Багытталган күлкү бул изилдөөдө белгилүү бир адамды же топту белгилүү бир түрдө элестеткен жана белгилүү бир объектке багытталган күлкү түрү болуп саналат. Sarah Lemoine (Jansen) Платондун адеп-ахлак психологиясы жана айрыкча Philebus диалогунун диалектикасы менен драмалык түзүлүшү аркылуу адамдардын кемчиликтерине күлүү кайсы шарттарда адеп-ахлактык жактан бузулуучу, ал эми кайсы шарттарда философиялык жактан пайдалуу болушу мүмкүн экенин изилдейт. Изилдөөнүн негизги жыйынтыгы — Платон күлкүнү толугу менен четке какпайт: олуттуу жана кара ниет күлкү жан дүйнөнү бузуп, суроо коюуну тоскоол кылса, орундуу, оюнчул, ак ниет жана адам өзүн да күлкүнүн чөйрөсүнө кошкон күлкү өзүн-өзү таанууну жана биргелешкен изилдөөнү колдой алат.

Макаланын темасы күлкүнүн бардык түрлөрү эмес. Изилденген өзгөчө абал — адам өз сабатсыздыгын же кемчиликтерин тааныбайт жана күлкүгө каршы өзүн коргой турган күчү жок деп эсептелгенде пайда болгон ырахат. Ошондуктан булак нервдик күлкүнү, кытыгылагандагы күлкүнү же жалпы юмор теориясын өнүктүрбөйт; күлкү социалдык, адеп-ахлактык жана саясий жактан адамдарга багытталган белгилүү кырдаалдарга көңүл бурат.

Изилдөөнүн негизги айырмаларынын бири орундуулук менен адеп-ахлактык жакшылык ортосундагы айырма. Бирөөгө күлүү ал адам чынында өзүн туура эмес баалап, алсыз экенин туура түшүнгөнүбүз үчүн “орундуу” болушу мүмкүн. Бирок мунун өзү эле күлкү адеп-ахлактык жактан жакшы дегенди билдирбейт. Эгер күлкү зыян келтирүү каалоосу, ачуулануу, кастык же үстөмдүк сезими менен коштолсо, ал өз объектисин туура аныктаса да жан дүйнөнү бузушу мүмкүн.

Кара ниет күлкүнүн ырахаты Philebusта ырахат менен азап бир эле психикалык абалда бириккен аралаш психикалык ырахат алкагында чечмеленет. Lemoine боюнча кара ниет күлгөн адам башка бирөөнүн сабатсыздыгынан же кемчилигинен ырахат алып жатып, ошол эле учурда өзүнүн артыкчылыгын элестетет. Бирок бул ырахат эки жактан жаңылыш болушу мүмкүн: адам чынында адеп-ахлактык жактан артык болбосо да өзүн артык деп ойлошу мүмкүн жана алган ырахатын чындыгындагысынан көбүрөөк канааттандыруучу жана баалуу деп эсептеши мүмкүн.

Изилдөөнүн оң жагы Philebusтун күлкүлүү диалог түзүлүшүндө көрүнөт. Сократ менен Protarchus талкуудагы кемчиликтер аркылуу башкаларды гана эмес, өздөрүнүн философиялык абалын да күлкүлүү кылышат. Мындай күлкү “мен жакшыраакмын” деген дооматка эмес, баарыбыз чектелүү жана жаңылыша ала турганыбызды кабыл алууга негизделет. Ошондуктан жакшы күлкү адамды жалпы сабатсыздыкты түшүнүүгө алып келип, бирге ой жүгүртүүгө ача алат.

Бул жыйынтыктар эксперименттик психологиянын же социологиянын жыйынтыктары эмес. Макала адамдар чыныгы жашоодо эмне үчүн күлөрүн өлчөбөйт, күлкүнүн мээге же жүрүм-турумга тийгизген таасирин сыноодон өткөрбөйт. Жыйынтыктар Платондун диалогдоруна негизделген философиялык жана герменевтикалык чечмелөө болуп саналат.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Платондун Republic жана Laws сыяктуу эмгектеринде комедияга жана күлкүгө чектөөлөрдү киргизиши аны кээде күлкүгө каршы ойчул катары көрсөтүп келген. Lemoineнин изилдөөсү бул жөнөкөй чечмелөөгө каршы чыгат. Ал Платондун негизги көйгөйү “күлкүнүн” өзү эмес, күлкү жан дүйнөнү, социалдык мамилени жана биргелешкен ой жүгүртүүнү кандайча калыптандырат деген маселе экенин жактайт.

Apologyде Aristophanes Сократты коомдук элестетүүдө күлкүлүү фигурага айландырганы бул көйгөйдүн саясий өлчөмүн көрсөтөт. Комедия жөн гана көңүл ачуу эмес; ал адамдын аброюн, коомдук ордун жана кандай кабыл алынарын өзгөртө алат.

Ошол эле учурда Платондун өзүнүн диалогдору да олуттуу даражада күлкүлүү. Сократ, анын маектештери жана талкуунун өзү кээде күлкү жараткандай берилет. Демек, “Платон күлкүгө тыюу салат” деп айтуу Платондун жазуу ыкмасына шайкеш келбеген жалпылоону жаратат.

