Чаҳорчӯбаи робитавии info-computational-и ҳаётмеҳвар, ки дар ин таҳқиқот пешниҳод шудааст, шинохтро ҳамчун раванди пайвастае ҷудо мекунад, ки дар он системаҳои зинда ҳангоми нигоҳ доштани созмонёбии худ бо муҳити худ робитаҳои идрокӣ, танзимӣ ва маъноофарӣ барқарор мекунанд; зеҳнро бошад ҳамчун салоҳияти ҳамин созмонёбии шинохтӣ барои ҳалли масъалаҳои ҳадафманд дар шароити навгонӣ, халал ва номуайянӣ таъриф мекунад. Таҳқиқот фаҳмишҳои гуногуни шинохт ва зеҳнро дар адабиёти равоншиносӣ, илми шинохт, биология, фалсафа, кибернетика, ҳисоббарории табиӣ ва зеҳни сунъӣ муқоиса мекунад. Он таҷриба ё додаи нав тавлид намекунад; ҳадафаш бозсозии доираи мафҳумҳо ва шарҳ додани он аст, ки системаҳои табиӣ ва сунъӣ бо ҳамон вожаҳо, вале дар шароити онтологии гуногун чӣ гуна арзёбӣ шуда метавонанд.

Фарқгузории асосии манбаъ се сатҳ дорад: мутобиқшавии физикӣ, шинохт ва зеҳн. Аз рӯйи шароити муҳит ба таври физикӣ тағйир ёфтани система худ ба худ шинохт нест. Дар чаҳорчӯбаи муаллиф, шинохт аз он оғоз мешавад, ки системаи зинда барои ҳифзи созмонёбии худ робитаашро бо муҳит дарк, танзим ва ҳамоҳанг мекунад. Зеҳн бошад болотар аз танзими бунёдии шинохтӣ, салоҳияти ёфтани роҳи чандир миёни амалҳои эҳтимолӣ ва ҳал кардани масъалаҳоро барои расидан ба ҳадафҳои нисбӣ ба система ифода мекунад.

Ин дидгоҳ аз таърифҳои инсонмеҳвари шинохт фарқ мекунад. Анъанаҳои инсонмеҳвар шинохтро бештар бо равандҳои равонии инсон, аз қабили идрок, хотира, истидлол, забон ва ҳалли масъала мепайванданд, дар ҳоле ки равиши ҳаётмеҳвар шинохтро ҳамчун хусусияти асосии созмонёбии зинда то организмҳои якҳуҷайраӣ густариш медиҳад. Зеҳн низ танҳо бо истидлоли рамзӣ ё IQ алоқаманд карда намешавад; балки бо он вобаста аст, ки системаи зинда дар шароити тағйирёбанда то чӣ андоза метавонад ҳадафҳои худро чандир, устувор ва муассир идома диҳад.

Барои системаҳои сунъӣ натиҷа эҳтиёткоронатар аст. Мувофиқи манбаъ, системаҳои ҳозираи AI метавонанд зеҳни муҳандисишуда ё ҳосилавиро нишон диҳанд ва вазифаҳои монанд ба шинохтро иҷро кунанд; аммо дар таърифи биологии ҳаётмеҳвар онҳо системаҳои зиндаи шинохтии autopoietic ва худнигоҳдоранда нестанд. Системаҳои сунъии таҷассумёфта, худмухтор ва худтанзимкунанда метавонанд ба баъзе хусусиятҳои шинохт наздик шаванд; оё ин дар оянда гурӯҳҳои ҷудогонаи консептуалиро талаб мекунад ё не, саволи кушодаи таҳқиқотӣ аст.

Фарқи Асосии Байни Шинохт ва Зеҳн Чист?

Дар чаҳорчӯбаи пешниҳодкардаи ин таҳқиқот, шинохт раванди бунёдии ҳаёт аст, ки ҳангоми идомаи мавҷудияти системаи зинда тавассути дарк, танзим ва ҳамоҳангсозии робитааш бо муҳит амалӣ мешавад; зеҳн бошад дараҷаи салоҳияти ин раванди шинохтӣ дар ҳалли масъалаҳо барои расидан ба ҳадафҳои нисбӣ ба система дар шароити навгонӣ, халал ва номуайянӣ мебошад.

