko‘plab MSc tezislarida rahbar yoki hamrahbar bo‘lib ishlagan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Maʼlumotlar mavjudligi: PDFda alohida maʼlumotlar mavjudligi bo‘limi yo‘q. Rasmiy maqola sahifasidagi “Data Availability Statement” maydoni ham mazmun bermaydi.

Manbadagi muhim hisobot nomuvofiqliklari

Table 3 vaznlashgan <20 mg/kg quruq modda ulushini %6,3 deb beradi, muhokama matnida esa %4,3 yozilgan.

Table 3 izohida jami 775 namunaning southern KNPga tegishli 253 tasi chiqarilgach 403 namuna qolishi aytiladi; berilgan raqamlar arifmetik jihatdan bir-biriga mos kelmaydi.

PDFdagi DOI havolasi tipografik jihatdan “https://doi.org//10.17159/sajas.v56i03.01” shaklida ikki qiya chiziq bilan bosilgan; DOIning kanonik shakli 10.17159/sajas.v56i03.01.

Asosiy talqin chegarasi

Ushbu tadqiqot turli vaqtlarda, turli hududlarda va qisman turli laboratoriyalarda olingan mavjud jigar mis maʼlumotlarini qayta talqin qiladigan sintezdir. Natijalar hududiy va biologik naqshlarni ko‘rsatishi mumkin; biroq maʼlumot ishlab chiqarishdagi geterogenlik tufayli yagona, muvozanatlangan va standartlashtirilgan milliy dala tajribasi sifatida talqin qilinmasligi kerak.