Платон Күлкүгө Каршыбы?

Жок; бул изилдөөнүн чечмелөөсүнө ылайык, Платон күлкүнү толугу менен четке какпайт, бирок күлкүнүн объектисин туура баалоого, зыян келтирүү каалоосунан алыс болууга, оюнчул жана ак ниет бойдон калууга жана мүмкүн болсо күлгөн адамдын өз кемчиликтерин да күлкүнүн чөйрөсүнө кошуусуна жараша жакшы жана жаман күлкү түрлөрүн айырмалайт.

Эмне үчүн изилдөө жалпы күлкү теориясы эмес?

Платондун диалогдорунда күлкүнүн көптөгөн түрлөрү бар; бирок Lemoineнин макаласы алардын баарын бир теориянын алдында бириктирүүгө аракет кылбайт.

Борбордогу көрүнүш — адам башка бирөөнү өз кемчилигин же сабатсыздыгын тааныбаган жана күлкүгө каршы өзүн коргой турган күчү жок адам катары кабыл алуудан жаралган ырахат.

Бул мааниде күлкү “багытталган”: ал бир нерсеге же адамга багытталат жана ал адамды белгилүү бир түрдө элестетет. Бул жердеги “intentional” түшүнүгү “алдын ала пландалган” деген мааниде колдонулбайт; философиялык мааниде аң-сезимдин бир объект тууралуу болушун билдирет.

Элестетүү эмне үчүн маанилүү?

Бирөөгө күлгөндө биз жөн гана үн чыгарбайбыз. Күлкүнүн артында көбүнчө баалоо жатат: “Бул адам эмне кылып жатканын билбейт”, “өзүн чындыгындагысынан акылдуу деп ойлойт”, “өз абалын көрбөйт” же “ушул кемчилигине карабай өзүн артык санайт” деген сыяктуу.

Ошондуктан күлкүнүн этикалык баалуулугу кимге күлгөнүбүзгө гана эмес, ал адамды кантип элестеткенибизге да байланыштуу.

Эгер бир адамды жаңылыш түрдө сабатсыз, алсыз же күлкүлүү деп эсептесек, күлкүнүн таанып-билүү негизи туура эмес болот. Булак Republic жана Theaetetusтан мисалдар менен акылдуу адамга акмактай күлүү же чыныгы коркунуч туудурган күчтүү сабатсызды жөн гана күлкүлүү деп көрүү орунсуз экенин талкуулайт.

Бир Адамга Күлүүнүн “Орундуу” Болушу Эмне Дегенди Билдирет?

Изилдөөдө күлкүнүн орундуу болушу күлкү объектиси чындыгында өзүнүн финансылык, физикалык, эпистемикалык же адеп-ахлактык кемчиликтерин туура эмес баалап, ошол эле учурда күлкүгө каршы олуттуу зыян келтире турган күчкө ээ болбоосу сыяктуу тиешелүү сапаттардын туура түшүнүлүшүн билдирет; бирок мындай эпистемикалык орундуулук күлкүнү өзүнөн-өзү адеп-ахлактык жактан жакшы кылбайт.

Өзүн тааныбаган күчтүү адам эмне үчүн башкача?

Булак көрсөткөн Платондук айырмада өзүн тааныбаган, бирок күчтүү тиран биринчи кезекте күлкүлүү эмес, коркунучтуу. Күчтүү адам өз сабатсыздыгын көрө албаса, башкаларга зыян келтириши мүмкүн.

Ошондуктан бирөөнүн “өзүн тааныбашы” эле аны орундуу күлкү объектисине айлантпайт. Күч мамилеси да баалоого кирет.

Туура эмес адамга күлүү

Republicте аялдар менен эркектердин чогуу жылаңач машыгышына күлгөндөр мисал катары келтирилет. Бир караганда адаттан тыш көрүнгөн практика ой жүгүртүү аркылуу жакшы жана пайдалуу экени көрсөтүлгөндө, ага күлгөндөр чынында маселени түшүнбөгөн адамдар экени билинет.

Ушундай эле үңкүр аллегориясындагы агартылган адам караңгылыкка кайра көнө албай таң калгандай көрүнгөнү үчүн ага күлүү да туура эмес объектке күлүү болуп саналат. Сыртынан акылсыз көрүнгөн жүрүм-турум чындыгында жогорку түшүнүктүн натыйжасы.

Theaetetus: Чынында ким күлкүлүү?

Theaetetusта жөнөкөй адамдар философту күнүмдүк практикалык иштерде эпсиз жана чыныгы дүйнөдөн алыстаган деп көрүшү мүмкүн. Философ аларга күлкүлүү көрүнөт.

Ал эми өздөрүн маанилүү маселелерде билимдүү деп эсептеп, бирок бакыт, адилеттик же жакшы жашоо жөнүндө суралганда жооп бере албаган адамдар Платондук өлчөм боюнча өз сабатсыздыгын тааныбагандар болуп саналат.

Ошентип, күлкү адам сыртынан “күлкүлүү” көрүнөмбү дегенден көбүрөөк, өзү жана жашоо жөнүндө канчалык туура билимге ээ деген суроого байланышат.