Яке аз нуқтаҳои ибтидоии манбаъ ин аст, ки вожаҳои “шинохт” ва “зеҳн” дар риштаҳои гуногун бисёр вақт бо ҳам омехта мешаванд. Баъзе равишҳо зеҳнро як қобилияти зерини шинохт медонанд, дар ҳоле ки баъзеи дигар онро ҳамчун қобилияти иҷроӣ, ки аз равандҳои шинохтӣ мустақил аст, таъриф мекунанд.

Чаҳорчӯбаи пешниҳодшуда барои бартараф кардани ин номуайянӣ мафҳумҳоро иерархӣ ва ҳамзамон дараҷавӣ баррасӣ мекунад.

Аз ин рӯ, тағйир ёфтани шакли моеъ дар посух ба қувваи беруна ё нигоҳ доштани тавозуни динамикӣ аз ҷониби сохтори диссипативӣ метавонад мутобиқшавӣ ҳисобида шавад; аммо муаллиф инҳоро шинохт тасниф намекунад. Барои шинохт робитаи дорои маъно ва танзими дохилӣ аз нуқтаи назари созмонёбии худи система зарур аст.

Оё ҳадафмандӣ нияти огоҳонаро маъно дорад?

Не. Манбаъ мафҳуми “goal-directedness”-ро ба маънои минималӣ ва ғайриантропоморфӣ истифода мекунад. Барои ҳадафмандӣ нияти огоҳонаи ба инсон монанд ё тасвири рамзии ҳадаф зарур нест.

Дар системаҳои биологӣ ҳадафҳо метавонанд аз созмонёбии ҳаёт бароянд: нигоҳ доштани мавҷудият, дар ҳудуди қобили зист мондан, рушд ва афзоиш намунаҳои онанд. Дар системаҳои сунъӣ бошад, ҳадаф метавонад аз берун муайян шавад ё тавассути ҳамкорӣ омӯхта шавад.

Аз назари муаллиф муҳимтар аз он ки ҳадаф аз куҷо омадааст, он аст, ки система метавонад фаъолияти худро нисбат ба ҳамин ҳадаф танзим кунад.

Равишҳои Инсонмеҳвар ва Ҳаётмеҳвари Шинохт Чӣ Гуна Фарқ Мекунанд?

Равишҳои инсонмеҳвар шинохтро асосан тавассути равандҳои равонӣ, ки ба зеҳни инсон ва аксаран ба системаҳои пешрафтаи асаб вобастаанд, таъриф мекунанд; дар ҳоле ки равиши ҳаётмеҳвар шинохтро дар шакли созмонёбии autopoietic, sense-making ва ҳамкории организм–муҳит ба ҳамаи системаҳои зинда густариш медиҳад.

Ментализми классикӣ

Равиши классикии менталистӣ шинохтро бо тафаккури огоҳона ё амалиётҳои рамзие, ки нисбатан аз бадан мустақиланд, мепайвандад. Таърихан дуализм байни зеҳн ва бадан ва анъанаи фалсафие, ки зеҳни оқилонаи инсонро маркази шинохт медонист, асоси ин равияро ташкил додааст.

Инқилоби шинохтӣ ва ҳисоббарории рамзӣ

Дар миёнаҳои асри 20 инқилоби шинохтӣ зеҳнро ҳамчун системаи коркарди иттилооти рамзӣ аз нав таъриф кард. Бо ин, ҷойи шарҳи марказаш огоҳиро модели механикитар ва ҳисоббарорӣ гирифт; аммо пайвастани шинохт асосан ба зеҳни инсон то андозаи зиёд идома ёфт.

Шинохти 4E

Аз солҳои 1990 чаҳорчӯбаҳои embodied, embedded, enactive ва extended cognition бар он буданд, ки шинохтро наметавон ба манипулятсияи рамзии ҷудошуда дар дохили майна коҳиш дод. Сохтори баданӣ, вазифаҳои ҳиссӣ-ҳаракатӣ, абзорҳо ва контексти муҳит ҳамчун қисми раванди шинохтӣ баррасӣ шуданд.

