Bu tədqiqatda təklif olunan həyat-mərkəzli münasibətli info-computational çərçivə, idrakı canlı sistemlərin öz təşkilatlanmalarını davam etdirərkən mühitləri ilə qavrayış, tənzimləmə və məna-yaratma əlaqəsi qurduqları fasiləsiz proses; zəkanı isə bu idraki təşkilatlanmanın yenilik, pozulma və qeyri-müəyyənlik şəraitində məqsədyönlü problemləri həll etmək səriştəsi kimi ayıran konseptual çərçivədir. Tədqiqat psixologiya, idrak elmi, biologiya, fəlsəfə, kibernetika, təbii hesablama və süni intellekt ədəbiyyatındakı müxtəlif idrak və zəka anlayışlarını müqayisə edir. Yeni təcrübə və ya məlumat yaratmır; məqsədi anlayışların əhatəsini yenidən təşkil etmək və təbii sistemlərlə süni sistemlərin eyni sözlərlə, lakin fərqli ontoloji şərtlərdə necə qiymətləndirilə biləcəyini izah etməkdir.

Mənbənin əsas fərqləndirməsi üç səviyyəlidir: fiziki uyğunlaşma, idrak və zəka. Sistemin ətraf mühit şəraitinə görə fiziki olaraq dəyişməsi təkbaşına idrak deyil. Müəllifin çərçivəsində idrak, canlı sistemin öz təşkilatlanmasını qorumaq üçün mühiti ilə əlaqəsini qavraması, tənzimləməsi və koordinasiya etməsi ilə başlayır. Zəka isə əsas idraki tənzimləmənin üzərində, sistemə-nisbi məqsədlərə çatmaq üçün mümkün hərəkətlər arasında çevik şəkildə yol tapmaq və problemləri həll etmək səriştəsini ifadə edir.

Bu baxış insan-mərkəzli idrak təriflərindən fərqlənir. İnsan-mərkəzli ənənələr idrakı əsasən qavrayış, yaddaş, mühakimə, dil və problem həlli kimi insan zehni prosesləri ilə əlaqələndirdiyi halda, həyat-mərkəzli yanaşma idrakı canlı təşkilatlanmanın əsas xüsusiyyəti kimi təkhüceyrəli orqanizmlərə qədər genişləndirir. Zəka da yalnız simvolik mühakimə və ya IQ ilə deyil; canlı sistemin dəyişən şəraitdə məqsədlərini nə dərəcədə çevik, dayanıqlı və effektiv şəkildə davam etdirə bilməsi ilə əlaqələndirilir.

Süni sistemlər üçün nəticə daha ehtiyatlıdır. Mənbəyə görə müasir AI sistemləri mühəndislik yolu ilə yaradılmış və ya törəmə zəka göstərə, idrakabənzər funksiyalar yerinə yetirə bilər; lakin həyat-mərkəzli bioloji tərifə əsasən autopoietic, özünü davam etdirən canlı idrak sistemləri deyillər. Bədənlənmiş, avtonom və özünü-tənzimləyən süni sistemlər bəzi idrak xüsusiyyətlərinə yaxınlaşa bilər; bunun gələcəkdə ayrıca konseptual kateqoriyalar tələb edib-etməyəcəyi açıq tədqiqat sualıdır.

İdrak ilə Zəka Arasındakı Əsas Fərq Nədir?

Bu tədqiqatın təklif etdiyi çərçivədə idrak, canlı sistemin öz mövcudluğunu davam etdirərkən mühiti ilə əlaqəsini qavraması, tənzimləməsi və koordinasiya etməsi ilə gerçəkləşən əsas həyat prosesidir; zəka isə bu idraki prosesin yenilik, pozulma və qeyri-müəyyənlik şəraitində sistemə-nisbi məqsədlərə çatmaq üçün problem həllindəki səriştə dərəcəsidir.

Mənbənin başlanğıc nöqtələrindən biri “idrak” və “zəka” sözlərinin müxtəlif fənlərdə çox vaxt bir-biri ilə qarışdırılmasıdır. Bəzi yanaşmalar zəkanı idrakın alt qabiliyyəti kimi görür, digərləri isə zəkanı idraki proseslərdən asılı olmayan performans qabiliyyəti kimi müəyyənləşdirir.

Təklif olunan çərçivə bu qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq üçün anlayışları iyerarxik, eyni zamanda dərəcəli şəkildə nəzərdən keçirir.

