Боордогу жездин концентрациясы — кепшөөчү жаныбарлардын боорунда сакталган жездин көлөмүн кургак затка карата көрсөткөн жана бул изилдөөдө жаныбардын жез менен азыктануу абалын баалоо үчүн колдонулган негизги биомаркер. Изилдөө түштүк Африкада эркин жашаган 14 жапайы кепшөөчү түрүнөн алынган 1.000ден ашык боор жези боюнча жазууларды; University of Pretoria UP Nutrilab жыйынтыктарын, күнүмдүк лабораториялык кайрылууларды, жарыяланган изилдөөлөрдү, диссертацияларды жана жеткиликтүү жарыяланбаган изилдөө маалыматтарын бириктирген. Авторлор негизги чечмелөө чеги катары <20 mg Cu/kg кургак затты мүмкүн болгон жетишсиздик, 20-500 mg/kg аралыкты жалпы жетиштүү жез абалы жана >500 mg/kg маанилерин жез токсикозунун коркунучу менен байланышкан деп эсептеген референстик алкакты колдонушкан.

Маалыматтардын басымдуу бөлүгү 20-500 mg Cu/kg кургак зат аралыгында. Жездин төмөн абалы өзгөчө floodplain же pan айланасында оттогон айрым түрлөрдө, southern Kruger National Parkта жана eastern Free State менен Mpumalangaнын кээ бир аймактарында байкалган. Кээ бир аймактарда аралаш азыктанган жаныбарлардын боордогу жез концентрациясы оттогон түрлөргө караганда жогору көрүнөт; бирок жаныбарлар тандаган рациондор жана айлана-чөйрөдөгү жез булактары айырмалангандыктан, түрлөрдү түз салыштыруу ишенимдүү эмес.

Изилдөөнүн маанилүү жыйынтыгы — 20-90 mg/kg кургак зат аралыгын чечмелөө. Кээ бир диагностикалык системалар бул аралыкты жездин маргиналдык жетишсиздиги деп эсептесе, изилдөөдө колдонулган ыкма бул деңгээлди эркин жашаган жапайы кепшөөчүлөрдө жетиштүү жез запасынын чегинде баалайт. Бул классификациядагы айырма бир эле маалымат топтомунда жетишсиздиктин таралышы боюнча абдан ар башка көрсөткүчтөрдү жаратышы мүмкүн.

Изилдөө алдын ала пландалган жана географиялык жактан тең салмакталган улуттук скрининг эмес. Ар түрдүү лабораториялардан жана ар башка мезгилдерден келген opportunistic маалыматтарды бириктиргендиктен, жыйынтыктар аймактык тенденцияларды көрсөтүшү мүмкүн, бирок түштүк Африкадагы бардык жапайы кепшөөчү популяциялар үчүн так таралыш көрсөткүчүн бербейт.

Жез эмне үчүн кепшөөчүлөр үчүн маанилүү?

Жез көптөгөн ферменттик системалардын ишине катышкан маанилүү микроэлемент. Булак өзгөчө жез жетишсиздигинде пигменттин жоголушу эрте белгилердин бири болушу мүмкүн экенин; көздүн айланасы агарып, кара түктөр боз же күрөң, күрөң түктөр андан да ачык түскө өзгөрүшү мүмкүн экенин талкуулайт.

Жез жетишсиздиги жүндүн түсү менен гана чектелбейт. Булак таянган үй кепшөөчүлөрү боюнча адабият өнүккөн же маргиналдык жетишсиздикти өсүү, иммунитет жана көбөйүү көрсөткүчтөрүнүн көйгөйлөрү менен байланыштырат. Бирок эркин жашаган жапайы жаныбарларда бул функционалдык таасирлерди түз жана көзөмөлдөнгөн түрдө өлчөө өтө кыйын.

Боордогу Жездин Концентрациясы Жапайы Кепшөөчүлөрдө Эмнени Көрсөтөт?

Боордогу жездин концентрациясы кепшөөчүнүн организминде сакталган жез запасынын жана узак мөөнөттүү жез керектөөсүнүн эң маанилүү көрсөткүчтөрүнүн бири; керектелген жез көбөйгөн сайын боордогу жез жогорулашы мүмкүн жана жетишсиз кабыл алууда боор запастары пайдаланылгандыктан, плазмадагы жез запастар олуттуу азайганга чейин нормалдуу бойдон калышы мүмкүн.