Дар равиши Extended Mind абзорҳо ва сохторҳои муҳит метавонанд бахше аз вазифаҳои шинохтӣ, аз қабили хотира ё ҳисоббарориро иҷро кунанд. Равишҳои Predictive processing бошанд шинохтро ҳамчун раванди динамикӣ мебинанд, ки дар раванди ҳамкорӣ бо муҳит мекӯшад хатогиҳои пешгӯиро коҳиш диҳад.

Равиши Ҳаётмеҳвари Шинохт Чиро Дифоъ Мекунад?

Равиши ҳаётмеҳвар ба ҷойи маҳдуд кардани шинохт танҳо ба системаи асаб ё зеҳни инсон, онро ҳамчун хусусияти асосии равандҳои худтавлидӣ, худнигоҳдорӣ, идроки муҳит, вокуниш ба фарқиятҳои маънодор ва танзимшавӣ дар шароити тағйирёбандаи системаҳои зинда баррасӣ мекунад.

Мақола ҳамчун яке аз такягоҳҳои муҳими таърихии ин равия аз равиши autopoiesis-и Maturana ва Varela истифода мекунад. Autopoiesis андешаи он аст, ки системаи зинда созмонёбии худро пайваста тавлид ва нигоҳ медорад.

Дар ин чаҳорчӯба шинохт маҳсулоти сатҳи баланди баъдан ба ҳаёт иловашуда нест, балки раванди бунёдиест, ки бо худи созмонёбии ҳаёт пайванд дорад.

Basal cognition

“Basal cognition” шаклҳои идрок, танзим, давомнокии монанд ба хотира ва мутобиқшавии ҳадафмандро ифода мекунад, ки дар созмонҳои ҳуҷайравӣ ё хеле содаи бидуни системаи асаб дида мешаванд.

Манбаъ бо истифода аз мисолҳои таҳқиқоти пешина, аз қабили slime mold, ҷомеаҳои бактериявӣ ва регенератсияи planarian, дидгоҳеро дастгирӣ мекунад, ки системаи мураккаби асаб барои ҳар як рафтори мутобиқшавандаи ҳалли масъала ҳатмӣ набошад.

Anticipation

Яке аз унсурҳои муҳими шинохти ҳаётмеҳвар anticipation аст, яъне ба ҷойи танҳо вокуниш ба ангезандаҳои ҳозира, танзими амал мутобиқи ҳолатҳои эҳтимолии оянда.

Равиши anticipatory systems-и Rosen ва чаҳорчӯбаҳои баъдии predictive processing / Active Inference қобилияти организмро барои истифода аз қонуниятҳои дохилӣ дар бораи худ ва муҳит ва омодагӣ ба ҳолатҳои оянда яке аз ҷузъҳои муҳими шинохт мешуморанд.

Кибернетикаи дараҷаи дуюм ва худтанзимкунӣ

Системаҳои зинда танҳо сигналҳои муҳитиро коркард намекунанд; онҳо метавонанд ҳолатҳои дохилии худро низ назорат ва тағйир диҳанд. Ин сохтори бозхӯрддор ва худишоракунанда ба он мусоидат мекунад, ки созмонёбии шинохтӣ раванди собит набуда, қобили бозсозӣ бошад.

Info-Computation Ба Баҳси Шинохт Чӣ Илова Мекунад?

Равиши info-computational ҳисоббарориро на танҳо ҳамчун коркарди навъи Turing-и рамзҳои абстрактӣ, балки ҳамчун раванди васеътари табиии коркарди иттилоот тафсир мекунад, ки табдилҳо дар шакли физикӣ, модда, иттилоот ва созмонёбии динамикиро дар бар мегирад ва мехоҳад равишҳои computational ва embodied-и шинохтро дар як чаҳорчӯба муттаҳид созад.

Мақола бар он аст, ки байни computationalism-и классикӣ ва embodied cognition бисёр вақт муқобилгузории сунъӣ сохта мешавад. Агар “ҳисоббарорӣ” танҳо ҳамчун манипулятсияи рамзҳои рақамӣ таъриф шавад, шинохти таҷассумёфта ва enactive метавонад бо шарҳи computational номувофиқ намояд.