Орундуу күлүү эмне үчүн дагы эле жетишсиз?

Бирөөнүн чындап сабатсыз экенин туура байкаган болушубуз мүмкүн. Бирок ага аны басынтуу, жалгыз калтыруу же анын зыян тартканынан ырахат алуу максатында күлсөк, башка этикалык көйгөй пайда болот.

Lemoineнин изилдөөсүнүн негизги салымдарынын бири ушул: туура баалоо менен жакшы мүнөз бир эле нерсе эмес.

Күлкү объектиси тууралуу пикирибиз туура болсо да, күлкүнүн психикалык булагы кара ниет болушу мүмкүн.

Комедия адеп-ахлактык тарбияда кандай роль ойной алат?

Lawsта комедия жамандыкты жана адеп-ахлактык кемчиликти таануу үчүн практикалык акылмандык тарбиясында чектелген функция аткара алат. Адам кемчилик кандай көрүнөрүн көрбөй туруп андан сактанууну үйрөнбөшү мүмкүн.

Бирок күлкүлүү тууроо олуттуу жана ачуулуу кастыкка айланбашы керек. Комедиянын функциясы бутадагы адамды эзүү эмес, кемчиликти таанылуучу кылуу.

Олуттуу күлкү деген эмне?

Lemoine “serious laughter” деп атаган олуттуу күлкү жөн гана “тамаша кылбоо” дегенди билдирбейт. Бул күлкү чыныгы социалдык же саясий зыян келтирүү, коркутуу, басынтуу же күч мамилесин бекемдөө үчүн колдонулган кырдаал.

Мындай күлкү курал сыяктуу иштеши мүмкүн.

Thersites мисалы: Күлкү бийликти кантип коргой алат?

Iliadдагы Thersites сахнасында Thersites Agamemnonду сынга алат. Odysseus болсо Thersitesти сөз менен жана физикалык күч менен басынтат; андан кийин Achaialылар Thersitesтин түшүрүлгөн абалына күлүшөт.

Lemoine бул сахнаны күлкү бийлик кризисин чечүү үчүн колдонулушу мүмкүн болгон мисал катары окуйт. Жамааттык каткырык жөн гана “күлкүлүү учур” жаратпайт; ким сүйлөөгө күчү бар экенин жана кимди басынтууга болорун социалдык жактан кайра аныктайт.

Ошентип күлкү Agamemnonдун бийлигине болгон коркунучту таасирсиз кылган саясий куралга айланат.

Thrasymachus эмне үчүн маанилүү?

Republicте Thrasymachus Сократтын билимсиздик тууралуу дооматына шылдыңдап жана агрессивдүү күлөт. Thrasymachus Сократты жооп бере албаган алдамчы катары көрсөтүүгө аракет кылат.

Бирок талкуу уланган сайын өзүнүн адилеттик түшүнүгүн коргоодо кыйналат. Ошентсе да Сократ ошол эле куралды ага каршы колдонбойт.

Булактын чечмелөөсүндө мунун себеби маанилүү: сабатсыздыкка эң ылайыктуу жооп дайыма зордук же басынтуу эмес. Философиялык суроо коюу маектештин сабатсыздыгын көрүнүктүү кылып жатканда аны психологиялык же социалдык жактан эзүүгө милдеттүү эмес.

Phaedoдогу башкача күлкү

Phaedoдо Crito Сократ өлгөндөн кийин анын денеси кандай көмүлүшү керек деп сурайт. Сократ буга күлүп жооп берет; бирок күлкү Critoну басынтуу үчүн эмес.

Сократ ошол эле учурда өзүнүн окутуудагы жетишсиздигине да тамашалайт: Critoго жан тууралуу түшүнүгүн жетиштүү түшүндүрө албаганын моюнга алат.

Бул күлкү четке кагуучу эмес, мамиле түзүүчү. Булактын оң күлкү моделине алып барган алгачкы мисалдардын бири.

Кара Ниет Күлкү Эмне Үчүн Күлгөн Адамды да Бузат?

Кара ниет күлкү бутага алынган адамга зыян келтирүү же зыян каалоо көйгөйү гана эмес; Lemoineнин Philebus чечмелөөсүндө күлгөн адам башканын кемчилиги аркылуу өзүнүн артыкчылыгын элестетет, бул артыкчылык тууралуу баасында жаңылышы мүмкүн, алган ырахатын чындыгындагысынан баалуу деп ойлошу мүмкүн жана ушундайча сабатсыздыкты, адилетсиздикти жана ченемсиздикти өз жан дүйнөсүндө күчөтүшү мүмкүн.

Кара ниеттик: φθόνος кантип чечмеленет?

Изилдөө Philebusтагы phthonos түшүнүгүн “envy”, башкача айтканда көрө албастык/ич тардык деп эмес, негизинен malice, бул жерде колдонулган кыргызча маанисинде кара ниеттик деп окуйт.

Мунун себеби талкуунун өзөгүндө башка бирөөнүн жакшы нерсесине азап тартуудан көрө, коңшусуна жаман нерсе болгондо андан ырахат алуу жана анын абалы дагы жаман болушун каалоо түзүлүшү турушу.

