İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları (İKT; Information and Communication Technology, ICT), bu tədqiqatda kənd təsərrüfatı məlumatlarının ötürülməsi və paylaşılması üçün istifadə olunan mobil telefon, radio, televiziya, kompüter və internet xidmətləri kimi texnologiyalardan ibarət kommunikasiya vasitələrinin məcmusudur. Tədqiqat Cənubi Afrikanın Mahikeng Local Municipality bölgəsindəki 121 kiçikmiqyaslı fermerin kənd təsərrüfatı məlumatlarına çıxış üçün İKT-ni nə dərəcədə mənimsədiyini və infrastruktur, xərc, bağlantı, bacarıq, dil və sosial-iqtisadi xüsusiyyətlərin mənimsəmə ilə necə əlaqəli olduğunu araşdıran kəmiyyət, kəsişmə tipli sorğu tədqiqatıdır. İştirakçıların %92-si İKT-dən kənd təsərrüfatı məlumatı üçün istifadə oluna biləcəyindən xəbərdar olduğunu, %86-sı isə bu məqsədlə ən azı bir İKT vasitəsindən istifadə etdiyini bildirib. Bununla yanaşı internet və kompüter kimi daha inkişaf etmiş rəqəmsal kanalların istifadəsi ənənəvi elektron media və mobil telefonla müqayisədə daha məhduddur.

Ən geniş yayılmış böyük maneə %85 ilə zəif kənd infrastrukturu olmuşdur. İKT obyekti və ya telemərkəz çatışmazlığı %79, bahalı məlumat paketləri %73, cihaz xərci %71 və internetə çıxışın olmaması %71 nisbətində böyük maneə kimi bildirilib. Rəqəmsal bacarıq çatışmazlığı %55, dil maneəsi %50 və aşağı təhsil/savadlılıq da %50 səviyyəsindədir. Binary logistika reqressiyası nəticələrində daha böyük təsərrüfat sahəsi İKT mənimsənilməsi ilə müsbət; yüksək cihaz xərci və internet bağlantısının olmaması isə mənfi əlaqə göstərmişdir.

Bu əlaqələr səbəbiyyət sübutu deyil. Tədqiqat bir zaman nöqtəsində 121 fermerlə aparılıb və başlanğıcda hədəflənən 302 nəfərlik nümunəyə çatmaq mümkün olmayıb. Bundan əlavə, mənbədə bəzi tezlik-faiz uyğunluqları, etibarlılıq dəyərləri və reqressiya cədvəlindəki əmsal/standart xəta/z dəyərləri arasında daxili hesabat uyğunsuzluqları mövcuddur. Buna görə tədqiqat ən düzgün şəkildə Mahikengdə fermerlərin mövcud İKT istifadəsi ilə onların qavradığı maneələr arasındakı əlaqələri göstərən yerli, kəsişmə tipli araşdırma kimi oxunmalıdır.

Tədqiqat problemi

Kiçikmiqyaslı fermerlər üçün kənd təsərrüfatı məlumatı yalnız istehsal texnikasından ibarət deyil. Hava proqnozları, istehsal vasitələrinin və məhsulların qiymətləri, zərərvericilər və xəstəliklərin idarə edilməsi, heyvan sağlamlığı, bazar məlumatı və təkmilləşdirilmiş istehsal təcrübələri fermerin gündəlik qərarlarına təsir göstərə bilər. İKT bu məlumatın radio, televiziya, mobil telefon, kompüter və internet kimi vasitələrlə daha sürətli çatdırılmasını mümkün edə bilər.

Lakin bir texnologiyanın nəzəri olaraq mövcud olması fermerin ondan istifadə edə bildiyi demək deyil. Cihaz bahadırsa, elektrik kəsilirsə, mobil şəbəkə yoxdursa, məlumat paketi almaq mümkün deyilsə və ya məzmun istifadəçinin dilində deyilsə, texnologiyanın məlumat çıxışına verdiyi dəyər əhəmiyyətli dərəcədə azala bilər. Buna görə tədqiqatın əsas problemi yalnız “fermerlər texnologiyanı tanıyırmı?” sualı deyil; fermerin texnologiyaya çıxışı, ondan davamlı şəkildə istifadə etməsi və onu kənd təsərrüfatı məlumatına çevirə bilməsi üçün hansı maneələrin olduğunu müəyyən etməkdir.