Дар равиши васеътаре, ки муаллиф онро “new computationalism” меномад, computation танҳо коркарди алгоритмии рамзҳо нест. Равандҳои интерактивӣ, физикӣ, морфологӣ, зеррамзӣ ва худтағйирдиҳанда низ ба оилаи ҳисоббарорӣ дохил мешаванд.

Ҳисоббарории морфологӣ

Дар ҳисоббарории морфологӣ сохтори физикӣ интиқолдиҳандаи пассив нест. Система метавонад тавассути шакл, хусусиятҳои мавод ва динамикаҳои физикии худ иттилоотро коркард кунад.

Ин дидгоҳ гузоштани фарқи қатъӣ байни “нармафзор” ва “сахтафзор”-ро дар системаҳои зинда душвор мекунад. Сохтор ва раванд метавонанд якҷоя тағйир ёбанд; метаболизм, рушд, морфогенез ва мутобиқшавӣ метавонанд ҳамчун бахше аз ҳисоббарории система баррасӣ шаванд.

Оё равандҳои рамзӣ ва зеррамзиро якҷоя баррасӣ кардан мумкин аст?

Равиши info-computational-и манбаъ ҷавоби ҳа медиҳад. Гумон меравад, ки равандҳои зеррамзӣ, пайваста ва паҳншуда дар сатҳҳои баландтари созмонёбӣ робитаҳои устувор ба вуҷуд оварда, метавонанд асоси амалиётҳои рамзӣ шаванд.

Ҳамин тавр, шинохти рамзӣ, аз қабили забони инсон ва истидлоли формалӣ, ҳамчун ҷаҳони ҷудое, ки аз равандҳои биологии зеррамзӣ комилан канда шудааст, дида намешавад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Ин таҳқиқот пажӯҳиши лабораторӣ, саҳроӣ, клиникӣ ё симулятсияи компютерӣ нест. Усули он муқоисаи анъанаҳои назариявӣ дар соҳаҳои шинохт, биология, кибернетика, фалсафа, назарияи иттилоот ва зеҳни сунъӣ ва бозсозии робитаҳои консептуалии онҳо дар чаҳорчӯбаи муттаҳидкунанда мебошад.

Аз ин рӯ, дар мақола андозаи намуна, гурӯҳҳои таҷрибавӣ, гиперпараметрҳои модел, қиматҳои p, фосилаҳои эътимод ё нишондиҳандаҳои иҷро вуҷуд надоранд. “Натиҷаҳо” бештар аз фарқгузориҳои консептуалии пешниҳодшуда ва синтези адабиёт иборатанд, на аз натиҷаҳои миқдории таҷриба.

Самтҳои асосии равиши инсонмеҳвар

Манбаъ адабиёти инсонмеҳвари шинохт ва зеҳнро аз рӯйи чанд хатти таърихӣ ва назариявӣ баррасӣ мекунад:

• Равиши Developmental: Дар Piaget шинохт раванди мутобиқшавӣ аст; зеҳн бошад қобилияти барқарор кардани тавозуни муассир байни assimilation ва accommodation ҳисобида мешавад.
• Равиши Socio-cultural: Дар Vygotsky шинохт тавассути ҳамкории иҷтимоӣ, забон ва абзорҳои фарҳангӣ шакл мегирад.
• Равиши Psychometric: Зеҳн тавассути арзёбии миқдории қобилиятҳои гуногуни шинохтӣ ва сохторҳои факторӣ чен карда мешавад.
• Равиши Information-processing: Шинохт ҳамчун коркарди иттилоот дар фазоҳои рамзии масъала ва зеҳн ҳамчун қобилияти муассири ҳалли масъала моделсозӣ мешавад.
• Равиши Contemporary distributed/extended: Шинохт метавонад ба бадан ва захираҳои муҳитие, ки берун аз майна ҳастанд, густариш ёбад.

Пояҳои эмпирикии равиши ҳаётмеҳвар

Гарчанде мақола таҷрибаи худро анҷом намедиҳад, барои арзёбии тезиси шинохти ҳаётмеҳвар аз адабиёти эмпирикии пешина се мисоли муҳимро истифода мекунад:

• Physarum polycephalum ва slime mold-ҳои монанди он, ки бидуни системаи асаб масъалаҳои фазоиро ҳал мекунанд ва тағйироти даврии муҳитиро пешбинӣ менамоянд,
• ҳамоҳангсозӣ дар сатҳи популятсия ва гузаришҳои метаболикии ҷомеаҳои бактериявӣ тавассути quorum sensing,
• қобилияти planariaҳо барои бозсозии нақшаҳои мураккаби бадан дар вақти регенератсия бо истифода аз хотираи морфологӣ дар сатҳи ҳуҷайра.