Кара ниет күлкү аралаш ырахат

Philebus 49d–50aда талкууланган түзүлүштө күлкү ырахаты жалгыз жана таза ырахат эмес.

Бир жагында адам башка бирөөнүн өзүн тааныбаганына күлүүдөн алган ырахат бар. Экинчи жагында кара ниеттик камтыган азап, кастык же психикалык тынчсыздануу бар.

Ошондуктан кара ниет күлкү ырахат менен азап аралашкан психикалык тажрыйба катары талданат.

Артыкчылык фантазиясы

Автор кара ниет күлкүдө ырахаттын объектиси бир гана “башканын кемчилиги” эмес экенин жактайт.

Күлгөн адам ошол эле учурда салыштырат: “Ал сабатсыз, мен эмесмин”; “ал баасыз, мен баалуураакмын”; “ал өзүн тааныбайт, мен өзүмдү тааныйм.”

Ошентип, башка бирөөнүн кемчилиги адамдын өз баасын көтөргөндөй сезилет.

Платондук көйгөй дал ушул жерде башталат. Адам башканы кемсинтүүдөн ырахат алган учурда өз жан дүйнөсүндө адилетсиздикти жана сабатсыздыкты күчөтүп жатса, анын адеп-ахлактык артыкчылык дооматынын негизи кыйрайт.

Гедоникалык эмес жаңылыштык деген эмне?

Гедоникалык эмес жаңылыштык ырахаттын өзү бар же жок экенине эмес, ырахат объектиси тууралуу жаңылыш ишенимге же элестөөгө байланыштуу.

Кара ниет күлгөн адамдын аң-сезиминдеги негизги мазмун болжол менен мындай:

“Мен баалуулук жана билим жагынан күлүп жаткан адамымдан жогору турам.”

Lemoineнин чечмелөөсүнө ылайык, бул баа Платондук өлчөмдөрдө көп учурда туура эмес. Анткени башка бирөөнүн зыян тартуусунан, сабатсыздыгынан же басынтылышынан ырахат алган адам ошол учурда өзү адилетсиз психикалык абалда болот.

Адам материалдык, физикалык же техникалык жактан чынында артык болушу мүмкүн; бирок Платон үчүн адамдын негизги баалуулугу жан дүйнөнүн сапатына байланыштуу.

Күлкүнүн ирониясы: Күлгөн адам өзү күлкүлүү болуп калышы мүмкүн

Кара ниет күлкүнүн эң курч парадоксу ушунда.

Күлгөн адам өзүнүн артыкчылыгын далилдедим деп ойлоп жатып, башка бирөөгө зыян каалоосу аркылуу өзүнүн сабатсыздыгын жана адеп-ахлактык кемчилигин көрүнүктүү кылат.

Ошентип, башканы “өзүн тааныбаган күлкүлүү адам” катары көрсөткөн киши өзүн тааныбагандыктан ошол эле категорияга жакындайт.

Гедоникалык жаңылыштык деген эмне?

Экинчи көйгөй адамдын ырахаттын канчалык жакшы жана канааттандыруучу экени тууралуу жаңылыштыгында.

Кара ниет күлгөн адам чындап ырахат алышы мүмкүн. Булак ырахат жок деп айтпайт.

Жаңылыштык — бул ырахат чындыгындагысынан чоңураак, көбүрөөк канааттандыруучу жана бакытка көбүрөөк салым кошуучу ырахат катары баштан кечирилишинде.

“Чыныгы эмес” ырахат кантип пайда болот?

Philebusтун жалпы ырахат талкуусунда күчтүү азаптын жанында келген ырахат карама-каршылыктан улам чындыгындагысынан күчтүүрөөк көрүнүшү мүмкүн.

Мисалы, абдан күчтүү жетишсиздиктен кийин келген канааттануу сезилген күчтүүлүгүнөн улам өтө чоң көрүнүшү мүмкүн. Бирок Платондук өлчөмдө ырахаттын интенсивдүүлүгү анын жакшылыгынын ишенимдүү өлчөмү эмес.

Кара ниет күлкүдө да ушундай түзүлүш бар: адамдын ичиндеги ишенимсиздик, адилетсиздик же кастык канчалык оорутса, башканы кемсинтүүдөн чыккан убактылуу ырахат ошончолук чоң көрүнүшү мүмкүн.

Ошондуктан булак бул ырахатты өтө inauthentic, башкача айтканда баштан кечирилген түрүндө чыныгы баасын туура көрсөтпөгөн ырахат деп чечмелейт.

Эмне үчүн чектен чыгууга жакын?

Дени сак ырахат Платондук алкакта акыл, өлчөм жана ылайыктуу чек менен жөнгө салынышы мүмкүн.

Кара ниет күлкү болсо адамдын өз психикалык жетишсиздигине байланыштуу кайра-кайра азыктанышы мүмкүн. “Өзүн артык сезүү” муктаждыгы бүтпөсө, башканы кемсинтүү ырахаты да табигый жана адеп-ахлактык чекке оңой жетпейт.

Булактын чечмелөөсүндө ушундан улам кара ниет ырахат ченемсиздикке жана акылдын көңүлүн ээлеп алууга жакын.