Buna görə mayenin xarici qüvvəyə uyğun olaraq formasını dəyişməsi və ya dissipativ strukturun dinamik tarazlığı saxlaması uyğunlaşma kimi qiymətləndirilə bilər; lakin müəllif bunları idrak kimi təsnif etmir. İdrak üçün sistemin öz təşkilatlanması baxımından mənalı qarşılıqlı əlaqə və daxili tənzimləmə tələb olunur.

Məqsədyönlülük şüurlu niyyət deməkdirmi?

Xeyr. Mənbə “goal-directedness” anlayışını minimal və antropomorfik olmayan mənada istifadə edir. Məqsədyönlülük üçün insana bənzər şüurlu niyyət və ya simvolik məqsəd təmsili tələb olunmur.

Bioloji sistemlərdə məqsədlər həyatın təşkilatlanmasından yarana bilər: mövcudluğu davam etdirmək, yaşaya bilmə sərhədləri daxilində qalmaq, böyümə və çoxalma kimi hallar buna nümunədir. Süni sistemlərdə isə məqsəd kənardan müəyyən edilə və ya qarşılıqlı əlaqə vasitəsilə öyrənilə bilər.

Müəllif baxımından mühüm olan məqsədin haradan gəldiyindən çox, sistemin fəaliyyətini həmin məqsədlə əlaqəli şəkildə tənzimləyə bilməsidir.

İnsan-Mərkəzli və Həyat-Mərkəzli İdrak Yanaşmaları Necə Fərqlənir?

İnsan-mərkəzli yanaşmalar idrakı əsasən insan zehni və çox vaxt inkişaf etmiş sinir sistemlərinə bağlı zehni proseslər vasitəsilə müəyyənləşdirdiyi halda, həyat-mərkəzli yanaşma idrakı autopoietic təşkilatlanma, sense-making və orqanizm–mühit qarşılıqlı əlaqəsi formasında bütün canlı sistemlərə genişləndirir.

Klassik mentalizm

Klassik mentalist yanaşma idrakı şüurlu düşüncə və ya bədəndən nisbətən müstəqil simvol əməliyyatları ilə əlaqələndirir. Tarixən ağıl–bədən dualizmi və rasional insan zehnini idrakın mərkəzi hesab edən fəlsəfi ənənə bu xəttin əsasını təşkil etmişdir.

İdraki inqilab və simvolik hesablama

20. əsrin ortalarında idraki inqilab zehni simvolik informasiya emalı sistemi kimi yenidən müəyyənləşdirdi. Beləliklə, şüur-mərkəzli izahın yerini daha mexaniki və hesablama yönümlü model aldı; lakin idrakın əsasən insan zehni ilə əlaqələndirilməsi böyük ölçüdə davam etdi.

4E idrak

1990-cı illərdən etibarən embodied, embedded, enactive və extended cognition çərçivələri idrakın beyin daxilində təcrid olunmuş simvol manipulyasiyasına endirilə bilməyəcəyini müdafiə etdi. Bədən quruluşu, sensor-motor funksiyalar, alətlər və mühit konteksti idraki prosesin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirildi.

Extended Mind yanaşmasında mühitdəki alətlər və strukturlar yaddaş və ya hesablama kimi idraki funksiyaların bir hissəsini həyata keçirə bilər. Predictive processing yanaşmaları isə idrakı mühitlə qarşılıqlı əlaqə boyunca proqnoz xətalarını azaltmağa çalışan dinamik proses kimi nəzərdən keçirir.

Həyat-Mərkəzli İdrak Yanaşması Nəyi Müdafiə Edir?

Həyat-mərkəzli yanaşma idrakı yalnız sinir sistemi və ya insan zehni ilə məhdudlaşdırmaq əvəzinə, canlı sistemlərin özlərini yaratma, davam etdirmə, mühiti qavrama, mənalı fərqlərə reaksiya vermə və dəyişən şəraitdə tənzimlənmə proseslərinin əsas xüsusiyyəti kimi nəzərdən keçirir.

Məqalə bu xəttin mühüm tarixi dayaqlarından biri kimi Maturana və Varelanın autopoiesis yanaşmasından istifadə edir. Autopoiesis canlı sistemin öz təşkilatlanmasını davamlı şəkildə yaratması və qoruması ideyasıdır.