Ҳар яке аз ин натиҷаҳо аз таҳқиқоти аслии ҷудогона бармеоянд. Ин мақолаи Philosophies бозтаҳлил ё такрори таҷрибаҳои мазкур нест.

Оё Зеҳни Сунъии Ҳозира Дар Ин Чаҳорчӯба Шинохтӣ Ҳисобида Мешавад?

Дар таърифи ҳаётмеҳвари манбаъ, системаҳои ҳозираи зеҳни сунъӣ метавонанд зеҳни муҳандисишуда ё ҳосилавиро нишон диҳанд ва вазифаҳои монанд ба шинохтро иҷро кунанд, аммо азбаски созмонёбии autopoietic-и ҳаётро надоранд, дар маънои биологӣ ҳамчун системаҳои шинохтӣ тасниф намешаванд.

Ин фарқ маънои онро надорад, ки системаҳои сунъӣ қобилият надоранд. Иҷрои модел, омӯзиш, ҳалли масъала ё аз инсон пеш гузаштан дар баъзе вазифаҳо метавонад дар доираи “engineered intelligence” арзёбӣ шавад.

Аммо барои таърифи ҳаётмеҳвари шинохт дар мақола танҳо бомуваффақият иҷро кардани вазифаи аз берун додашуда кофӣ нест. Ҳамкории пайваста бо муҳит, танзими ҳолати дохилӣ, нигоҳ доштани созмонёбии худ ва равандҳое, ки барои мавҷудияти худи система маъно доранд, марказӣ ҳисобида мешаванд.

Чаро Embodied AI ҷудогона арзёбӣ мешавад?

Системаҳои роботӣ ва cyber-physical ҳар қадар муҳитро дарк кунанд, амали физикӣ анҷом диҳанд, бозхӯрд гиранд ва ҳолатҳои дохилии худро динамикӣ танзим намоянд, ҳамон қадар ба мавқее наздик мешаванд, ки аз AI-и классикии disembodied фарқ мекунад.

Муаллиф намегӯяд, ки ин системаҳо ба таври худкор шинохти биологӣ ба даст меоранд. Баръакс, ӯ бар он аст, ки хусусиятҳое чун давраи perception–action, learning ва environmental coupling онҳоро аз ҷиҳати консептуалӣ ба фаҳмиши ҳаётмеҳвари шинохт наздик мекунанд.

Оё дар оянда шинохти сунъӣ имконпазир аст?

Мақола инро ҳамчун саволи кушодаи таҳқиқотӣ мегузорад. Агар дар оянда системаҳои синтетикӣ ё гибридӣ худнигоҳдории автономӣ, ҳадафҳои устувори нисбӣ ба система ва танзими таҷассумёфтаро инкишоф диҳанд, мумкин аст фарқгузории имрӯзаи “AI” ва “шинохти биологӣ” бо категорияҳои нав аз нав баррасӣ шавад.

Муқоисаи равишҳо

Figure 1 чӣ гуна бояд тафсир шавад?

Манбаъ дар Figure 1 равишҳои болоро дар ду меҳвари сифатӣ ҷойгир мекунад:

• меҳвари уфуқӣ: Human-centered → Life-centered,
• меҳвари амудӣ: Symbolic → Embodied.

Доираҳо равишҳои non-computational ва чоркунҷаҳо равишҳои computational-ро нишон медиҳанд. Ин шакл графики ченкунии миқдорӣ нест. Ҷойгиршавии нуқтаҳо таснифи назариявии муаллифро ба таври визуалӣ нишон медиҳад; координатҳо маънои ададӣ ё оморӣ надоранд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

Мақола қавӣ нишон медиҳад, ки мафҳумҳои шинохт ва зеҳн дар риштаҳои гуногун таърифи ягонаи универсалӣ надоранд ва анъанаҳои инсонмеҳвар, embodied, ҳаётмеҳвар ва computational фарзияҳои гуногуни онтологиро истифода мебаранд.