Tədqiqatın məqsədi və hipotezlər

Tədqiqat kiçikmiqyaslı fermerlərin sosial-iqtisadi xüsusiyyətləri və qavradıqları maneələrlə kənd təsərrüfatı məlumatlarına çıxış məqsədilə İKT mənimsənilməsi arasındakı əlaqələri araşdırır.

Mənbədə sıfır hipotezi fermerlərin sosial-iqtisadi xüsusiyyətləri və qavranılan maneələrlə İKT mənimsənilməsi arasında əhəmiyyətli əlaqənin olmadığı şəklində qurulub. Alternativ hipotez isə bu dəyişənlərlə İKT istifadəsi arasında əhəmiyyətli əlaqələrin olduğunu nəzərdə tutur.

Nəzəri çərçivə

Dəyişənlərin seçimi texnologiyanın mənimsənilməsinə dair iki yanaşmaya əsaslandırılıb. Diffusion of Innovations yanaşması yaş, təhsil və iqtisadi resurslar kimi fərdi xüsusiyyətlərin yeniliyin qavranılan faydası, uyğunluğu və mürəkkəbliyi vasitəsilə mənimsəmə sürətinə təsir göstərə biləcəyini fərz edir.

Technology Acceptance Model (TAM) isə xüsusilə qavranılan fayda və istifadə asanlığına diqqət yetirir. Yüksək cihaz xərci, zəif internetə çıxış, aşağı rəqəmsal bacarıq və ya dil maneəsi texnologiyanın istifadəsini çətinləşdirdikdə həm istifadə asanlığı, həm də qavranılan praktik dəyər azala bilər.

İKT Məlumatlılığı Yüksək Olduğu Halda İnternet Əsaslı İstifadə Niyə Məhduddur?

Tədqiqatda fermerlərin %92-si İKT-dən kənd təsərrüfatı məlumatı üçün istifadə oluna biləcəyindən xəbərdar və %86-sı ən azı bir İKT vasitəsindən istifadə etsə də, istifadə əsasən televiziya, radio və mobil telefon kimi daha əlçatan vasitələrdə cəmlənir; internet, kompüter və digər inkişaf etmiş rəqəmsal kanallar infrastruktur, məlumat xərci, cihaz xərci və rəqəmsal bacarıq maneələri səbəbindən daha məhdud qalır.

Məlumatlılıqla mənimsəmə eyni şey deyil

Məlumatlılıq fermerin bir texnologiyanın mövcudluğunu və ya kənd təsərrüfatı məlumatı üçün istifadə edilə biləcəyini bilməsini ifadə edir. Mənimsəmə isə tədqiqatda ən azı bir İKT platformasından həqiqətən kənd təsərrüfatı məlumatı əldə etmək məqsədilə istifadə kimi müəyyən edilib.

Bu fərq vacibdir. Fermer internet əsaslı kənd təsərrüfatı xidmətlərindən xəbərdar ola bilər, lakin mobil telefon, kompüter, mobil məlumat və ya etibarlı şəbəkə bağlantısına çıxışı olmadıqda bu məlumatı istifadəyə çevirə bilməz.

İstifadə olunan İKT vasitələri

Mənbə Cədvəl 2-də televiziya 117, radio 105, mobil telefon 103, internet 34 və fərdi kompüter 15 istifadə bildirişi ilə verilib. Videokonfrans, DVD/CD və rəqəmsal kamera istifadəsi çox aşağı, telemərkəz istifadəsi isə sıfır kimi qeyd edilib.

Mənbə qeydi iştirakçıların birdən çox variantı işarələyə bildiyini və faizlərin n=121 əsasında hesablandığını bildirir. Lakin tezlik-faiz cütləri n=121 əsasında hesablanan iştirakçı nisbətləri ilə riyazi cəhətdən uyğun gəlmir. Buna görə yuxarıdakı faiz sütunu yalnız mənbənin öz hesabatı kimi qorunub, Verianla tərəfindən yeni yayılma nisbətləri hesablanmayıb.

Kiçikmiqyaslı Fermerlər üçün İKT Mənimsənilməsinin Əsas Maneələri Hansılardır?