Эмне үчүн боор кандан эртерээк маалымат бере алат?

Кепшөөчүнүн боору кабыл алынган ашыкча жезди сактайт. Рациондо жетиштүү жез жок болгондо бул запастар метаболизмдик муктаждыктарды камсыз кылуу үчүн колдонулушу мүмкүн. Ошондуктан жаныбар жези жетишсиз рационду жей баштаган күндө да плазмадагы жез бир канча убакыт нормалдуу аралыкта калышы мүмкүн.

Булак колдонгон чечмелөө системасында плазмадагы жез 0,6-1,5 mg/L аралыгында жетиштүү деп эсептелет жана <0,6 mg/L жетишсиздиктин көрсөткүчү болуп саналат. Бирок боор запастарынын <20 mg/kg кургак зат деңгээлине чейин азайышы плазмадагы төмөндөөдөн мурда болушу мүмкүн.

Эмне үчүн кургак зат негизинде отчет берилет?

Боор тканынын суу көлөмү үлгүлөрдүн арасында өзгөрүшү мүмкүн. Жезди нымдуу ткандын салмагына карата берүү ар башка суу курамынын жыйынтыкка таасир этүүсүнө алып келиши мүмкүн. Ошондуктан изилдөөдөгү салыштыруулардын көбү кургак зат негизинде, башкача айтканда mg Cu/kg DM түрүндө берилген.

Мурунку изилдөөлөрдө нымдуу ткандын негизинде берилген жыйынтыктар дени сак кепшөөчүнүн боорунда %28 кургак зат бар деген божомол менен кургак зат негизине өткөрүлгөн. Бул өзгөртүү өлчөө эмес, изилдөөнүн маалыматтарды шайкештештирүүдө колдонгон божомолу.

Изилдөө колдонгон боор жезинин чектери

20-90 mg/kg Боордогу Жез Жетишсиздикпи же Жетиштүүлүктү Көрсөтөбү?

Бул изилдөө колдонгон чечмелөө системасына ылайык, 20-90 mg Cu/kg кургак зат жапайы кепшөөчүлөрдө жетиштүү жез запасынын чегинде бааланса болот; бирок Puls негизиндеги айрым үй кепшөөчүлөрүнүн референстик системалары ошол эле аралыкты маргиналдык жетишсиздик деп классификациялагандыктан, диагностикалык жыйынтык колдонулган референстик алкакка жараша олуттуу өзгөрүшү мүмкүн.

Референстик аралыктын таасири

Булактын Table 3 маалыматына ылайык бааланган маалыматтын кичи топтомунда үлгүлөрдүн %43ү 20-90 mg Cu/kg кургак зат аралыгында. Puls классификациясы колдонулса, бул жаныбарлардын баары маргиналдык жетишсиз деп эсептелет. Ал эми изилдөө артык көргөн ыкмада бул аралык жездин нормалдуу запасынын бир бөлүгү болуп саналат.

Бул жөн гана терминологиялык айырма эмес. Бир эле жаныбар популяциясы бир лабораторияда жогорку деңгээлде “маргиналдык жетишсиз”, башка референстик система менен болсо көбүнчө “жетиштүү” деп отчеттолушу мүмкүн. Ошондуктан жапайы кепшөөчүлөрдүн жез абалы бааланганда колдонулган чек сөзсүз ачык көрсөтүлүшү керек.

Булактын Table 3үндөгү сандык дал келбестик

Булактын Table 3 таблицасында <20 mg/kg кургак зат классы үчүн салмакталган %6,3 көрсөткүчү берилген, ал эми негизги талкуу текстинде ошол эле класс үчүн %4,3 деп жазылган. Бул эки катыш бири-бирине дал келбейт.

Таблицанын эскертмесинде дагы 775 үлгүдөн southern KNPге тиешелүү 253 үлгү чыгарылгандан кийин 403 үлгү калганы айтылат. 775 менен 253түн айырмасы 522 болгондуктан, эскертмеде кошумча арифметикалык дал келбестик бар.