Дар синтези консептуалии пешниҳодкардаи муаллиф шинохт ва зеҳн як чиз нестанд. Шинохт созмонёбии танзимии давомдори системаи зинда аст; зеҳн бошад салоҳияти ҳамин раванд дар ҳалли масъала мебошад.

Адабиёти ҳаётмеҳвар нишон медиҳад, ки ҳатто дар организмҳои бе системаи асаб таҳқиқоти эмпирикӣ оид ба вазифаҳои монанди идрок, regulation, memory-like behavior ва problem-solving вуҷуд доранд.

Мафҳуми васеъшудаи computation абзори консептуалӣ медиҳад, то далел оварда шавад, ки ҳисоббарории рамзӣ ва равандҳои embodied/табиӣ ҳатман набояд муқобили якдигар дониста шаванд.

Системаҳои ҳозираи AI метавонанд аз ҷиҳати иҷрои вазифа зеҳни муҳандисишударо нишон диҳанд; аммо дар таърифи ҳаётмеҳвари ин мақола онҳо мақоми якхела бо шинохти биологӣ надоранд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

Мақола барои шинохт ё зеҳн як меъёри универсалии ягонаи ба таври таҷрибавӣ тасдиқшуда таҳия накардааст.

Чаҳорчӯбаи пешниҳодшуда назарияи амалиётӣ нест; он ҳамчун “грамматика”-и консептуалӣ пешниҳод мешавад, ки тарзи гузоштани саволҳо дар бораи иттилоот, ҳисоббарорӣ ва шинохтро дар сатҳҳои гуногуни созмонёбӣ танзим мекунад.

Мақола нишон намедиҳад, ки ҳамаи илмҳои ҳаёт дар баробар донистани шинохт бо ҳаёт ба мувофиқа расидаанд. Равиши ҳаётмеҳвар яке аз анъанаҳои илмӣ ва фалсафӣ аст ва баҳси назариявӣ бо дидгоҳҳои инсонмеҳвар/neurocentric идома дорад.

Мисолҳои slime mold, бактерияҳо ва регенератсия таҷрибаҳои худи ин мақола нестанд. Онҳо истинод ба таҳқиқоти пешина мебошанд.

Гуфтан, ки системаҳои ҳозираи AI дар маънои биологӣ шинохтӣ нестанд, исбот намекунад, ки ҳамаи системаҳои сунъии оянда наметавонанд шинохтро инкишоф диҳанд. Муаллиф инро ҳамчун саволи кушодаи таҳқиқотӣ мегузорад.

Ҷойгиршавии таҳқиқотчиён дар Figure 1 натиҷаи ченкунӣ нест; он харитаи сифатии назариявӣ аст.

Маҳдудиятҳо ва таҳқиқоти оянда

Муаллиф муҳимтарин маҳдудияти чаҳорчӯбаи худро равшан баён мекунад: сохтори пешниҳодшуда operational theory нест. Он intelligence score-и ягона ё протоколи ченкуниро пешниҳод намекунад.

Се унсури асосии робитавии чаҳорчӯба information, computation ва cognition/observer-agency мебошанд. Information ба фарқиятҳои сохторёфта, computation ба табдили ин фарқиятҳо ва cognition ба observer-agent-е дахл дорад, ки фарқиятҳо барои ӯ маъно доранд ва табдилҳо вазифа пайдо мекунанд.

Ченшаванда гардондани ин бояд ба сатҳи созмонёбӣ ва соҳаи илмӣ хос бошад. Даъво намешавад, ки дар бактерия, организми бисёрҳуҷайраӣ, инсон ва системаи сунъӣ як метрикаи амалиётии шинохт ба таври худкор истифода шуда метавонад.

Агар дар оянда системаҳои сунъӣ ё синтетикӣ хусусиятҳое чун autonomous self-maintenance, persistent goals ва embodied regulation-ро инкишоф диҳанд, мумкин аст таснифи консептуалии имрӯза миёни шинохти биологӣ ва зеҳни муҳандисишуда аз нав баррасӣ шавад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: Cognition and Intelligence in Natural and Artificial Systems

Муаллиф: Gordana Dodig-Crnkovic.