Mahikeng nümunəsində ən geniş yayılmış böyük maneələr zəif kənd infrastrukturu (%85), İKT obyekti və ya telemərkəz çatışmazlığı (%79), bahalı məlumat paketləri (%73), yüksək cihaz xərci (%71) və internetə çıxışın olmaması (%71) kimi bildirilib; rəqəmsal bacarıq, şəbəkə keyfiyyəti, dil və təhsil problemləri də mühüm əlavə maneələrdir.

İnfrastruktur problemi niyə əsas maneədir?

Fermerin cihazı və rəqəmsal bacarıqları olsa belə, elektrik etibarlı deyilsə və ya mobil şəbəkə bağlantısı yoxdursa, internet əsaslı kənd təsərrüfatı məlumat sistemlərindən müntəzəm istifadə etmək mümkün olmaya bilər. Mənbə xüsusilə elektrik kəsintilərini, zəif siqnal əhatəsini və genişzolaqlı infrastruktur çatışmazlığını əsas texnoloji məhdudiyyətlər arasında nəzərdən keçirir.

Telemərkəz və ortaq çıxış nöqtələri

İştirakçıların %79-u telemərkəz və ya oxşar İKT obyektlərinin çatışmazlığını böyük maneə kimi qiymətləndirib. Bu cür ortaq istifadə sahələri öz kompüteri və ya internet bağlantısı olmayan fermerlər üçün cihaz, bağlantı, təlim və texniki dəstək təmin edə biləcək yerli çıxış nöqtələri kimi nəzərdə tutulur.

Məlumat xərci

İştirakçıların %73-ü mobil məlumat paketlərinin bahalı olmasını böyük maneə kimi bildirib. Bu maneə yalnız texnologiyaya ilk dəfə çıxış əldə etmək istəyənlərə deyil, artıq internetdən istifadə edən fermerlərə də təsir edə bilər; davamlı olaraq məlumat paketi almaq zərurəti istifadə intensivliyini məhdudlaşdıra bilər.

Cihaz xərci

İKT cihazlarının yüksək satınalma xərci %71 nisbətində böyük maneə kimi bildirilib. Tədqiqat nümunəsində kənd təsərrüfatı gəlirlərinin böyük hissəsinin aşağı və orta gəlir qruplarında cəmlənməsi cihaz və məlumat xərclərinin digər kənd təsərrüfatı və ya ev təsərrüfatı ehtiyacları ilə rəqabət apara biləcəyini göstərir.

Rəqəmsal bacarıq, dil və təhsil

Rəqəmsal bacarıq çatışmazlığı iştirakçıların %55-i tərəfindən böyük maneə kimi qiymətləndirilib. Dil maneəsi və aşağı təhsil/savadlılıq isə ayrı-ayrılıqda %50 səviyyəsindədir. Mənbə Mahikengdə bir çox fermerin ana dilinin Setswana olduğunu və əsasən ingiliscə olan rəqəmsal məzmunun, xüsusən texniki kənd təsərrüfatı terminlərində, istifadə çətinliyi yarada biləcəyini müzakirə edir.

Yerli dil və əlçatan dizayn niyə vacibdir?

Kənd təsərrüfatı tətbiqi texniki baxımdan işləsə belə, istifadəçi məzmunu oxuya, anlayışları başa düşə və ya menyularda rahat hərəkət edə bilmirsə, məlumat çıxışı funksiyası azalır. Buna görə mənbə yerli dildə məzmun, vizual və səs əsaslı interfeyslər, fermerlər üçün rəqəmsal savadlılıq təlimi və yayım əməkdaşlarının vasitəçilik etdiyi dəstək sistemlərini tövsiyə edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat sahəsi

Tədqiqat South Africa-nın Northwest Province bölgəsindəki Mahikeng Local Municipality-də aparılıb. Mənbə bələdiyyənin təxminən 3.703 km² sahəni əhatə etdiyini, 28 ward və 100-dən çox kənddən ibarət olduğunu; əhalinin təxminən %70-inin kənd yerlərində yaşadığını bildirir.

Bölgənin kənd təsərrüfatında mal-qara, qoyun və keçi yetişdirilməsi ilə yanaşı qarğıdalı və günəbaxan kimi məhsullar da mühümdür. Tədqiqatın əsas konteksti kənd və kiçikmiqyaslı istehsalçıların məlumatlara rəqəmsal çıxışda üzləşdiyi struktur məhdudiyyətlərdir.

