Хандаи самтдор дар ин таҳқиқот навъи хандаест, ки шахс ё гурӯҳеро ба тарзи муайян бознамоӣ мекунад ва ба объекти муайян равона шудааст. Sarah Lemoine (Jansen) тавассути психологияи ахлоқии Афлотун ва махсусан диалектика ва сохтори драмавии Philebus баррасӣ мекунад, ки хандидан ба нуқсонҳои одамон дар кадом шароит аз ҷиҳати ахлоқӣ вайронкунанда ва дар кадом шароит аз ҷиҳати фалсафӣ судманд буда метавонад. Хулосаи асосии таҳқиқот ин аст, ки Афлотун хандаро комилан рад намекунад: хандаи ҷиддӣ ва бадхоҳона рӯҳро вайрон карда, пурсишро бозмедорад, дар ҳоле ки хандаи муносиб, бозигарона, хайрхоҳона ва хандае, ки худи шахсро низ ба доираи ханда дохил мекунад, метавонад худшиносӣ ва таҳқиқи муштаракро дастгирӣ намояд.

Мавзӯи мақола ҳамаи шаклҳои ханда нест. Ҳолати махсуси мавриди таҳқиқ лаззатест, ки вақте ба вуҷуд меояд, ки шахс нодонӣ ё нуқсонҳои худро намешиносад ва гумон меравад, ки қудрати ҳимояи худро аз ханда надорад. Аз ин рӯ, манбаъ хандаи асабӣ, хандаи аз қитиқ ба вуҷудомада ё назарияи умумии ҳазлро таҳия намекунад; балки ба ҳолатҳои муайяне таваҷҷуҳ мекунад, ки дар онҳо ханда аз ҷиҳати иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва сиёсӣ ба одамон равона мешавад.

Яке аз фарқгузориҳои асосии таҳқиқот байни мувофиқ будан ва некии ахлоқӣ аст. Хандидан ба касе метавонад “мувофиқ” бошад, зеро мо дуруст дарк кардаем, ки он шахс воқеан худро нодуруст арзёбӣ мекунад ва нотавон аст. Аммо ин ба худӣ худ маънои онро надорад, ки ханда аз ҷиҳати ахлоқӣ хуб аст. Агар ханда бо хоҳиши зарар расондан, хашм, душманӣ ё ҳисси бартарӣ сурат гирад, ҳатто агар объекти худро дуруст ташхис кунад ҳам, метавонад рӯҳро вайрон созад.

Лаззати хандаи бадхоҳона дар Philebus дар доираи лаззати омехтаи равонӣ тафсир мешавад, ки дар он лаззат ва дард дар як ҳолати равонӣ якҷо мешаванд. Ба гуфтаи Lemoine, шахсе, ки бадхоҳона механдад, аз нодонӣ ё нуқсони каси дигар лаззат мебарад ва ҳамзамон бартарии худро тасаввур мекунад. Аммо ин лаззат метавонад аз ду ҷиҳат хато бошад: шахс метавонад худро аз ҷиҳати ахлоқӣ бартар шуморад, дар ҳоле ки воқеан чунин нест, ва метавонад лаззати гирифтаашро аз воқеияташ қаноатбахштар ва арзишмандтар пиндорад.

Ҷанбаи мусбати таҳқиқот дар сохтори ҳаҷвии диалоги Philebus падид меояд. Суқрот ва Protarchus на танҳо дигаронро бо нуқсонҳои баҳс, балки вазъияти фалсафии худро низ хандаовар мегардонанд. Чунин ханда бар даъвои “ман беҳтарам” не, балки бар пазируфтани он асос меёбад, ки ҳамаи мо маҳдуд ва иштибоҳпазирем. Аз ин рӯ, хандаи хуб метавонад инсонро ба дарки нодонии муштарак бурда, барои якҷоя фикр кардан боз кунад.

Ин натиҷаҳо бозёфтҳои психологияи таҷрибавӣ ё ҷомеашиносӣ нестанд. Мақола чен намекунад, ки одамон дар зиндагии воқеӣ чаро механданд ва таъсири хандаро ба мағз ё рафтор намеозмояд. Натиҷаҳо тафсири фалсафӣ ва герменевтикӣ мебошанд, ки бар диалогҳои Афлотун таҳия шудаанд.