Интернетте уяткаруу жана кибербуллинг мисалы

Автор заманбап аналогия катары интернет аркылуу уяткаруу жана кибербуллингдин көз карандылыкка окшош тартуусуна токтолот.

Бул мисал эксперименттик жыйынтык эмес. Макала интернет колдонуучуларын изилдеген эмес. Мисал Philebusтагы кара ниет ырахат талдоосу бүгүн да түшүнүктүү экенин көрсөтүү үчүн берилген философиялык салыштыруу.

“Жарым-жартылай калыбына келтирүүчү” чечмелөө

Булак сунуш кылган мүмкүнчүлүккө ылайык, адам өз жетишсиздиктеринен чыккан азапты сезип жатканда башканы кемсинтүү аркылуу убактылуу артыкчылык сезимин жаратышы мүмкүн.

Мындай учурда кара ниет күлкү сыртынан тынчсызданууну азайтып жаткандай көрүнөт.

Бирок негизги көйгөй — сабатсыздык жана адилетсиздик — айыкпайт. Тескерисинче, күчөшү мүмкүн.

Ошондуктан Lemoine бул процесске мүмкүн болгон quasi-restoration, башкача айтканда “жарым-жартылай калыбына келтирүү” катары мамиле кылат. Бирок муну так жана корголгон чечмелөө катары эмес, ачык түрдө этият сунуш катары берет.

Жакшы Күлкү Философиялык Суроо Коюуну Кантип Колдой Алат?

Жакшы күлкү башка бирөөнүн кемчилигинен өзүнө артыкчылык чыгаруунун ордуна, күлгөн адамдын өзүн да күлүүгө татыктуу адамдык абалга кошот; ошентип өзүн-өзү таануу, эпистемикалык момундук, оюнчулдук жана чындыкты бирге издөө күчөйт, ал эми күлкү талкууну жаап салган курал болбой, философиялык суроо коюуну ачык кармап турган мамиленин формасына айланышы мүмкүн.

Philebus эмне үчүн жөн гана аргумент эмес, комедия?

Lemoineнин өзгөчө чечмелөөлөрүнүн бири Philebusту ырахат менен акылдын мамилесин талкуулаган философиялык текст катары гана эмес, ошол эле учурда дискурс тууралуу драмалык комедия катары окуу болуп саналат.

Диалогдо эки күлкүлүү кыймыл катар иштейт.

1. Сократ менен Protarchus чыр-чатактуу жана чындык эмес, жеңиш издеген эристикалык талаш формасын оюнчул түрдө туурашат.
2. Ошол эле учурда өздөрүнүн философиялык суроо коюусунун чектерин да тамашага салышат.

Ошентип, комедия атаандаштын кемчилигин гана ачпайт; философтун өзүнүн позициясын да күлкүнүн чөйрөсүнө киргизет.

Эристикалык талаш деген эмне?

Эристикалык талаш — жалпы чындыкты издөөгө караганда атаандашты жеңүүгө жана өз позициясын жоготпоого көбүрөөк багытталган таймашчыл дискурс формасы.

Philebusта Philebusтун өзүнүн гедонизм тезисине бекем жабышып калышы бул коркунучтун мисалдарынын бири.

Сократ болсо Protarchusту “урушканды жакшы көргөн” талашчы болуунун ордуна чындыкты бирге издөөчү болууга чакырат.

Protarchusтун коркутуулары эмне үчүн чыныгы коркутуу эмес?

Protarchus диалогдо кээде Сократка жаштар анын үстүнө басып барарын же талкууну бүтүрмөйүнчө коё бербей турганын айткан күлкүлүү коркутууларды жасайт.

Булак муну чыныгы кастык катары эмес, эристикалык талашты туураган оюнчул театралдык кыймылдар катары окуйт.

Тараптар сыртынан күрөшүп жаткандай көрүнгөнү менен, чындыгында позицияларын өзгөртүп, чындык үчүн компромисске барууну улантышат.

Философияда өзүнө күлүү эмне үчүн маанилүү?

Кара ниет күлкүнүн борборунда “Мен билем, сен билбейсиң” деген фантазия турат.

Жакшы күлкүдө болсо адам өзүн сыртта калтырбайт. Сократ өзүнүн айырмалоолорун, классификацияларын жана философиялык аракетинин кызыктуулугун да күлкүлүү кылат.

Мунун эпистемикалык натыйжасы чоң: адам өзүнүн жаңылыша аларын кабыл алганда сабатсыздыгын жашырууга муктаж болбой калат.

Сабатсыздыкты кабыл алуу суроо коюуну бүтүрбөй, тескерисинче башташы мүмкүн.

Адамдык дискурс эмне үчүн күлкүлүү түрдө “чексиз”?

Philebusта Сократ изилдөөнү бир менен көп, чек менен чексиздиктин ортосунда кантип тартипке келтирүүгө болорун талкуулайт. Билиш үчүн татаал талааны түрлөргө бөлүү, чектөө жана санала турган кылуу керек.

Бирок адамдык дискурс өзү токтобой жаңы айырмалар менен суроолорду жаратып турат.

Lemoineнин драмалык окуусунда бул жерде философиялык ирония пайда болот: философ чексиз суроо коюу талаасына так чектерди коюуга аракет кылып жатканда, анын өз изилдөөсү да улам узара берет.