Verianla бул маанилердин эч бирин кайра эсептеп, булак маалыматтын ордуна койгон эмес. Эки дал келбестик тең түпнуска отчеттуулуктун чечмелөө чеги катары сакталган.

Айлана-чөйрөнүн жез менен булганышы эмне үчүн маанилүү?

Phalaborwaга жакын жердеги тарыхый кен казуудан чыккан аба булганышы аймактагы кепшөөчүлөрдүн боорунда жездин олуттуу топтолушу менен байланышкан. Бодо малдын өлүмдөрүндө орточо боор жези 1078 ± 388 mg/kg кургак зат деп билдирилген.

Ошол эле аймактагы impala изилдөөлөрүндө орточо 810 жана 534 mg/kg, Afrika buffalo изилдөөлөрүндө 287 жана 196 mg/kg маанилери байкалган. Түштүк KNPнин булганбаган бөлүгүндөгү жаныбарларда болсо болжол менен 90 mg/kg деңгээлдери билдирилген.

Бул мисал боордогу жезди азыктануу абалын баалоодо гана эмес, айлана-чөйрөдөгү жез таасиринин биомаркери катары да колдонууга болорун колдойт.

Түрлөр эмне үчүн ар башка маанилерди көрсөтүшү мүмкүн?

Оттогон жаныбарлар негизинен graminoid өсүмдүктөрүн, browse жеген түрлөр дарак жана бадал жалбырактарын, аралаш азыктанган түрлөр болсо эки булакты тең колдоно алат. Булак адабиятында browse материалы көптөгөн аймактарда чөптөргө караганда көбүрөөк жез камтышы мүмкүн экени айтылат.

Бирок тоют өсүмдүгүн тандоо гана таасир этпейт. Топурак жана чаң жутуу, темир жана күкүрт сыяктуу жез антагонизмине таасир бере ала турган элементтер, түрдүн жез метаболизми жана аймактык экологиялык шарттар да боордогу жезди өзгөртө алат.

Ошондуктан бир эле аймакта mixed feeder тобунун grazer тобуна караганда жогорку орточо көрсөтүшү түр метаболизмдик жактан көбүрөөк жез топтойт дегенди өзүнчө далилдебейт.

Floodplain аймактары эмне үчүн көңүл бурат?

Изилдөөдө так жез жетишсиздигин көрсөткөн учурлардын маанилүү бөлүгү floodplain же pan аймактарында оттогон жаныбарларда топтолгон. Camdeboo National Parkтагы blesbokтор, Etosha Panдагы wildebeest жана башка саздуу жерлерден алынган үлгүлөр бул көрүнүшкө салым кошот.

Camdeboo National Parkта дайыма дамбанын айланасындагы жуулган floodplain топурактарында оттогон blesbokтордун орточо боор жези 16,1 mg/kg кургак зат жана плазма жези 0,07 mg/L деп билдирилген.

Etosha Panдагы 21 wildebeest үлгүсүндө болсо орточо 2,9 mg/kg кургак зат жана 0,8-8,7 mg/kg аралык билдирилген. Бул маанилер изилдөө колдонгон <20 mg/kg жетишсиздик чегинен так төмөн.

Тандалган түр жана аймактардагы боор жези

Бул таблица түрлөрдү “ранжирлөө” үчүн колдонулбашы керек. Жаныбарлар жашаган аймактар, рациондор жана жез таасири бирдей эмес.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Маалымат булагы

Изилдөө нөлдөн баштап түзүлгөн бирдиктүү үлгү алуу кампаниясы эмес. Боордогу жез жыйынтыктары үч негизги булактан бириктирилген:

• University of Pretoria UP Nutrilabга жөнөтүлгөн жапайы кепшөөчүлөрдүн боор үлгүлөрү,
• жаныбарларды азыктандыруу адистери, ветеринарлар жана фермерлер тарабынан күнүмдүк түрдө жөнөтүлгөн үлгүлөр,
• жарыяланган макалалар, диссертациялар, изилдөө отчеттору жана авторлор үчүн жеткиликтүү жарыяланбаган изилдөө жазуулары.

Клиникалык жактан оорулуу жаныбарлардан алынган үлгүлөр негизги маалымат топтомуна киргизилген эмес.

