Ushbu tadqiqotda taklif etilgan hayot-markazli munosabatli info-computational doira, kognitsiyani tirik tizimlar oʻz tashkilotini saqlab turar ekan, muhit bilan idrok, tartibga solish va ma’no yaratishga asoslangan munosabat oʻrnatadigan uzluksiz jarayon; intellektni esa ushbu kognitiv tashkilotning yangilik, buzilish va noaniqlik sharoitida maqsadga yoʻnaltirilgan muammolarni hal qilish kompetensiyasi sifatida ajratuvchi konseptual doiradir. Tadqiqot psixologiya, kognitiv fan, biologiya, falsafa, kibernetika, tabiiy hisoblash va sun’iy intellekt adabiyotlaridagi turli kognitsiya va intellekt tushunchalarini taqqoslaydi. U yangi tajriba yoki ma’lumot yaratmaydi; maqsadi tushunchalarning qamrovini qayta tartibga solish hamda tabiiy va sun’iy tizimlarni bir xil soʻzlar bilan, biroq turli ontologik shartlarda qanday baholash mumkinligini tushuntirishdir.

Manbaning asosiy farqlashi uch darajadan iborat: jismoniy moslashuv, kognitsiya va intellekt. Tizimning atrof-muhit sharoitlariga qarab jismonan oʻzgarishi oʻz-oʻzidan kognitsiya emas. Muallif doirasida kognitsiya tirik tizim oʻz tashkilotini saqlash uchun muhit bilan munosabatini idrok etishi, tartibga solishi va muvofiqlashtirishi bilan boshlanadi. Intellekt esa asosiy kognitiv tartibga solish ustida, tizimga nisbiy maqsadlarga erishish uchun mumkin boʻlgan harakatlar orasida moslashuvchan yoʻl topish va muammolarni hal qilish kompetensiyasini anglatadi.

Bu qarash inson-markazli kognitsiya ta’riflaridan farq qiladi. Inson-markazli an’analar kognitsiyani koʻpincha idrok, xotira, mulohaza yuritish, til va muammo yechish kabi insonning aqliy jarayonlari bilan bogʻlasa, hayot-markazli yondashuv kognitsiyani tirik tashkilotning asosiy xususiyati sifatida bir hujayrali organizmlargacha kengaytiradi. Intellekt ham faqat ramziy mulohaza yoki IQ bilan emas, balki tirik tizimning oʻzgaruvchan sharoitlarda maqsadlarini qanchalik moslashuvchan, barqaror va samarali davom ettira olishi bilan bogʻlanadi.

Sun’iy tizimlar uchun xulosa ehtiyotkorroq. Manbaga koʻra, zamonaviy AI tizimlari muhandislik orqali yaratilgan yoki hosilaviy intellektni namoyon qilishi va kognitsiyaga oʻxshash funksiyalarni bajarishi mumkin; biroq hayot-markazli biologik ta’rif ostida ular autopoietic, oʻzini-oʻzi saqlovchi tirik kognitiv tizimlar emas. Tana bilan bogʻlangan, avtonom va oʻzini tartibga soluvchi sun’iy tizimlar ayrim kognitiv xususiyatlarga yaqinlashishi mumkin; buning kelajakda alohida konseptual toifalarni talab qilishi yoki qilmasligi ochiq tadqiqot savolidir.

Kognitsiya bilan Intellekt Oʻrtasidagi Asosiy Farq Nima?

Ushbu tadqiqot taklif qilgan doirada kognitsiya tirik tizim oʻz mavjudligini davom ettirar ekan, muhit bilan munosabatini idrok etishi, tartibga solishi va muvofiqlashtirishi orqali yuzaga keladigan asosiy hayot jarayonidir; intellekt esa ushbu kognitiv jarayonning yangilik, buzilish va noaniqlik sharoitida tizimga nisbiy maqsadlarga erishish uchun muammo yechishdagi kompetensiya darajasidir.

Manbaning boshlangʻich nuqtalaridan biri “kognitsiya” va “intellekt” soʻzlarining turli fanlarda koʻpincha bir-biriga aralashtirilishidir. Ayrim yondashuvlar intellektni kognitsiyaning quyi qobiliyati deb koʻrsa, boshqalari intellektni kognitiv jarayonlardan mustaqil faoliyat qobiliyati sifatida ta’riflaydi.

Taklif etilgan doira ushbu noaniqlikni bartaraf etish uchun tushunchalarni iyerarxik, shu bilan birga darajali shaklda koʻrib chiqadi.