Муассисаҳо: Department of Computer Science and Engineering, Chalmers University of Technology, Gothenburg, Шветсия; Faculty of Engineering and Health, Mälardalen University, Västerås, Шветсия.

Маҷалла: Philosophies.

Ношир: MDPI.

Навъи манбаъ: Мақолаи академии консептуалӣ/назариявӣ; таҳқиқоте, ки робитаҳои байни шинохт, зеҳн, шинохти ҳаётмеҳвар, info-computation ва зеҳни сунъиро тавассути адабиёт синтез мекунад.

Маълумоти нашр: Philosophies 2026, ҷилди 11, шумораи 3, мақолаи 76.

DOI: 10.3390/philosophies11030076

Ирсол: 7 Март 2026.

Бозбинӣ: 1 Май 2026.

Қабул: 8 Май 2026.

Нашр: 12 Май 2026.

Литсензия: Creative Commons Attribution (CC BY), дастрасии кушода.

Муҳаррири академӣ: Rossella Lupacchini.

Таҷриба ё маҷмӯи додаҳои нав: Нест. Таҳқиқот додаи нав тавлид ё таҳлил накардааст.

Таҳлили оморӣ: Нест; таҳқиқот хусусияти синтези консептуалӣ дорад.

Маблағгузорӣ: Муаллиф хабар додааст, ки маблағгузории беруна гирифта нашудааст.

Кумитаи этикаи муассисавӣ: Қобили татбиқ нест.

Ризоияти огоҳона: Қобили татбиқ нест.

Дастрасии додаҳо: Азбаски додаи нав эҷод ё таҳлил нашудааст, мубодилаи додаҳо қобили татбиқ нест.

Ташаккур: Муаллиф ба тақризгарон барои шарҳҳои созандаашон ташаккур мегӯяд.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллиф изҳор кардааст, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Саҳми муаллиф: Мақола якмуаллифа аст; дар манбаъ ҷадвали ҷудогонаи саҳмҳои CRediT вуҷуд надорад.

Чаҳорчӯбаи асосии консептуалӣ: Фарқгузории мутобиқшавии физикӣ → шинохт → зеҳн; шинохти ҳаётмеҳвар; равишҳои embodied ва enactive; natural computation; morphological computation; info-computation.

Маҳдудияти асосӣ: Чаҳорчӯба консептуалӣ аст, амалиётӣ нест. Барои шинохт ё зеҳн як меъёри ягонаи миқдории байнисоҳавӣ пешниҳод намекунад; operationalization бояд алоҳида бар асоси сатҳи созмонёбӣ ва соҳаи илмӣ таҳия шавад.

Ҳудуди тафсири зеҳни сунъӣ: Манбаъ бар он аст, ки системаҳои ҳозираи сунъӣ метавонанд engineered ё derivative intelligence нишон диҳанд, аммо дар маънои биологии ҳаётмеҳвар шинохтӣ нестанд. Ин далели таҷрибавӣ нест, ки ҳамаи системаҳои сунъии оянда шинохтро инкишоф дода наметавонанд.

Ҳудуди тафсири Figure 1: Ҷойгиршавиҳо дар меҳварҳои Symbolic–Embodied ва Human-centered–Life-centered таснифи сифатии назариявӣ мебошанд; онҳо координатҳои миқдории таҷрибавӣ нестанд.

Ёддошти усули Verianla: Ин муҳтаво тарҷумаи ҷумла-ба-ҷумлаи мақолаи манбаъ нест. Анъанаҳои инсонмеҳвар, ҳаётмеҳвар, embodied, computational ва info-computational; муқоисаҳои марбут ба системаҳои табиӣ ва сунъӣ; чаҳорчӯбаи сесатҳии шинохт–зеҳн; Ҷадвали 1–4; Figure 1; маҳдудиятҳо ва натиҷаҳо ҳифз шуда, сохтори мустақили омӯзиши илмӣ ба забони тоҷикӣ ташкил карда шудааст. Натиҷаи таҷрибавӣ, ченкунӣ, омор ё метрикаи шинохте, ки дар манбаъ нест, илова нашудааст.