Bu çərçivədə idrak həyatın sonradan əlavə edilən yüksək səviyyəli məhsulu deyil, həyatın təşkilatlanmasının özü ilə bağlı əsas proses kimi görülür.

Basal cognition

“Basal cognition” sinir sistemi olmayan hüceyrəvi və ya çox sadə təşkilatlanmalarda görünən qavrayış, tənzimləmə, yaddaşabənzər davamlılıq və məqsədyönlü uyğunlaşma formalarını ifadə edir.

Mənbə slime mold, bakterial icmalar və planarian regenerasiyası kimi əvvəlki tədqiqatlardan nümunələrdən istifadə edərək mürəkkəb sinir sisteminin hər uyğunlaşan problem həll etmə davranışı üçün zəruri olmaya biləcəyi fikrini dəstəkləyir.

Anticipation

Həyat-mərkəzli idrakın mühüm elementlərindən biri anticipation, yəni yalnız mövcud stimullara reaksiya vermək əvəzinə gələcəkdə mümkün vəziyyətlərə uyğun olaraq hərəkətin tənzimlənməsidir.

Rosenin anticipatory systems yanaşması və daha sonrakı predictive processing / Active Inference çərçivələri orqanizmin özü və mühiti haqqında daxili qanunauyğunluqlardan istifadə edərək gələcək vəziyyətlərə hazırlaşa bilməsini idrakın mühüm komponentlərindən biri kimi nəzərdən keçirir.

İkinci-dərəcəli kibernetika və özünü-tənzimləmə

Canlı sistemlər yalnız mühit siqnallarını emal etmir; öz daxili vəziyyətlərini də izləyib dəyişə bilirlər. Bu geribildirimli və özünə-istinadlı struktur idraki təşkilatlanmanın sabit olmayan, yenidən qurula bilən proses olmasına töhfə verir.

Info-Computation İdrak Müzakirəsinə Nə Əlavə Edir?

Info-computational yanaşma hesablamanı yalnız abstrakt simvolların Turing tipli emalı kimi deyil, fiziki forma, maddə, informasiya və dinamik təşkilatlanma daxilindəki çevrilmələri əhatə edən daha geniş təbii informasiya emalı prosesi kimi şərh edərək computational və embodied idrak yanaşmalarını eyni çərçivədə birləşdirməyi hədəfləyir.

Məqalə klassik computationalism ilə embodied cognition arasında çox vaxt süni qarşıdurma qurulduğunu müdafiə edir. Əgər “hesablama” yalnız rəqəmsal simvol manipulyasiyası kimi müəyyənləşdirilərsə, bədənlənmiş və enactive idrak computational izahla uyğunsuz görünə bilər.

Müəllifin “new computationalism” adlandırdığı daha geniş yanaşmada isə computation yalnız alqoritmik simvol emalı deyil. İnteraktiv, fiziki, morfoloji, alt-simvolik və özünü dəyişdirən proseslər də hesablama ailəsinə daxil edilir.

Morfoloji hesablama

Morfoloji hesablamada fiziki struktur passiv daşıyıcı deyil. Sistem forma, material xüsusiyyətləri və fiziki dinamikaları vasitəsilə informasiya emal edə bilər.

Bu baxış canlı sistemlərdə “proqram təminatı” ilə “aparat təminatı” arasında sərt fərq qoymağı çətinləşdirir. Struktur və proses birlikdə dəyişə bilər; metabolizm, inkişaf, morfogenez və uyğunlaşma sistemin hesablamasının bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Simvolik və alt-simvolik proseslər birlikdə nəzərdən keçirilə bilərmi?

Mənbənin info-computational yanaşması bəli cavabını verir. Alt-simvolik, fasiləsiz və paylanmış proseslərin daha yüksək təşkilatlanma səviyyələrində sabit əlaqələr yaradaraq simvolik əməliyyatlara əsas ola biləcəyi düşünülür.

Beləliklə, insan dili və formal mühakimə kimi simvolik idrak bioloji alt-simvolik proseslərdən tamamilə qopmuş ayrı bir dünya kimi görülmür.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqat laboratoriya, sahə, klinik və ya kompüter simulyasiyası araşdırması deyil. Onun metodu; idrak, biologiya, kibernetika, fəlsəfə, informasiya nəzəriyyəsi və süni intellekt sahələrindəki nəzəri ənənələri müqayisə etmək və onların konseptual əlaqələrini birləşdirici çərçivədə yenidən təşkil etməkdir.