Populyasiya və nümunə götürmə

Northwest Department of Agriculture and Rural Development qeydlərinə görə tədqiqatın hədəf populyasiyası 1.449 qeydiyyatdan keçmiş kiçikmiqyaslı fermerdən ibarətdir.

Krejcie və Morgan nümunə cədvəlinə görə təxminən 1.449 nəfərlik populyasiyada %95 etibar səviyyəsi və %5 xəta payı hədəfi üçün təxminən 302 iştirakçı planlaşdırılıb. Sadə təsadüfi nümunə götürmə tətbiq edilib, lakin praktikada 121 fermer sorğuda iştirak edib.

Mənbə faktiki cavab nisbətini təxminən %40 kimi təsvir edir. Bununla belə 302 nəfərlik hədəf nümunə üçün nəzərdə tutulmuş dəqiqliyin 121 nəfərlik yekun nümunədə eyni şəkildə qorunduğu göstərilməyib.

Məlumatların toplanması

Məlumat toplama vasitəsi strukturlaşdırılmış sorğudur. Birinci bölmə sosial-iqtisadi xüsusiyyətlərlə İKT məlumatlılığını; ikinci bölmə isə xərc, infrastruktur, bacarıq və digər mənimsəmə maneələrini qiymətləndirib.

Maneələr ilkin olaraq “böyük maneə”, “kiçik maneə” və “maneə deyil” formasında üç kateqoriyada ölçülüb. Logistika reqressiyasında bu məlumat ikili dəyişənə çevrilib; böyük maneə 1, kiçik maneə və ya maneə deyil kateqoriyaları 0 kimi kodlaşdırılıb.

Sorğunun etibarlılığı və keçərliliyi

Sorğu forması Agricultural Extension and Development Studies sahəsindəki mütəxəssislər tərəfindən üz keçərliliyi baxımından qiymətləndirilib. Daha sonra əsas nümunəyə daxil edilməyən 12 kiçikmiqyaslı fermerlə pilot tədqiqat aparılıb və qeyri-müəyyən maddələr yenidən ifadə edilib.

Doqquz maddəli İKT maneələri şkalası üçün Cronbach alfa dəyəri mənbə Cədvəl 2-də 0,886 kimi bildirilib. Bu dəyər şkalanın yüksək daxili uyğunluq göstərməsi kimi şərh edilib.

Mənbənin təsviri mətnində maddə-ümumi korrelyasiya 0,32-0,73 və ən aşağı alfa dəyəri təxminən 0,87 kimi verildiyi üçün mətnlə cədvəl arasında kiçik, lakin aydın hesabat fərqi var.

Logistika Reqressiyası Bu Tədqiqatda Nəyi Ölçür?

Binary logistika reqressiyası digər dəyişənlər sabit saxlanıldıqda təsərrüfat ölçüsü və qavranılan xərc, internet və ya infrastruktur maneələri kimi xüsusiyyətlərin fermerin kənd təsərrüfatı məlumatı üçün ən azı bir İKT vasitəsindən istifadə edən “mənimsəyici” olma ehtimalı ilə necə əlaqəli olduğunu qiymətləndirir; əmsallar səbəbli təsiri deyil, müşahidə olunan əlaqəni göstərir.

Model tənliyi

Mənbədə istifadə olunan binary logistika reqressiyası modeli belə ifadə edilib:

\[ \log\left(\frac{P(Y=1)}{1-P(Y=1)}\right) = \beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\beta_3X_3+\cdots+\beta_kX_k \]

Burada \(Y=1\), fermerin kənd təsərrüfatı məlumatına çıxış üçün ən azı bir İKT vasitəsindən istifadə etdiyi vəziyyəti; \(Y=0\) isə istifadə etmədiyi vəziyyəti təmsil edir.

\(P(Y=1)\), mənimsəmə ehtimalıdır. \(\frac{P}{1-P}\) ifadəsi odds, yəni hadisənin baş vermə ehtimalının baş verməmə ehtimalına nisbətidir. Loqarifmi alındıqda model xətti proqnoz komponenti ilə əlaqələndirilir.

\(\beta_0\) sabit termindir. \(\beta_i\) əmsalları müvafiq \(X_i\) dəyişəninin log-odds ilə əlaqəsini göstərir. Müsbət əmsal mənimsəmə odds-unun artması, mənfi əmsal isə azalması ilə əlaqəlidir; lakin birbaşa faiz bəndi dəyişikliyi kimi oxunmamalıdır.