Philebusтун түзүлүшү эмне үчүн аргументтин бир бөлүгү?

Диалог кадимки мааниде таза башталыш жана так аяктоо түзүлүшүнө ээ эмес. Сүйлөшүү мурунтан башталган талаштын ортосунда ачылат жана аягында дагы бүтө элек иштер калат.

Булак боюнча бул драмалык форма адамдык изилдөөнүн бүтпөгөндүгүн жөн гана айтпастан, формалдык түрдө да көрсөтөт.

Сократтын чексиз суроо коюуну чектөө аракетинин күлкүлүү ийгиликсиздиги философтун өз чектелүүлүгүнө күлүүсүнө мүмкүнчүлүк берет.

Жакшы күлкүнүн төрт өзгөчөлүгү

“Экинчи эң жакшы акылмандык”

Диалогдун аягында Protarchus айткан ой — баарын билүү мүмкүн эмес жерде адам жок дегенде өзү тууралуу жаңылбаса, бул чоң баалуулукка ээ.

Lemoine муну жакшы күлкүнүн эпистемикалык функциясы менен байланыштырат.

Эгер өзүбүздүн чектөөлөрүбүзгө бирге күлсөк, өзүбүздү чындыгындагысынан артык көрсөтүү зарылдыгы азаят. Ошентип “эмнени билбей турганыбызды билүү” түрүндөгү өзүн-өзү таануу мүмкүн болот.

Бул да биргелешкен изилдөөнүн баштапкы шарты.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Изилдөө эксперимент, сурамжылоо, маектешүү, психологиялык өлчөө, статистикалык модель же тарыхый маалымат базасын колдонбойт. Ыкма байыркы философиялык тексттерди түшүнүктүк жана драмалык жакын окууга негизделет.

Борбордук текст — Philebus. Мындан тышкары Republic, Laws, Apology, Theaetetus жана Phaedo сыяктуу Платондук диалогдор жана Гомердин Iliadы салыштырма мисалдарды берет.

Диалектика менен драма бирге окулат

Булактын методологиялык өзгөчөлүктөрүнүн бири — диалогдогу ачык философиялык сунуштарды драмалык жүрүм-турумдан бөлбөгөнү.

Мисалы, Philebusтун “ырахат деген эмне?” же “жакшы жашоо деген эмне?” тууралуу ачык аргументтери сыяктуу эле, Сократ менен Protarchus бири-бири менен кантип тамашалашканы, позицияларын кантип өзгөрткөнү жана өз философиялык абалдарын кантип күлкүлүү кылганы да чечмелөө үчүн далил катары эсептелет.

Ошондуктан макала түшүнүктөр тарыхы же жөн гана сөз талдоосу эмес. Ал философиялык мазмунду диалог формасынын перформативдик өзгөчөлүктөрү менен бирге окуйт.

Булакта колдонулган Passage A–K чынжыры

Биринчи негизги жыйынтык: Платондун күлкү түшүнүгү эки уюлдуу эмес

Изилдөө “күлүү жакшы” же “күлүү жаман” деген эки уюлдуу жыйынтык чыгарбайт.

Күлкүнүн адеп-ахлактык баасы объектини туура элестетүү, күч мамилелери, күлкүнүн олуттуу же оюнчул болушу, кара ниеттик камтышы же камтыбашы жана күлгөн адам өзүн кандай жайгаштырганы сыяктуу көптөгөн өлчөмдөргө байланыштуу.

Экинчи негизги жыйынтык: Орундуулук адеп-ахлактык жетиштүүлүк эмес

Адамдын чындап эле өз сабатсыздыгын көрө албашы ага күлүү таанып-билүү жагынан орундуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бирок бул күлкү зыян каалоо менен жасалса, адеп-ахлактык жактан жаман бойдон калат.

Ошондуктан изилдөө эмоцияны баалоодо эпистемикалык тууралык менен адеп-ахлактык мүнөздү бири-биринен айырмалайт.

Үчүнчү негизги жыйынтык: Олуттуу күлкү саясий күч куралына айланышы мүмкүн

Thersites мисалында жамааттык каткырык ким сүйлөй аларын аныктаган бийлик мамилесин бекемдейт.

Thrasymachus мисалында агрессивдүү каткырык философиялык атаандашты жооп бере албаган алдамчы катары сүрөттөөгө аракет кылат.

Ошентип күлкү жеке сезим гана эмес, коомдук статусту жөнгө салган социалдык аракетке айланышы мүмкүн.

Төртүнчү негизги жыйынтык: Кара ниет күлкү аралаш психикалык ырахат

Philebus чечмелөөсүндө кара ниет күлкү бир учурда ырахат менен азапты камтыйт.

Ырахат коңшусунун кемчилигин же өзүн тааныбаганын күлкүлүү деп табуудан; азап болсо кара ниеттик, ишенимсиздик жана башканын жаман абалда болушун каалоо сыяктуу психикалык түзүлүштөн чыгат.

Бешинчи негизги жыйынтык: Кара ниет күлкүдө эки жаңылыштык бар

Алтынчы негизги жыйынтык: Күчтүү ырахат жакшы ырахат менен бирдей эмес

Philebusтун ырахат теориясынын контекстинде бир тажрыйбанын өтө күчтүү сезилиши анын жакшыраак экенин билдирбейт.