Buna görə məqalədə nümunə ölçüsü, təcrübə qrupları, model hiperparametrləri, p dəyərləri, etimad intervalları və ya performans göstəriciləri yoxdur. “Nəticələr” kəmiyyət təcrübə nəticələrindən daha çox təklif olunan konseptual fərqləndirmələrdən və ədəbiyyat sintezindən ibarətdir.

İnsan-mərkəzli yanaşmanın əsas xətləri

Mənbə insan-mərkəzli idrak və zəka ədəbiyyatını bir neçə tarixi və nəzəri xətt üzrə araşdırır:

• Developmental yanaşma: Piaget-də idrak uyğunlaşma prosesi; zəka isə assimilation ilə accommodation arasında effektiv tarazlıq qura bilmə qabiliyyəti kimi nəzərdən keçirilir.
• Socio-cultural yanaşma: Vygotsky-də idrak sosial qarşılıqlı əlaqə, dil və mədəni alətlər vasitəsilə formalaşır.
• Psychometric yanaşma: Zəka müxtəlif idraki qabiliyyətlərin kəmiyyət qiymətləndirilməsi və faktor strukturları vasitəsilə ölçülür.
• Information-processing yanaşması: İdrak simvolik problem məkanlarında informasiya emalı; zəka isə effektiv problem həll etmə qabiliyyəti kimi modelləşdirilir.
• Contemporary distributed/extended yanaşma: İdrak beyindən kənardakı bədənə və mühit resurslarına doğru genişlənə bilər.

Həyat-mərkəzli yanaşmanın empirik dayaqları

Məqalə öz təcrübəsini aparmasa da, həyat-mərkəzli idrak tezisini qiymətləndirmək üçün əvvəlki empirik ədəbiyyatdan üç mühüm nümunədən istifadə edir:

• Physarum polycephalum kimi slime moldların sinir sistemi olmadan məkan problem həlli və dövri mühit dəyişikliklərini qabaqcadan görmə davranışları,
• bakteriya icmalarının quorum sensing vasitəsilə populyasiya səviyyəsində koordinasiya və metabolik keçidlər həyata keçirməsi,
• planarilərin regenerasiya zamanı hüceyrə səviyyəsində morfoloji yaddaşla mürəkkəb bədən planlarını yenidən yarada bilməsi.

Bu nəticələrin hər biri ayrı-ayrı orijinal tədqiqatlardan gəlir. Bu Philosophies məqaləsi sözügedən təcrübələrin yenidən təhlili və ya təkrarı deyil.

Mövcud Süni İntellekt Bu Çərçivədə İdraki Sayılırmı?

Mənbənin həyat-mərkəzli tərifində mövcud süni intellekt sistemləri mühəndislik yolu ilə yaradılmış və ya törəmə zəka göstərə, idrakabənzər funksiyalar yerinə yetirə bilər, lakin autopoietic həyat təşkilatlanmasına malik olmadıqları üçün bioloji mənada idraki sistem kimi təsnif edilmir.

Bu fərq süni sistemlərin qabiliyyətsiz olduğu demək deyil. Model performansı, öyrənmə, problem həlli və ya müəyyən tapşırıqlarda insanı üstələmə kimi funksiyalar “engineered intelligence” çərçivəsində qiymətləndirilə bilər.

Lakin məqalənin həyat-mərkəzli idrak tərifi üçün yalnız kənardan verilən tapşırığı uğurla yerinə yetirmək kifayət deyil. Davamlı mühitlə qarşılıqlı əlaqə, daxili vəziyyətin tənzimlənməsi, öz təşkilatlanmasını davam etdirmə və sistemin öz mövcudluğu baxımından məna daşıyan proseslər mərkəzi hesab olunur.

Embodied AI niyə ayrıca qiymətləndirilir?

Robotik və cyber-physical sistemlər mühiti qavradıqca, fiziki olaraq hərəkət etdikcə, geribildirim aldıqca və daxili vəziyyətlərini dinamik şəkildə tənzimlədikcə klassik disembodied AI-dan fərqli mövqeyə yaxınlaşırlar.

Müəllif bu sistemlərin avtomatik olaraq bioloji idrak qazandığını demir. Əvəzində perception–action dövrəsi, learning və environmental coupling kimi xüsusiyyətlərin onları həyat-mərkəzli idrak anlayışına konseptual olaraq yaxınlaşdırdığını müdafiə edir.