Çoxxətli bağlılığın yoxlanması

Modeldən əvvəl Variance Inflation Factor (VIF) və tolerance dəyərlərindən istifadə etməklə çoxxətli bağlılıq yoxlanılıb. Mənbə Cədvəl 4-də təsərrüfat ölçüsü üçün VIF 1,43; cihaz xərci 1,60; internet bağlantısı çatışmazlığı 2,55; bahalı məlumat paketləri 1,16; İKT obyektlərinin çatışmazlığı 2,41 kimi verilib.

Mənbə bu dəyərləri problemli çoxxətli bağlılığın olmadığı kimi şərh edir. Bununla belə “bahalı məlumat paketləri” sətrindəki VIF 1,16 ilə tolerance 0,4635 dəyəri standart VIF-tolerance qarşılıqlılığı ilə tam uyğun gəlmir; dəyərlər Verianla tərəfindən yenidən hesablanmayıb.

Logistika reqressiyası nəticələri

Mənbə əhəmiyyətlilik qeydini *** = %10, ** = %5 və * = %1 formasında istifadə edir. Bu ulduz sistemi geniş yayılmış sıralamadan fərqli görünsə də Verianla mənbədə yazıldığı formaya müdaxilə etməyib.

Model uyğunluğu

Mənbə Cədvəl 5-də LR \(\chi^2=64,51\), Prob > chi² = 0,0000, log-likelihood = -16,852644 və McFadden pseudo-\(R^2=0,6568\) bildirilib. Metod bölməsinin model qiymətləndirməsində LR testi p<0,001 kimi şərh olunub.

Pseudo-\(R^2\) xətti reqressiyadakı klassik \(R^2\) ilə eyni deyil. Mənbə də məhdudiyyətlər bölməsində bu fərqi açıq şəkildə qəbul edir. Buna görə 0,6568 dəyəri “real dünyadakı İKT davranışının tam olaraq %65,68-i izah edilib” şəklində şərh edilməməlidir.

Mənbə Cədvəl 5-dəki ədədi uyğunsuzluqlar

Cihaz xərci sətrində əmsal \(-0,1325804\), standart xəta 0,71667 və z=-1,85 dəyərləri birlikdə verilib; bu üç ədəd adi əmsal/standart xəta əlaqəsinə tam uyğun gəlmir. Sabit termində də əmsal \(-0,2202614\), standart xəta 3,715509 və z=-1,91 birlikdə bildirilib. Verianla bu dəyərlərdən birini “yanlış” hesab edib dəyişməyib.

İştirakçıların sosial-iqtisadi strukturu

Nümunənin %63-ü kişi, %37-si qadındır. Təhsildə %20 informal/formal təhsil almayıb, %33 ibtidai, %31 orta, %9 kollec və %7 universitet səviyyəsindədir.

Yaş bölgüsündə 51 yaş və yuxarı qrup %49 ilə ən böyük qrupdur; 41-50 yaş %40, 31-40 yaş %8 və 21-30 yaş %3-dür.

Təsərrüfatların %47-si 0-2 hektar, %39-u 3-6 hektar, %9-u 7-10 hektar və yalnız kiçik bir hissəsi 10 hektardan yuxarıdır. İllik kənd təsərrüfatı gəlirində iştirakçıların %46,3-ü R10.000-R30.000, %32,2-si R31.000-R50.000 aralığındadır.

Təsərrüfat növündə %72 qarışıq bitkiçilik-heyvandarlıq istehsalı, %16 yalnız heyvandarlıq və %12 yalnız bitkiçilik istehsalı bildirilib.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Mahikeng nümunəsində İKT məlumatlılığı yüksəkdir və fermerlərin əksəriyyəti ən azı bir kommunikasiya texnologiyasından kənd təsərrüfatı məlumatı məqsədilə istifadə etdiyini bildirir. Bununla belə qabaqcıl internet əsaslı vasitələrin istifadəsi daha məhduddur.

İnfrastruktur, cihaz və məlumat xərcləri, internetə çıxış, yerli İKT obyektlərinin çatışmazlığı, rəqəmsal bacarıq, dil və təhsil problemləri mühüm maneələrdir.