Боор үлгүлөрүнүн анализи

UP Nutrilab үлгүлөрүндө микроэлементтерди өлчөө University of Pretoria Department of Animal Sciences лабораториясында жүргүзүлгөн. Жездин концентрациясы нымдуу күлдөө процессинен кийин атомдук абсорбциялык спектрофотометрия менен аныкталган.

Булак аппаратты Varian AA Spectrophotometer 50 (1997) деп сүрөттөйт.

Нымдуу салмак жыйынтыктарын кургак затка өткөрүү

Мурунку изилдөөлөрдөгү айрым жез жыйынтыктары нымдуу боор салмагына карата берилген. Бул жыйынтыктарды салыштырууга мүмкүн кылууда дени сак кепшөөчү боорунда %28 кургак зат болот деген божомол кабыл алынган.

Ошондуктан кургак затка өткөрүлгөн эски маанилерде аналитикалык өлчөө белгисиздигинен тышкары, %28 кургак зат божомолунан келип чыгышы мүмкүн болгон кошумча белгисиздик да бар.

Аналитикалык гетерогендүүлүк

Маалыматтар көптөгөн булактардан жана ар башка мезгилдерден келгендиктен бардык үлгүлөр бир эле лабораториядан, аппараттан, ажыратуу ыкмасынан, сактоо мөөнөтүнөн же боордун бир эле бөлүгүнөн алынган деп айтууга болбойт.

Булак микроэлементтер боордун ичинде бир тектүү таралбай турганын жана алынган анатомиялык аймак өлчөнгөн концентрацияга таасир бере аларын ачык белгилейт.

Эмне үчүн жалпы статистикалык салыштыруу жүргүзүлгөн эмес?

Авторлор негизги бириктирилген маалыматта түрлөр арасында жаңы жалпы статистикалык тест жүргүзгөн эмес. Мунун себеби — жаныбарлардын рациондорундагы жана айлана-чөйрөдөгү жез таасириндеги айырмачылыктар түрдүн ичинде да, түрлөр арасында да өтө чоң.

Бул чечим өзгөчө маанилүү: таблицадагы орточо маанилер катар турса да, ар бир орточо бирдей эксперименттик шартта алынган өз алдынча дарылоо тобун билдирбейт.

Vaalbos Parkтагы жалпы чөйрө салыштыруусу

Булакта түрлөрдү салыштырууга салыштырмалуу ылайыктуураак мисалдардын бири Vaalbos Parkта бир корукта жашаган blesbok, springbok жана impalalardan алынган жарыяланбаган маалымат топтому.

Булак бул үч түрдүн орточо маанилеринин ортосундагы айырмачылыктар статистикалык жактан маанилүү болбогонун билдирет. Демек, “mixed feeder ар дайым grazerге караганда жогорку жезге ээ” деген жалпы эреже бул изилдөө тарабынан колдоого алынбайт.

Топурактагы Жез Картасы Жапайы Жаныбарлардын Жез Абалын Түз Болжой Алабы?

Жок. Изилдөө өсүмдүк үчүн жеткиликтүү топурак жези жапайы кепшөөчүлөрдүн боордогу жез абалын өзүнчө ишенимдүү болжой албай турганын көрсөтөт; өсүмдүктүн тамыр тереңдиги, өсүмдүк түрү, browse же grass тандоосу, топурак жутуу, химиялык биожеткиликтүүлүк жана жез антагонизмине таасир эткен башка элементтер топурак өлчөмү менен жаныбар тканынын ортосундагы байланышты өзгөртө алат.

Kalahari мисалы

South African topsoil изилдөөлөрү Kalaharинин айрым бөлүктөрүн өсүмдүк үчүн жеткиликтүү жез боюнча өтө төмөн көрсөткөн. Ошого карабастан Mier аймагындагы springbokтордо орточо боор жези 149 mg/kg DM, gemsbokтордо болсо 73 mg/kg DM деп билдирилген.

Бул эки маани изилдөө колдонгон чечмелөө системасында жез жетишсиздигин көрсөтпөйт. Демек, үстүңкү топурактагы жездин төмөн болушу эркин жашаган жаныбарда сөзсүз жез жетишсиздиги бар дегенди билдирбейт.