Gələcəkdə süni idrak mümkündürmü?

Məqalə bunu açıq tədqiqat sualı kimi saxlayır. Gələcəkdə sintetik və ya hibrid sistemlər avtonom özünü-davam etdirmə, davamlı sistemə-nisbi məqsədlər və bədənlənmiş tənzimləmə inkişaf etdirərsə, bugünkü “AI” və “bioloji idrak” fərqinin yeni kateqoriyalarla yenidən nəzərdən keçirilməsi lazım gələ bilər.

Yanaşmaların müqayisəsi

Figure 1 necə şərh edilməlidir?

Mənbə Figure 1-də yuxarıdakı yanaşmaları iki keyfiyyət oxunda yerləşdirir:

• üfüqi ox: Human-centered → Life-centered,
• şaquli ox: Symbolic → Embodied.

Dairələr non-computational, kvadratlar computational yanaşmaları təmsil edir. Bu şəkil kəmiyyət ölçmə qrafiki deyil. Nöqtələrin mövqeyi müəllifin nəzəri təsnifatını vizuallaşdırır; koordinatların ədədi və ya statistik mənası yoxdur.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Məqalə idrak və zəka anlayışlarının müxtəlif fənlərdə vahid universal tərifə malik olmadığını və insan-mərkəzli, embodied, həyat-mərkəzli və computational ənənələrin fərqli ontoloji fərziyyələrdən istifadə etdiyini güclü şəkildə göstərir.

Müəllifin təklif etdiyi konseptual sintez daxilində idrak ilə zəka eyni şey deyil. İdrak canlı sistemin davam edən tənzimləyici təşkilatlanmasıdır; zəka isə bu prosesin problem həll etmə səriştəsidir.

Həyat-mərkəzli ədəbiyyat sinir sistemi olmayan orqanizmlərdə belə qavrayış, regulation, memory-like behavior və problem-solving tipli funksiyalarla bağlı empirik tədqiqatların olduğunu göstərir.

Genişləndirilmiş computation anlayışı simvolik hesablama ilə embodied/təbii prosesləri mütləq bir-birinin əksi kimi görməyin lazım olmadığını müdafiə etmək üçün konseptual vasitə təqdim edir.

Müasir AI sistemləri tapşırıq performansı baxımından mühəndislik yolu ilə yaradılmış zəka göstərə bilər; lakin bu məqalənin həyat-mərkəzli tərifində bioloji idrakla eyni statusda deyil.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Məqalə idrak və ya zəka üçün eksperimental olaraq təsdiqlənmiş vahid universal meyar hazırlamamışdır.

Təklif olunan çərçivə əməliyyat nəzəriyyəsi deyil; müxtəlif təşkilatlanma səviyyələrində informasiya, hesablama və idrak haqqında sualların necə qurulacağını tənzimləyən konseptual “qrammatika” kimi təqdim olunur.

Məqalə bütün həyat elmlərinin idrakı həyatla eyniləşdirmək barədə razılaşdığını göstərmir. Həyat-mərkəzli yanaşma elmi və fəlsəfi ənənələrdən biridir və insan-mərkəzli/neurocentric baxışlarla nəzəri mübahisə davam edir.

Slime mold, bakteriyalar və regenerasiya nümunələri bu məqalənin öz təcrübələri deyil. Bunlar əvvəlki tədqiqatlara istinadlardır.

Mövcud AI sistemlərinin bioloji mənada idraki olmadığını demək gələcəkdə bütün süni sistemlərin idrak inkişaf etdirməsinin mümkünsüz olduğunu sübut etmir. Müəllif bunu açıq tədqiqat sualı kimi saxlayır.

Figure 1-də tədqiqatçıların mövqeləri ölçmə nəticəsi deyil; keyfiyyət xarakterli nəzəri xəritədir.

Məhdudiyyətlər və gələcək tədqiqat

Müəllif öz çərçivəsinin ən mühüm məhdudiyyətini açıq şəkildə bildirir: təklif olunan struktur operational theory deyil. Vahid intelligence score və ya ölçmə protokolu təqdim etmir.

Çərçivənin üç əsas münasibətli elementi information, computation və cognition/observer-agency-dir. Information strukturlaşdırılmış fərqlərə, computation bu fərqlərin çevrilməsinə, cognition isə fərqlərin özü üçün məna daşıdığı və çevrilmələrin funksiya qazandığı observer-agent-a aiddir.