Shu sababli suyuqlikning tashqi kuchga qarab shaklini oʻzgartirishi yoki dissipativ tuzilmaning dinamik muvozanatni saqlashi moslashuv deb baholanishi mumkin; biroq muallif bularni kognitsiya deb tasniflamaydi. Kognitsiya uchun tizimning oʻz tashkiloti nuqtai nazaridan mazmunli oʻzaro ta’sir va ichki tartibga solish zarur.

Maqsadga yoʻnaltirilganlik ongli niyatni anglatadimi?

Yoʻq. Manba “goal-directedness” tushunchasini minimal va antropomorfik boʻlmagan ma’noda qoʻllaydi. Maqsadga yoʻnaltirilganlik uchun insonga oʻxshash ongli niyat yoki ramziy maqsad tasviri shart emas.

Biologik tizimlarda maqsadlar hayot tashkilotidan kelib chiqishi mumkin: mavjudlikni saqlash, yashashga yaroqlilik chegaralarida qolish, oʻsish va koʻpayish shular jumlasidandir. Sun’iy tizimlarda esa maqsad tashqaridan belgilanishi yoki oʻzaro ta’sir orqali oʻrganilishi mumkin.

Muallif nuqtai nazaridan muhim narsa maqsad qayerdan kelganidan koʻra, tizim oʻz faoliyatini shu maqsad bilan bogʻliq holda tartibga sola olishidir.

Inson-Markazli va Hayot-Markazli Kognitsiya Yondashuvlari Qanday Farqlanadi?

Inson-markazli yondashuvlar kognitsiyani asosan inson ongi va koʻpincha rivojlangan asab tizimlariga bogʻliq aqliy jarayonlar orqali ta’riflasa, hayot-markazli yondashuv kognitsiyani autopoietic tashkilot, sense-making va organizm–muhit oʻzaro ta’siri shaklida barcha tirik tizimlarga kengaytiradi.

Klassik mentalizm

Klassik mentalistik yondashuv kognitsiyani ongli fikr yoki tanadan nisbatan mustaqil ramziy amallar bilan bogʻlaydi. Tarixan ong–tana dualizmi va ratsional inson ongini kognitsiyaning markazi deb bilgan falsafiy an’ana ushbu yoʻnalishning asosini tashkil etgan.

Kognitiv inqilob va ramziy hisoblash

20. asr oʻrtalarida kognitiv inqilob ongni ramziy axborotni qayta ishlash tizimi sifatida qayta ta’rifladi. Shu tariqa ong-markazli izoh oʻrnini koʻproq mexanik va hisoblashga asoslangan model egalladi; biroq kognitsiyani asosan inson ongi bilan bogʻlash katta darajada davom etdi.

4E kognitsiya

1990-yillardan boshlab embodied, embedded, enactive va extended cognition doiralari kognitsiyani miya ichidagi ajratilgan ramziy manipulyatsiyaga kamaytirib boʻlmasligini ilgari surdi. Tana tuzilishi, sensor-motor funksiyalar, vositalar va atrof-muhit konteksti kognitiv jarayonning bir qismi sifatida koʻrib chiqildi.

Extended Mind yondashuvida muhitdagi vositalar va tuzilmalar xotira yoki hisoblash kabi kognitiv funksiyalarning bir qismini bajarishi mumkin. Predictive processing yondashuvlari esa kognitsiyani atrof-muhit bilan oʻzaro ta’sir davomida bashorat xatolarini kamaytirishga intiluvchi dinamik jarayon sifatida koʻradi.

Hayot-Markazli Kognitsiya Yondashuvi Nimani Himoya Qiladi?

Hayot-markazli yondashuv kognitsiyani faqat asab tizimi yoki inson ongi bilan cheklash oʻrniga, tirik tizimlarning oʻzini yaratish, saqlash, muhitni idrok etish, mazmunli farqlarga javob berish va oʻzgaruvchan sharoitlarda tartibga solinish jarayonlarining asosiy xususiyati sifatida koʻradi.

Maqola ushbu yoʻnalishning muhim tarixiy tayanchlaridan biri sifatida Maturana va Varelaning autopoiesis yondashuvidan foydalanadi. Autopoiesis — tirik tizimning oʻz tashkilotini uzluksiz ravishda ishlab chiqarishi va saqlashi gʻoyasidir.