Southern Kruger National Park

Erasmusтун 312 buffalo бооруна негизделген изилдөөсүндө KNPнин түштүк бөлүгүндө орточо 83 mg/kg DM табылган, борбордук аймакта 132 жана түндүктө 147 mg/kg DM билдирилген.

Түштүк KNP үлгүлөрүндө айрым жаныбарлардын <20 mg/kg кургак зат деңгээлине түшүшү чыныгы жетишсиздик ыктымалдыгын көрсөтөт. Ошол эле учурда 1989-жылдагы кен казуудан чыккан жез булганышы кийинки жыйынтыктарга канчалык салым кошкону жана табигый тоют менен чаңдагы жездин үлүшү толук ажыратылган эмес.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

Түштүк Африка субрегионунда изилденген эркин жашаган жапайы кепшөөчүлөрдүн көбү табигый рациондорунан жетиштүү көлөмдө жез алат.

Боордогу жездин концентрациясы, өзгөчө айлана-чөйрөдөгү жездин ашыкча таасирин жана төмөн жез запастарын баалоодо пайдалуу биомаркер.

Жез жетишсиздигинин мисалдары floodplain же pan аймактарында оттогон айрым жаныбарларда жана southern KNP, eastern Free State жана Mpumalangaнын кээ бир аймактарында топтолот.

20-90 mg/kg кургак зат аралыгын “маргиналдык жетишсиз” деп эсептөө жапайы кепшөөчүлөрдө жетишсиздиктин таралышын кыйла көбөйтүшү мүмкүн; авторлор бул аралыкты жетиштүү запас чегинде баалоону жакташат.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

Изилдөө түштүк Африкадагы бардык жапайы кепшөөчүлөрдүн жез абалын чагылдырган ыктымалдык негизиндеги аймактык таралыш изилдөөсү эмес.

Ар бир grazer түрү mixed feeder же browser түрлөрүнө караганда сөзсүз төмөн жез деңгээлине ээ экени далилденген эмес.

Үстүңкү топурактагы жездин төмөн болушу түздөн-түз жаныбарларда жез жетишсиздигине алып келери көрсөтүлгөн эмес.

Изилдөө бардык жапайы кепшөөчүлөр үзгүлтүксүз жез кошумчасына муктаж экенин колдобойт; жалпы жыйынтык, тескерисинче, кеңири масштабдагы кошумчага муктаждык үчүн далил аз экенин көрсөтөт.

Боордо >500 mg/kg болушу өзүнчө клиникалык жез уулануу диагнозу эмес; изилдөө муну токсикоз коркунучу катары колдонот.

Негизги чектөөлөр

Маалыматтар opportunistic түрдө топтолгон жана географиялык үлгү алуу тең салмакталган эмес.

KwaZulu-Natalдын айрым bushveld жана саздуу аймактары, Eastern Capeтеги game тыгыздыгы жогору айрым жерлер жана North Westтеги кээ бир коруктар жетишсиз көрсөтүлгөн.

Strict browser түрлөрүнө тиешелүү маалымат көлөмү чектелүү.

Ар түрдүү лабораториялар жана анализ процедуралары өлчөө өзгөрмөлүүлүгүн жаратышы мүмкүн.

Боордо жез бир тектүү таралбагандыктан, үлгү алынган анатомиялык аймак жыйынтыкка таасир бере алат.

Нымдуу салмак жыйынтыктарынын бир бөлүгү %28 кургак зат божомолу менен өткөрүлгөн.

Түрлөрдүн чыныгы жез керектөөсү өлчөнбөгөндүктөн, боор жыйынтыктарынан рациондогу жездин так көлөмүн артка эсептөө мүмкүн эмес.

Авторлордун өз Table 3 отчетунда %6,3 менен %4,3 жетишсиздик катыштарынын ортосунда жана үлгү саны боюнча эскертмеде ички дал келбестик бар.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталышы: Copper nutritional status of free-ranging wild ruminants in southern Africa

Авторлор: J.B.J. van Ryssen; E.C. Webb.

Corresponding author: J.B.J. van Ryssen.

Негизги мекеме: Department of Animal Science, Faculty of Natural and Agricultural Sciences, University of Pretoria, Pretoria, South Africa.

E.C. Webb учурдагы дареги: Department of Animal Science, College of Agriculture and Natural Resources, Tarleton State University, Texas A&M University System, Texas, USA.