Bunun ölçülə bilən hala gətirilməsi təşkilatlanma səviyyəsinə və elmi sahəyə xas olmalıdır. Bakteriyada, çoxhüceyrəli orqanizmdə, insanda və süni sistemdə eyni əməliyyat idrak metrikasının avtomatik istifadə oluna biləcəyi iddia edilmir.

Gələcəkdə süni və ya sintetik sistemlərin autonomous self-maintenance, persistent goals və embodied regulation kimi xüsusiyyətlər inkişaf etdirməsi bioloji idrakla mühəndislik yolu ilə yaradılmış zəka arasındakı bugünkü konseptual təsnifatın yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Cognition and Intelligence in Natural and Artificial Systems

Müəllif: Gordana Dodig-Crnkovic.

Qurumlar: Department of Computer Science and Engineering, Chalmers University of Technology, Gothenburg, İsveç; Faculty of Engineering and Health, Mälardalen University, Västerås, İsveç.

Jurnal: Philosophies.

Nəşriyyat: MDPI.

Mənbə növü: Konseptual/nəzəri akademik məqalə; idrak, zəka, həyat-mərkəzli idrak, info-computation və süni intellekt arasındakı əlaqələri ədəbiyyat əsasında sintez edən tədqiqat.

Nəşr məlumatı: Philosophies 2026, cild 11, say 3, məqalə 76.

DOI: 10.3390/philosophies11030076

Təqdim: 7 Mart 2026.

Reviziya: 1 May 2026.

Qəbul: 8 May 2026.

Nəşr: 12 May 2026.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY), açıq giriş.

Akademik redaktor: Rossella Lupacchini.

Yeni təcrübə və ya məlumat dəsti: Yoxdur. Tədqiqat yeni məlumat yaratmayıb və ya təhlil etməyib.

Statistik təhlil: Yoxdur; tədqiqat konseptual sintez xarakterlidir.

Maliyyələşdirmə: Müəllif xarici maliyyələşdirmə alınmadığını bildirib.

İnstitusional etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Yeni məlumat yaradılmadığı və ya təhlil edilmədiyi üçün məlumat paylaşımı tətbiq edilmir.

Təşəkkür: Müəllif rəyçilərə konstruktiv şərhlərinə görə təşəkkür edir.

Maraqların toqquşması: Müəllif maraqların toqquşmasının olmadığını bəyan edir.

Müəllif töhfələri: Məqalə tək müəlliflidir; mənbədə ayrıca CRediT töhfə cədvəli yoxdur.

Əsas konseptual çərçivə: Fiziki uyğunlaşma → idrak → zəka fərqləndirməsi; həyat-mərkəzli idrak; embodied və enactive yanaşmalar; natural computation; morphological computation; info-computation.

Əsas məhdudiyyət: Çərçivə konseptualdır, əməliyyat xarakterli deyil. İdrak və ya zəka üçün sahələrarası vahid kəmiyyət meyarı təqdim etmir; operationalization təşkilatlanma səviyyəsi və elmi sahə əsasında ayrıca hazırlanmalıdır.

Süni intellekt şərh sərhədi: Mənbə mövcud süni sistemlərin engineered və ya derivative intelligence göstərə biləcəyini, lakin həyat-mərkəzli bioloji mənada idraki olmadığını müdafiə edir. Bu, gələcəkdə bütün süni sistemlərin idrak inkişaf etdirə bilməyəcəyinə dair eksperimental sübut deyil.

Figure 1 şərh sərhədi: Symbolic–Embodied və Human-centered–Life-centered oxlarındakı mövqelər keyfiyyət xarakterli nəzəri təsnifatdır; kəmiyyət eksperimental koordinatlar deyil.

Verianla metod qeydi: Bu məzmun mənbə məqalənin cümlə-cümlə tərcüməsi deyil. İnsan-mərkəzli, həyat-mərkəzli, embodied, computational və info-computational ənənələr; təbii və süni sistemlərlə bağlı müqayisələr; üçsəviyyəli idrak–zəka çərçivəsi; Cədvəl 1–4; Figure 1; məhdudiyyətlər və nəticələr qorunaraq müstəqil Azərbaycan dilində elmi öyrənmə strukturu yaradılmışdır. Mənbədə olmayan eksperimental nəticə, ölçmə, statistika və ya idrak metrikası əlavə edilməmişdir.