Bu doirada kognitsiya hayotga keyinchalik qoʻshilgan yuqori darajadagi mahsulot emas, balki hayot tashkilotining oʻzi bilan bogʻliq asosiy jarayon sifatida koʻriladi.

Basal cognition

“Basal cognition” asab tizimi boʻlmagan hujayraviy yoki juda sodda tashkilotlarda uchraydigan idrok, tartibga solish, xotiraga oʻxshash davomiylik va maqsadga yoʻnaltirilgan moslashuv shakllarini anglatadi.

Manba slime mold, bakterial jamoalar va planarian regeneratsiyasi kabi avvalgi tadqiqotlardan misollar keltirib, murakkab asab tizimi har bir moslashuvchan muammo yechish xatti-harakati uchun zarur boʻlmasligi mumkin degan qarashni qoʻllab-quvvatlaydi.

Anticipation

Hayot-markazli kognitsiyaning muhim unsurlaridan biri anticipation, ya’ni faqat joriy stimullarga javob berish oʻrniga kelajakdagi ehtimoliy holatlarga qarab harakatni tartibga solishdir.

Rosenning anticipatory systems yondashuvi va keyingi predictive processing / Active Inference doiralari organizmning oʻzi va muhiti haqidagi ichki muntazamliklardan foydalanib kelajakdagi holatlarga tayyorlana olishini kognitsiyaning muhim tarkibiy qismlaridan biri deb hisoblaydi.

Ikkinchi-darajali kibernetika va oʻzini tartibga solish

Tirik tizimlar faqat atrof-muhit signallarini qayta ishlamaydi; ular oʻz ichki holatlarini ham kuzatib, oʻzgartira oladi. Ushbu qayta aloqa va oʻz-oʻziga murojaat qiluvchi tuzilma kognitiv tashkilotning barqaror boʻlmagan, qayta tuziladigan jarayon boʻlishiga hissa qoʻshadi.

Info-Computation Kognitsiya Munozarasiga Nima Qoʻshadi?

Info-computational yondashuv hisoblashni faqat mavhum ramzlarning Turing tipidagi qayta ishlanishi sifatida emas, balki jismoniy shakl, modda, axborot va dinamik tashkilot ichidagi oʻzgarishlarni qamrab oluvchi kengroq tabiiy axborotni qayta ishlash jarayoni sifatida talqin qilib, computational va embodied kognitsiya yondashuvlarini bitta doirada birlashtirishni maqsad qiladi.

Maqola klassik computationalism bilan embodied cognition oʻrtasida koʻpincha sun’iy qarama-qarshilik yaratilishini ta’kidlaydi. Agar “hisoblash” faqat raqamli ramz manipulyatsiyasi sifatida ta’riflansa, tanaga bogʻlangan va enactive kognitsiya computational izoh bilan mos kelmaydigandek koʻrinishi mumkin.

Muallif “new computationalism” deb ataydigan kengroq yondashuvda computation faqat algoritmik ramz qayta ishlash emas. Interaktiv, jismoniy, morfologik, quyi-ramziy va oʻzini oʻzgartiruvchi jarayonlar ham hisoblash oilasiga kiritiladi.

Morfologik hisoblash

Morfologik hisoblashda jismoniy tuzilma passiv tashuvchi emas. Tizim shakli, material xususiyatlari va jismoniy dinamikalari orqali axborotni qayta ishlashi mumkin.

Bu qarash tirik tizimlarda “dasturiy ta’minot” bilan “apparat ta’minoti” oʻrtasida qat’iy farq oʻrnatishni qiyinlashtiradi. Tuzilma va jarayon birga oʻzgarishi mumkin; metabolizm, rivojlanish, morfogenez va moslashuv tizim hisoblashining bir qismi deb qaralishi mumkin.

Ramziy va quyi-ramziy jarayonlarni birga koʻrib chiqish mumkinmi?

Manbaning info-computational yondashuvi ha deb javob beradi. Quyi-ramziy, uzluksiz va tarqalgan jarayonlar yuqoriroq tashkilot darajalarida barqaror munosabatlar hosil qilib, ramziy amallarga asos boʻlishi mumkin deb hisoblanadi.

Shunday qilib, inson tili va formal mulohaza kabi ramziy kognitsiya biologik quyi-ramziy jarayonlardan butunlay uzilgan alohida olam sifatida koʻrilmaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Ushbu tadqiqot laboratoriya, dala, klinik yoki kompyuter simulyatsiyasi tadqiqoti emas. Uning usuli kognitsiya, biologiya, kibernetika, falsafa, axborot nazariyasi va sun’iy intellekt sohalaridagi nazariy an’analarni taqqoslash hamda ularning konseptual aloqalarini birlashtiruvchi doirada qayta tartibga solishdan iborat.