Model daha böyük təsərrüfat sahəsinin İKT mənimsənilməsi ilə müsbət; cihaz xərci və internetə çıxış çatışmazlığının isə mənfi əlaqə göstərdiyini dəstəkləyir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqat daha böyük təsərrüfatların məhz böyüklüklərinə görə mütləq İKT mənimsədiyini sübut etmir. Kəsişmə dizaynı yalnız əlaqələri göstərir.

İKT istifadəsinin kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını, gəliri və ya mənfəətliliyi müəyyən faiz artırdığı bu tədqiqatda ölçülməyib.

Mahikengdəki 121 iştirakçının nəticələri bütün Cənubi Afrikadakı kiçikmiqyaslı fermerlərə avtomatik ümumiləşdirilə bilməz.

Yüksək İKT məlumatlılığı internet əsaslı rəqəmsal kənd təsərrüfatının geniş istifadə olunduğu demək deyil; tədqiqatın İKT tərifi radio və televiziya kimi ənənəvi elektron kommunikasiya vasitələrini də əhatə edir.

Əsas məhdudiyyətlər

Kəsişmə dizaynı səbəbiyyət qurmağa imkan vermir. İlkin hədəf nümunə 302 olsa da, yalnız 121 iştirakçıya çatılıb. Maneələr üç kateqoriyadan ikili dəyişənə endirilərək logistika modelinə daxil edildiyi üçün cavabların şiddəti barədə bəzi detallar itmiş ola bilər.

Mənbə həmçinin pseudo-\(R^2\)-nin klassik \(R^2\) kimi şərh edilə bilməyəcəyini və bəzi orta səviyyəli korrelyasiyaların əmsal sabitliyinə təsir göstərə biləcəyini bildirir. Mənbə daxilində bəzi cədvəl, tezlik və reqressiya dəyərlərindəki uyğunsuzluqlar da kəmiyyət nəticələrinin təkrar istifadəsində diqqət tələb edir.

Tövsiyələr və gələcək tədqiqatlar

Tədqiqat kənd internet və elektrik infrastrukturunun yaxşılaşdırılmasını, cihaz və məlumat xərclərinin azaldılmasını, subsidiya və ya ortaq satınalma modellərinin qiymətləndirilməsini, telemərkəz və icma çıxış nöqtələrinin yaradılmasını və kənd təsərrüfatı yayım xidmətlərinə rəqəmsal dəstəyin inteqrasiyasını tövsiyə edir.

Rəqəmsal təlimlərin yerli dillərə və aşağı savadlılıq səviyyəsinə uyğun şəkildə hazırlanması; vizual, səsli və istifadəçi dostu məzmunların inkişaf etdirilməsi tövsiyə olunur.

Gələcək tədqiqatlar üçün müxtəlif bələdiyyələr arasında müqayisə, internet və günəş enerjisi kimi infrastruktur müdaxilələrinin zaman üzrə təsirlərinin qiymətləndirilməsi, subsidiya olunan cihaz və ortaq xərc modellərinin sınaqdan keçirilməsi, gənclərin İKT səfiri kimi istifadəsi və uzununa/qarışıq metodlu tədqiqatlar təklif olunur.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Barriers to the Adoption of Information and Communication Technology (ICT) for Accessing Agricultural Information by Small-Scale Farmers in Mahikeng, Northwest Province

Müəlliflər: O. Shemfe; S. Modirwa.

Corresponding author: O. Shemfe.

O. Shemfe qurumu: Department of Economics and Business Management, Faculty of Economics and Financial Sciences, Walter Sisulu University, South Africa.

O. Shemfe ORCID: 0000-0003-0996-1505.

S. Modirwa qurumu: Department of Agricultural Economics and Extension, Faculty of Natural and Agricultural Sciences, Northwest University, South Africa.

S. Modirwa ORCID: 0000-0001-5431-4871.

Jurnal: South African Journal of Agricultural Extension (SAJAE).

Nəşriyyat: South African Society for Agricultural Extension.

Cild / nömrə / səhifə: 54(1), 190-223.

Nəşr tarixi: 23 Fevral 2026.

DOI: 10.17159/2413-3221/2026/v54n1a20927.

Mənbə növü: Resenziyalı elmi tədqiqat məqaləsi.