Мушкилоти асосии таҳқиқот

Он ки Афлотун дар асарҳое чун Republic ва Laws ба мазҳака ва ханда маҳдудият мегузорад, баъзан ӯро ҳамчун мутафаккири зидди ханда нишон додааст. Таҳқиқоти Lemoine ба ин тафсири сода эътироз мекунад. Ӯ бар он аст, ки масъалаи аслии Афлотун худи “ханда” нест, балки он аст, ки ханда рӯҳ, муносибати иҷтимоӣ ва тафаккури муштаракро чӣ гуна шакл медиҳад.

Дар Apology он ки Aristophanes Суқротро дар хаёлоти ҷамъиятӣ ба чеҳраи хандаовар табдил медиҳад, ҷанбаи сиёсии ин масъаларо нишон медиҳад. Мазҳака танҳо фароғат нест; он метавонад обрӯ, мавқеи ҷамъиятӣ ва тарзи дарк шудани инсонро тағйир диҳад.

Бо вуҷуди ин, худи диалогҳои Афлотун низ ба андозаи назаррас хандаоваранд. Суқрот, ҳамсуҳбатони ӯ ва худи баҳс гоҳе ба тарзи хандаовар пешниҳод мешаванд. Аз ин рӯ, гуфтани “Афлотун хандаро манъ мекунад” умумисозие эҷод мекунад, ки бо тарзи навиштани Афлотун мувофиқ нест.

Оё Афлотун Бар Зидди Ханда Аст?

Не; тибқи тафсири ин таҳқиқот, Афлотун хандаро комилан рад намекунад, балки шаклҳои хуб ва бади хандаро вобаста ба он ҷудо мекунад, ки объекти ханда дуруст арзёбӣ мешавад, ханда аз хоҳиши зарар расондан дур аст, бозигарона ва хайрхоҳона мемонад ва, то ҳадди имкон, шахси хандакунанда нуқсонҳои худро низ ба доираи ханда дохил мекунад.

Чаро таҳқиқот назарияи умумии ханда нест?

Дар диалогҳои Афлотун шаклҳои зиёди ханда мавҷуданд; аммо мақолаи Lemoine кӯшиш намекунад ҳамаи онҳоро зери як назария ҷамъ кунад.

Падидаи марказӣ лаззатест, ки аз он ба вуҷуд меояд, ки шахс каси дигарро ҳамчун шахсе мебинад, ки нуқсон ё нодонии худро намешиносад ва қудрати ҳимояи худро аз ханда надорад.

Ба ин маъно ханда “самтдор” аст: ба чизе ё касе равона шудааст ва он шахсро ба тарзи муайян бознамоӣ мекунад. Мафҳуми “intentional” дар ин ҷо ба маънои “пешакӣ тарҳрезишуда” истифода намешавад; дар маънои фалсафӣ яъне шуур ба як объект нигаронида шудааст.

Чаро бознамоӣ муҳим аст?

Вақте ба касе механдем, танҳо садо намебарорем. Дар паси ханда аксар вақт арзёбӣ ҳаст: “Ин шахс намедонад чӣ мекунад”, “худро аз воқеияташ донотар мепиндорад”, “вазъияти худро намебинад” ё “бо вуҷуди ин нуқсон худро бартар мешуморад”.

Аз ин рӯ, арзиши ахлоқии ханда на танҳо ба он вобаста аст, ки ба кӣ механдем, балки ба он ҳам, ки он шахсро чӣ гуна бознамоӣ мекунем.

Агар инсонро нодуруст нодон, нотавон ё хандаовар ҳисоб кунем, асоси маърифатии ханда нодуруст аст. Манбаъ бо мисолҳо аз Republic ва Theaetetus баҳс мекунад, ки ба шахси доно мисли аблаҳ хандидан ё нодони қудратмандеро, ки хатари воқеӣ дорад, танҳо хандаовар дидан муносиб нест.

“Мувофиқ” Будани Хандидан ба Як Шахс Чӣ Маъно Дорад?