Shu sababli maqolada namuna hajmi, tajriba guruhlari, model giperparametrlari, p qiymatlari, ishonch intervallari yoki samaradorlik koʻrsatkichlari mavjud emas. “Natijalar” miqdoriy tajriba natijalaridan koʻra taklif etilgan konseptual farqlar va adabiyotlar sintezidan iborat.

Inson-markazli yondashuvning asosiy yoʻnalishlari

Manba inson-markazli kognitsiya va intellekt adabiyotini bir necha tarixiy va nazariy yoʻnalish orqali koʻrib chiqadi:

• Developmental yondashuv: Piagetda kognitsiya moslashuv jarayoni; intellekt esa assimilation bilan accommodation oʻrtasida samarali muvozanat oʻrnata olish qobiliyati sifatida koʻriladi.
• Socio-cultural yondashuv: Vygotskyda kognitsiya ijtimoiy oʻzaro ta’sir, til va madaniy vositalar orqali shakllanadi.
• Psychometric yondashuv: Intellekt turli kognitiv qobiliyatlarning miqdoriy baholanishi va faktor tuzilmalari orqali oʻlchanadi.
• Information-processing yondashuvi: Kognitsiya ramziy muammo makonlarida axborotni qayta ishlash; intellekt esa samarali muammo yechish qobiliyati sifatida modellashtiriladi.
• Contemporary distributed/extended yondashuv: Kognitsiya miyadan tashqaridagi tana va atrof-muhit resurslariga tomon kengayishi mumkin.

Hayot-markazli yondashuvning empirik asoslari

Maqola oʻz tajribasini oʻtkazmasa-da, hayot-markazli kognitsiya tezisini baholash uchun oldingi empirik adabiyotdan uchta muhim misol keltiradi:

• Physarum polycephalum kabi slime moldlarning asab tizimisiz fazoviy muammolarni hal qilishi va davriy atrof-muhit oʻzgarishlarini oldindan koʻrish xatti-harakatlari,
• bakterial jamoalarning quorum sensing orqali populyatsiya darajasida muvofiqlashtirish va metabolik oʻtishlarni amalga oshirishi,
• planariyalarning regeneratsiya vaqtida hujayra darajasidagi morfologik xotira yordamida murakkab tana rejalarini qayta yaratishi.

Bu natijalarning har biri alohida original tadqiqotlardan olingan. Ushbu Philosophies maqolasi mazkur tajribalarni qayta tahlil qilish yoki takrorlash emas.

Mavjud Sun’iy Intellekt Ushbu Doirada Kognitiv Hisoblanadimi?

Manbaning hayot-markazli ta’rifida mavjud sun’iy intellekt tizimlari muhandislik orqali yaratilgan yoki hosilaviy intellektni namoyon qilishi va kognitsiyaga oʻxshash funksiyalarni bajarishi mumkin, ammo autopoietic hayot tashkilotiga ega boʻlmagani uchun biologik ma’noda kognitiv tizim sifatida tasniflanmaydi.

Bu farq sun’iy tizimlar qobiliyatsiz degani emas. Model samaradorligi, oʻrganish, muammo yechish yoki ayrim vazifalarda insondan ustun kelish kabi funksiyalar “engineered intelligence” doirasida baholanishi mumkin.

Biroq maqolaning hayot-markazli kognitsiya ta’rifi uchun tashqaridan berilgan vazifani muvaffaqiyatli bajarishning oʻzi yetarli emas. Uzluksiz atrof-muhit bilan oʻzaro ta’sir, ichki holatni tartibga solish, oʻz tashkilotini saqlash va tizimning oʻz mavjudligi nuqtai nazaridan mazmunli boʻlgan jarayonlar markaziy hisoblanadi.

Embodied AI nega alohida baholanadi?

Robotik va cyber-physical tizimlar muhitni idrok etib, jismonan harakat ishlab chiqarib, qayta aloqa olib va ichki holatlarini dinamik ravishda tartibga solib borgani sari klassik disembodied AIdan farqli mavqega yaqinlashadi.

Muallif bu tizimlar avtomatik ravishda biologik kognitsiyaga ega boʻladi demaydi. Aksincha, perception–action sikli, learning va environmental coupling kabi xususiyatlar ularni hayot-markazli kognitsiya tushunchasiga konseptual jihatdan yaqinlashtirishini ta’kidlaydi.