Resenziya: Jurnal siyasəti üç müstəqil rəyçi ilə ikiqat kor resenziya tətbiq edildiyini bildirir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Tədqiqat dizaynı: Kəmiyyət, təsviri, kəsişmə tipli sorğu tədqiqatı.

Hədəf populyasiya: 1.449 qeydiyyatdan keçmiş kiçikmiqyaslı fermer.

Planlaşdırılan nümunə: 302 nəfər.

Faktiki nümunə: 121 nəfər.

Nümunə götürmə yanaşması: Sadə təsadüfi nümunə götürmə; yekun iştirak könüllülük və sahə şəraitindən asılıdır.

Pilot tədqiqat: Əsas nümunəyə daxil edilməyən 12 fermer.

Məlumat toplama: Üz-üzə tətbiq edilən strukturlaşdırılmış sorğu.

Etibarlılıq: Doqquz maddəli maneə şkalası üçün Cronbach alfa 0,886.

Statistik metod: Təsviri statistika, VIF/tolerance çoxxətli bağlılıq yoxlamaları və binary logistika reqressiyası.

Asılı dəyişən: Kənd təsərrüfatı məlumatı üçün ən azı bir İKT vasitəsindən istifadə; mənimsəyici = 1, mənimsəməyən = 0.

Etik icazə: Northwest University Research Ethics Regulatory Committee; NWU-00323-18-A9.

Könüllü iştirak və məxfilik: Mənbə iştirakçıların tədqiqatın məqsədi haqqında məlumatlandırıldığını, könüllü iştirak etdiyini, sorğudan çıxa bildiyini və məlumatlarının məxfi saxlandığını bildirir.

Təşəkkür: Sahəyə çıxış üçün Northwest Department of Agriculture and Rural Development Direktoruna və töhfələrinə görə 121 iştirakçıya təşəkkür edilib.

Maliyyələşdirmə: Təqdim edilən PDF-də ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqların toqquşması: Təqdim edilən PDF-də ayrıca maraqların toqquşması bəyanatı yoxdur.

Məlumat əlçatanlığı: Təqdim edilən PDF-də ayrıca məlumat əlçatanlığı bəyanatı yoxdur.

CRediT/müəllif töhfələri: Təqdim edilən PDF-də ayrıca müəllif töhfəsi bəyanatı yoxdur.

Mənbə daxilində mühüm hesabat uyğunsuzluqları

Cronbach alfa izah mətni ilə etibarlılıq cədvəlindəki maddə-ümumi korrelyasiya diapazonu və “maddə çıxarıldıqda alfa” dəyəri tam uyğun gəlmir.

Məqalədə həm Cronbach alfa cədvəli, həm də sosial-iqtisadi xüsusiyyətlər cədvəli “Table 2” kimi nömrələnib.

Fermerlik təcrübəsi cədvəlindəki tezliklərin cəmi yekun nümunə olan 121-ə çatmır və bəzi tezlik-faiz cütləri bir-biri ilə uyğun gəlmir.

Məlumat mənbəyi və istifadə olunan İKT vasitələri üçün verilən tezlik və faiz dəyərləri ilə “faizlər n=121-ə əsaslanır” qeydi arasında riyazi uyğunsuzluq mövcuddur.

Reqressiya Cədvəl 5-də cihaz xərci və sabit termin sətirlərindəki əmsal, standart xəta və z dəyərləri öz aralarında tam uyğun gəlmir. Bu dəyərlər Verianla tərəfindən yenidən hesablanmayıb.

Mənbə Pseudo \(R^2=0,6568\) dəyərini bir bölmədə təxminən izah olunan variasiya nisbəti kimi ifadə etdiyi halda, məhdudiyyətlər bölməsində pseudo-\(R^2\)-nin xətti reqressiya \(R^2\)-si ilə eyni şəkildə şərh edilə bilməyəcəyini düzgün olaraq ayrıca qeyd edir.

Şərh sərhədi

Bu tədqiqat Mahikengdəki 121 kiçikmiqyaslı fermerin İKT istifadə davranışını və qavradığı maneələri araşdıran kəsişmə tipli tədqiqatdır. Nəticələr İKT çıxışı ilə sosial-iqtisadi və struktur amillər arasındakı əlaqələri göstərir; səbəbiyyət, uzunmüddətli texnologiya istifadəsi və ya İKT-nin kənd təsərrüfatı məhsuldarlığına birbaşa təsirini sübut etmir.