Азап менен кескин салыштырылган ырахат чындыгындагысынан чоң көрүнүшү мүмкүн.

Ошондуктан кара ниет күлкүнүн “абдан жакшы сезилиши” анын жан дүйнө үчүн жакшы экенин далилдебейт.

Жетинчи негизги жыйынтык: Жакшы күлкүнүн борборунда өзүнө күлүү турат

Жакшы күлкү башка бирөөнүн кемчилигин гана көрбөйт; күлгөн адамдын өзүнүн жаңылыша аларын да көрүнүктүү кылат.

Сократтын өзүн жана философиялык аракетинин күлкүлүү чектерин күлкүнүн чөйрөсүнө киргизиши жаман күлкүнүн артыкчылык логикасын бузат.

Сегизинчи негизги жыйынтык: Жакшы күлкү суроо коюуну жаап салбай, уланта алат

Эристикалык талашта максат атаандашты жеңүү. Кара ниет каткырык да атаандашты унчукпай калтыруунун куралдарынын бири болушу мүмкүн.

Philebusтун оюнчул комедиясы болсо тараптарга өз позицияларын өзгөртүүгө мүмкүндүк берет.

Ошентип күлкү сүйлөшүүнү бүтүргөн шылдыңдын ордуна биргелешкен изилдөөнү коштогон эпистемикалык момундуктун формасына айланат.

Изилдөө колдогон чечмелөө

Изилдөө Philebus борборундагы Платондук адеп-ахлак психологиясында адамдардын кемчиликтерине күлүү бир типтүү жүрүм-турум эмес экенин жана күлкүнүн этикалык сапаты элестетүү, күч, ниет, психикалык абал жана дискурстук функцияга жараша өзгөрөрүн колдойт.

Изилдөө кара ниет күлкү күлгөн адамды да бузушу мүмкүн экенин; анткени ал адамдын өз артыкчылыгы тууралуу иллюзиясын жана ден-соолукка зыяндуу ырахатты күчөтө аларын жактайт.

Изилдөө ошондой эле оюнчул, ак ниет жана өзүн-өзү сындоочу күлкү өзүн-өзү таануу жана биргелешкен философиялык суроо коюу үчүн оң функция аткара аларын жактайт.

Изилдөө колдобогон чечмелөө

Изилдөө Платон күлкүнүн бардык түрлөрү тууралуу толук, бирдиктүү жалпы психология теориясын иштеп чыкканын далилдебейт.

Изилдөө адамдардын күлкү жүрүм-турумунун мээ механизмдерин же психологиялык себептерин эксперименттик түрдө өлчөбөйт.

Изилдөө интернеттеги уяткаруунун же кибербуллингдин клиникалык психологиясын изилдебейт; алар заманбап түшүндүрүүчү аналогия катары гана колдонулат.

Изилдөө ар бир шылдың жаман, ар бир өзүнө күлүү жакшы же комедия автоматтык түрдө адеп-ахлактык тарбия берет деп айтпайт.

Изилдөө ошондой эле иштелип чыккан чечмелөө тарыхый Платондун бардык мезгилдердеги акыркы көз карашы болушу зарыл деп ырастабайт; чечмелөөнү тар мааниде Philebusка таандык кылууга болот.

Методологиялык күчтүү жактары

Изилдөөнүн маанилүү күчтүү жагы философиялык аргумент менен драмалык форманы бирге окуганында. Платондун айтканы менен Сократ жана маектештер сүйлөшүү учурунда эмне кылганы бир эле чечмелөө талаасына киргизилет.

Экинчи күчтүү жагы “Платон күлкүгө каршы” деген жалпы өкүмдү кыйла деталдуу нормативдик классификацияга айландырганында.

Үчүнчү күчтүү жагы күлкүнүн бутага тийгизген таасирин гана эмес, күлгөн адамдын жан дүйнөсүнө тийгизген таасирин да борборго алганында.

Төртүнчү күчтүү жагы *Philebus*тагы аралаш ырахат жана жалган ырахат талкуусун комедиянын этикалык функциясы менен байланыштырганында.

Методологиялык жана чечмелөөчү чектөөлөр

Изилдөө философиялык-герменевтикалык эмгек; жыйынтыктардын эксперименттик ырастоосу жок.

Philebus бардык ырахаттарга колдонулуучу бирдиктүү жана бүтүн калыбына келтирүү теориясына ээби деген маселе адабиятта талаштуу. Автор бул кеңири талашты чечүүгө аракет кылбай турганын ачык белгилейт.

Кара ниет күлкү ишенимсиздикти убактылуу азайткан “жарым-жартылай калыбына келтирүүчү” процесс болушу мүмкүн деген ой булакта этият сунуш; ал так тексттик чечмелөө катары берилбейт.

Платондун өнүгүү хронологиясы талаштуу болгондуктан, Philebusтан алынган көз караштарды Платондун бүт философиясына жалпылоо өзүнчө герменевтикалык божомолду талап кылат.