Kelajakda sun’iy kognitsiya mumkinmi?

Maqola buni ochiq tadqiqot savoli sifatida qoldiradi. Kelajakda sintetik yoki gibrid tizimlar avtonom oʻzini saqlash, barqaror tizimga nisbiy maqsadlar va tana bilan bogʻlangan regulyatsiyani rivojlantirsa, bugungi “AI” va “biologik kognitsiya” farqini yangi toifalar bilan qayta koʻrib chiqish zarur boʻlishi mumkin.

Yondashuvlarni taqqoslash

Figure 1 qanday talqin qilinishi kerak?

Manba Figure 1 da yuqoridagi yondashuvlarni ikkita sifat oʻqida joylashtiradi:

• gorizontal oʻq: Human-centered → Life-centered,
• vertikal oʻq: Symbolic → Embodied.

Doiralar non-computational, kvadratlar computational yondashuvlarni ifodalaydi. Bu shakl miqdoriy oʻlchov grafigi emas. Nuqtalarning joylashuvi muallifning nazariy tasnifini vizuallashtiradi; koordinatalarning raqamli yoki statistik ma’nosi yoʻq.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar

Maqola kognitsiya va intellekt tushunchalari turli fanlarda yagona universal ta’rifga ega emasligini hamda inson-markazli, embodied, hayot-markazli va computational an’analar turli ontologik farazlardan foydalanishini kuchli koʻrsatadi.

Muallif taklif etgan konseptual sintez doirasida kognitsiya va intellekt bir xil narsa emas. Kognitsiya tirik tizimning davom etuvchi tartibga soluvchi tashkilotidir; intellekt esa ushbu jarayonning muammo yechish kompetensiyasidir.

Hayot-markazli adabiyot asab tizimi boʻlmagan organizmlarda ham idrok, regulation, memory-like behavior va problem-solving ga oʻxshash funksiyalar boʻyicha empirik tadqiqotlar mavjudligini koʻrsatadi.

Kengaytirilgan computation tushunchasi ramziy hisoblash bilan embodied/tabiiy jarayonlarni majburiy ravishda bir-biriga qarama-qarshi deb koʻrish shart emasligini himoya qilish uchun konseptual vosita beradi.

Zamonaviy AI tizimlari vazifa samaradorligi jihatidan muhandislik orqali yaratilgan intellektni namoyon qilishi mumkin; biroq ushbu maqolaning hayot-markazli ta’rifida biologik kognitsiya bilan bir xil maqomda emas.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosalar

Maqola kognitsiya yoki intellekt uchun tajribada tasdiqlangan yagona universal mezon ishlab chiqmagan.

Taklif etilgan doira operatsion nazariya emas; u turli tashkilot darajalarida axborot, hisoblash va kognitsiya haqida savollarni qanday qoʻyishni tartibga soluvchi konseptual “grammatika” sifatida taqdim etiladi.

Maqola barcha hayot fanlari kognitsiyani hayot bilan aynanlashtirish borasida kelishganini koʻrsatmaydi. Hayot-markazli yondashuv ilmiy va falsafiy an’analardan biridir va inson-markazli/neurocentric qarashlar bilan nazariy munozara davom etmoqda.

Slime mold, bakteriyalar va regeneratsiya misollari ushbu maqolaning oʻz tajribalari emas. Ular avvalgi tadqiqotlarga havolalardir.

Mavjud AI tizimlari biologik ma’noda kognitiv emasligini aytish kelajakdagi barcha sun’iy tizimlar kognitsiya rivojlantirishi imkonsizligini isbotlamaydi. Muallif buni ochiq tadqiqot savoli sifatida qoldiradi.

Figure 1 dagi tadqiqotchilar joylashuvi oʻlchov natijasi emas; u sifatli nazariy xaritadir.

Cheklovlar va kelajak tadqiqotlari

Muallif oʻz doirasining eng muhim cheklovini ochiq aytadi: taklif etilgan tuzilma operational theory emas. U yagona intelligence score yoki oʻlchov protokolini bermaydi.

Doiraning uchta asosiy munosabatli elementi information, computation va cognition/observer-agency dir. Information tuzilgan farqlarga, computation bu farqlarning oʻzgarishiga, cognition esa farqlar oʻzi uchun ma’no kasb etadigan va oʻzgarishlar funksional ahamiyat oladigan observer-agent ga taalluqlidir.