J.B.J. van Ryssen ORCID: 0000-0002-9603-1869.

E.C. Webb ORCID: 0000-0001-5648-6319.

Журнал: South African Journal of Animal Science.

Басып чыгаруучу: South African Society for Animal Science.

Том / сан / бет: 56(3), 65-78.

Жөнөтүлгөн күнү: 2 Октябрь 2025.

Кабыл алынган күнү: 20 Январь 2026.

Жарыяланган күнү: 12 Март 2026.

DOI: 10.17159/sajas.v56i03.01.

Булак түрү: Рецензияланган Research Article; жарыяланган жана жарыяланбаган талаа/лаборатория жазууларын бириктирген opportunistic байкоо маалыматтарынын синтези.

Рецензия: Журналдын учурдагы саясаты single-blind peer review жана кеминде эки баалоочуну карайт.

Лицензия: Creative Commons Attribution 4.0 International.

Негизги маалымат: 14 жапайы кепшөөчү түрүнөн 1.000ден ашык боор жези боюнча жазуу.

Негизги лабораториялык ыкма: Нымдуу күлдөөдөн кийин атомдук абсорбциялык спектрофотометрия; UP Nutrilab үлгүлөрүндө Varian AA Spectrophotometer 50.

Маалыматтарды стандартташтыруу: Нымдуу салмак негизиндеги эски боор маанилери дени сак боордо %28 кургак зат болот деген божомол менен кургак зат негизине өткөрүлгөн.

Негизги статистикалык ыкма: Бириктирилген негизги маалыматта жаңы түрлөр аралык жалпы статистикалык анализ жүргүзүлгөн эмес; булактардын, рациондордун жана айлана-чөйрөлүк таасирлердин гетерогендүүлүгүнөн улам жыйынтыктар сүрөттөөчү жана контексттик түрдө бааланган.

Этика: Күнүмдүк game harvesting же hunting учурунда мурда эле өлтүрүлгөн жаныбарлардан алынган боор үлгүлөрү үчүн жаныбарлар изилдөө максатында өлтүрүлбөгөндүктөн өзүнчө этикалык уруксат алынбаганы айтылат.

Каржылоо: National Research Foundation тарабынан J.B.J. van Ryssenге берилген каржылоо UP Nutrilab химиялык анализдерин жүргүзүүгө мүмкүндүк берген; булак өзүнчө grant номерин бербейт.

Автордук салымдар: J.B.J. van Ryssen адабият серепин жүргүзүп, биринчи долбоорду жазган. E.C. Webb макаланы карап чыгып, редакциялаган. Эки автор тең шилтеме берилген көптөгөн MSc диссертацияларында жетекчи же кошумча жетекчи болуп иштеген.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришет.

Маалымат жеткиликтүүлүгү: PDFде өзүнчө маалымат жеткиликтүүлүгү бөлүмү жок. Расмий макала барагындагы “Data Availability Statement” талаасы да мазмун бербейт.

Булактагы маанилүү отчеттук дал келбестиктер

Table 3 салмакталган <20 mg/kg кургак зат катышын %6,3 деп берет, ал эми талкуу тексти %4,3 деп жазат.

Table 3 эскертмесинде жалпы 775 үлгүдөн southern KNPге тиешелүү 253 үлгү алынгандан кийин 403 үлгү калганы айтылат; берилген сандар арифметикалык жактан бири-бирине туура келбейт.

PDFдеги DOI шилтемеси типографиялык жактан “https://doi.org//10.17159/sajas.v56i03.01” түрүндө кош кыйгач сызык менен басылган; DOIнин канондук формасы 10.17159/sajas.v56i03.01.

Негизги чечмелөө чеги

Бул изилдөө ар башка убакта, ар түрдүү аймактарда жана жарым-жартылай ар башка лабораторияларда алынган учурдагы боор жези маалыматтарын кайра чечмелеген синтез. Жыйынтыктар аймактык жана биологиялык үлгүлөрдү көрсөтө алат; бирок маалымат өндүрүүдөгү гетерогендүүлүктөн улам бирдиктүү, тең салмакталган жана стандартташтырылган улуттук талаа тажрыйбасы катары чечмеленбеши керек.