Макала негизинен адамдарга багытталган белгилүү бир күлкү формасына көңүл бургандыктан, нервдик күлкү, физикалык рефлекс, кубаныч күлкүсү же адамдардын ордуна кырдаалдарга күлүү сыяктуу башка көрүнүштөр изилдөөнүн чегинен тышкары.

Бул изилдөө үчүн кайра өндүрүлүүчүлүк эмнени билдирет?

Бул изилдөө сандык же эксперименттик болбогондуктан, “бир эле протокол менен бир эле өлчөөнү кайра өндүрүү” маанисиндеги reproducibility түшүнүгү түздөн-түз колдонулбайт.

Философиялык из салуу колдонулган Платон үзүндүлөрүн ачык көрсөтүү, альтернативдүү чечмелөөлөрдү адабият менен байланыштыруу жана автор кайсы дооматтарды күчтүү жактаганын, кайсыларын сунуш катары калтырганын айырмалоо аркылуу камсыздалат.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Plato on Laughing at People

Автор: Sarah Lemoine (Jansen).

Мекеме: MFA Program for Writers, Warren Wilson College, Swannanoa, NC 28778, USA.

Журнал: Humanities.

Басмакана/платформа: MDPI.

Библиографиялык жазуу: Humanities, 2026, 15(6), Article 80.

DOI: 10.3390/h15060080.

Расмий DOI шилтемеси: https://doi.org/10.3390/h15060080

Жарыялоо процесси: Кабыл алынган 26 Март 2026; кайра кароо 27 Май 2026; кабыл алуу 16 Июнь 2026; биринчи жарыялоо 19 Июнь 2026.

Расмий версия тууралуу эскертүү: MDPI версия жазуусунда жаңыртылган Version of Record PDF 25 Июнь 2026 күнү жүктөлгөнү көрсөтүлөт.

Булак түрү: Рецензиядан өткөн, жарыяланган байыркы философия / адеп-ахлак психологиясы / комедия жана Платон чечмелөөсүнө арналган изилдөө макаласы.

Атайын чыгарылыш: Comedy and Platonic Interpretation.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Негизги изилдөө суроосу: Адамдарга күлүүнүн кайсы түрлөрү Платондук адеп-ахлак психологиясы жагынан жан дүйнөнү жана суроо коюуну бузат, кайсы түрлөрү өзүн-өзү таанууну жана биргелешкен философиялык изилдөөнү колдойт?

Негизги баштапкы булак: Платондун Philebus диалогу.

Колдоочу байыркы тексттер: Republic, Laws, Apology, Theaetetus, Phaedo жана Гомердин Iliadы.

Негизги ыкма: Түшүнүктүк философиялык талдоо, жакын окуу, Платондук адеп-ахлак психологиясын талдоо жана диалогдордун драмалык түзүлүшүн герменевтикалык чечмелөө.

Негизги түшүнүктөр: Багытталган/элестетүүчү күлкү, орундуулук, олуттуу күлкү, кара ниет күлкү, аралаш психикалык ырахат, гедоникалык эмес жаңылыштык, гедоникалык жаңылыштык, чыныгы эместикке жакын ырахат, оюнчул күлкү, өзүнө күлүү жана биргелешкен суроо коюу.

Булак түзүлүшү: Макалада номерленген илимий сүрөт же таблица жок. Аргументтин маанилүү тексттик далилдери Passage A–K түрүндө уюштурулган байыркы текст үзүндүлөрү.

Жаңы маалымат: Жаңы маалымат түзүлгөн эмес.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Автор кызыкчылыктардын кагылышын билдирген эмес.

Автордук салымдар: Булак макалада өзүнчө Author Contributions / CRediT бөлүмү жок. Изилдөө бир автор тарабынан жазылган; булакта жок милдет бөлүштүрүү түзүлгөн эмес.

Негизги чечмелөө чеги: Жыйынтыктар эксперименттик психологиянын натыйжалары эмес, Платондук тексттерге карата философиялык чечмелөөлөр. Ошондой эле изилдөө Philebus аркылуу иштеп чыккан көз карашты тарыхый Платондун бардык эмгектерине жана бардык мезгилдерине милдеттүү түрдө жалпылоо зарыл эмес.

Ырахат теориясына байланыштуу чек: Автор Philebus бардык ырахаттар үчүн бирдиктүү жана бириккен калыбына келтирүү теориясын сунуштайт деген кеңири илимий талашты чечүүнү максат кылбайт.

“Жарым-жартылай калыбына келтирүүчү” чечмелөөнүн статусу: Кара ниет күлкү адамдын өз жетишсиздигинен чыккан азабын артыкчылык фантазиясы менен убактылуу баса алат деген түшүндүрмө булакта этият сунуш; ал так корголгон тексттик жыйынтык эмес.

Автордук укук жана кайра колдонуу тууралуу эскертүү: Макала CC BY лицензиясында. Ошого карабастан бул Verianla мазмуну булак макаланын абзацтарын же англис тилиндеги Платон котормолорун механикалык кыргызчага өткөрүү эмес. Булактын түшүнүктүк аргументи жана чечмелөө чектери сакталган; байыркы тексттерден узун түз цитаталардын ордуна үзүндүлөрдүн илимий-философиялык функциясы өз алдынча кыргызча баяндоо менен түшүндүрүлгөн.