Buni oʻlchanadigan holga keltirish tashkilot darajasi va ilmiy sohaga xos boʻlishi kerak. Bakteriya, koʻp hujayrali organizm, inson va sun’iy tizimda bir xil operatsion kognitsiya metrikasi avtomatik ravishda qoʻllanishi mumkinligi da’vo qilinmaydi.

Kelajakda sun’iy yoki sintetik tizimlar autonomous self-maintenance, persistent goals va embodied regulation kabi xususiyatlarni rivojlantirishi biologik kognitsiya bilan muhandislik orqali yaratilgan intellekt oʻrtasidagi bugungi konseptual tasnifni qayta koʻrib chiqishni talab qilishi mumkin.

Manba va Usul Haqida Izoh

Original tadqiqot: Cognition and Intelligence in Natural and Artificial Systems

Muallif: Gordana Dodig-Crnkovic.

Muassasalar: Department of Computer Science and Engineering, Chalmers University of Technology, Gothenburg, Shvetsiya; Faculty of Engineering and Health, Mälardalen University, Västerås, Shvetsiya.

Jurnal: Philosophies.

Nashriyot: MDPI.

Manba turi: Konseptual/nazariy akademik maqola; kognitsiya, intellekt, hayot-markazli kognitsiya, info-computation va sun’iy intellekt oʻrtasidagi munosabatlarni adabiyot asosida sintez qiluvchi tadqiqot.

Nashr ma’lumoti: Philosophies 2026, jild 11, son 3, maqola 76.

DOI: 10.3390/philosophies11030076

Yuborilgan: 7 Mart 2026.

Tahrir: 1 May 2026.

Qabul: 8 May 2026.

Nashr: 12 May 2026.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY), ochiq kirish.

Akademik muharrir: Rossella Lupacchini.

Yangi tajriba yoki ma’lumotlar toʻplami: Yoʻq. Tadqiqot yangi ma’lumot yaratmagan yoki tahlil qilmagan.

Statistik tahlil: Yoʻq; tadqiqot konseptual sintez xususiyatiga ega.

Moliyalashtirish: Muallif tashqi moliyalashtirish olinmaganini bildirgan.

Institutsional etika kengashi: Qoʻllanilmaydi.

Xabardor rozilik: Qoʻllanilmaydi.

Ma’lumotlar mavjudligi: Yangi ma’lumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmaganligi sababli ma’lumot almashish qoʻllanilmaydi.

Min natdorchilik: Muallif taqrizchilarga konstruktiv sharhlari uchun minnatdorlik bildiradi.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Muallif manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildiradi.

Muallif hissasi: Maqola bitta muallifga tegishli; manbada alohida CRediT hissalar jadvali yoʻq.

Asosiy konseptual doira: Jismoniy moslashuv → kognitsiya → intellekt farqi; hayot-markazli kognitsiya; embodied va enactive yondashuvlar; natural computation; morphological computation; info-computation.

Asosiy cheklov: Doira konseptual, operatsion emas. Kognitsiya yoki intellekt uchun sohalararo yagona miqdoriy mezon bermaydi; operationalization tashkilot darajasi va ilmiy soha asosida alohida ishlab chiqilishi kerak.

Sun’iy intellekt talqin chegarasi: Manba mavjud sun’iy tizimlar engineered yoki derivative intelligence ni namoyon qilishi mumkinligini, ammo hayot-markazli biologik ma’noda kognitiv emasligini ta’kidlaydi. Bu kelajakda barcha sun’iy tizimlar kognitsiya rivojlantira olmasligiga doir tajribaviy dalil emas.

Figure 1 talqin chegarasi: Symbolic–Embodied va Human-centered–Life-centered oʻqlaridagi joylashuvlar sifatli nazariy tasnifdir; miqdoriy tajribaviy koordinatalar emas.

Verianla usul izohi: Ushbu mazmun manba maqolaning gapma-gap tarjimasi emas. Inson-markazli, hayot-markazli, embodied, computational va info-computational an’analar; tabiiy va sun’iy tizimlarga oid taqqoslashlar; uch darajali kognitsiya–intellekt doirasi; Jadval 1–4; Figure 1; cheklovlar va natijalar saqlangan holda mustaqil oʻzbekcha ilmiy oʻrganish tuzilmasi yaratildi. Manbada boʻlmagan tajribaviy natija, oʻlchov, statistika yoki kognitsiya metrikasi qoʻshilmadi.