Дар таҳқиқот мувофиқ будани ханда маънои дуруст дарк кардани хусусиятҳои марбутро дорад, масалан он ки объекти ханда воқеан камбудиҳои молиявӣ, ҷисмонӣ, эпистемикӣ ё ахлоқии худро нодуруст арзёбӣ мекунад ва ҳамзамон қудрате надорад, ки дар посух ба ханда зарари ҷиддӣ расонад; аммо чунин мувофиқати эпистемикӣ худ ба худ хандаро аз ҷиҳати ахлоқӣ хуб намекунад.

Чаро шахси қудратманде, ки худро намешиносад, фарқ мекунад?

Дар фарқгузории афлотуние, ки манбаъ пешниҳод мекунад, золими қудратманде, ки худро намешиносад, пеш аз ҳама хандаовар не, балки хатарнок аст. Агар шахси қудратманд нодонии худро набинад, метавонад ба дигарон зарар расонад.

Аз ин рӯ, танҳо “худро нашинохтан” шахсро ба объекти мувофиқи ханда табдил намедиҳад. Муносибати қудрат низ ҷузъи арзёбӣ аст.

Хандидан ба шахси нодуруст

Дар Republic онҳое мисол оварда мешаванд, ки ба якҷо урён машқ кардани занон ва мардон механданд. Вақте тавассути истидлол нишон дода мешавад, ки ин амал, ки дар аввал ғайриодӣ менамояд, хуб ва судманд аст, маълум мешавад, ки маҳз хандакунандагон масъаларо нафаҳмидаанд.

Ҳамин тавр, хандидан ба шахси равшаншудаи тамсили ғор, ки аз сабаби натавонистани мутобиқшавии дубора ба торикӣ саргардон менамояд, низ хандидан ба объекти нодуруст аст. Рафторе, ки аз берун аблаҳона менамояд, воқеан натиҷаи фаҳмиши баландтар аст.

Theaetetus: Воқеан кӣ хандаовар аст?

Дар Theaetetus одамони одӣ метавонанд файласуфро дар корҳои амалии рӯзмарра номуваффақ ва аз ҷаҳони воқеӣ дур бинанд. Файласуф ба назари онҳо хандаовар менамояд.

Дар муқобил, шахсоне, ки худро дар масъалаҳои муҳим донишманд мешуморанд, аммо вақте дар бораи хушбахтӣ, адолат ё зиндагии хуб пурсида мешаванд, ҷавоб дода наметавонанд, аз рӯи меъёри афлотунӣ нодонии худро намешиносанд.

Ҳамин тавр, ханда на он қадар ба он вобаста мешавад, ки шахс аз зоҳир “хандаовар” аст ё не, балки ба саволе вобаста мегардад, ки ӯ дар бораи худ ва зиндагӣ то чӣ андоза дониши дуруст дорад.

Чаро хандаи мувофиқ боз ҳам кофӣ нест?

Мо шояд дуруст дарк карда бошем, ки касе воқеан нодон аст. Аммо агар ба ӯ барои таҳқир кардан, танҳо мондан ё аз зарар дидани ӯ лаззат бурдан хандем, масъалаи дигари ахлоқӣ ба вуҷуд меояд.

Яке аз саҳмҳои асосии таҳқиқоти Lemoine ҳамин аст: арзёбии дуруст ва хислати хуб як чиз нестанд.

Ҳатто агар ҳукми мо дар бораи объекти ханда дуруст бошад ҳам, сарчашмаи равонии ханда метавонад бадхоҳона бошад.

Мазҳака дар тарбияи ахлоқӣ чӣ нақш дошта метавонад?

Дар Laws мазҳака метавонад дар тарбияи хиради амалӣ барои шинохтани бадӣ ва нуқсони ахлоқӣ вазифаи маҳдуд дошта бошад. Инсон метавонад бе дидани он ки нуқсон чӣ гуна менамояд, аз он парҳез карданро наомӯзад.

Аммо тақлиди хандаовар набояд ба душмании ҷиддӣ ва хашмгин табдил ёбад. Вазифаи мазҳака кӯфтани ҳадаф не, балки шинохтанӣ кардани нуқсон аст.

Хандаи ҷиддӣ чӣ маъно дорад?

Хандаи ҷиддӣ, ки Lemoine онро “serious laughter” меномад, танҳо маънои “шӯхӣ накардан”-ро надорад. Ин ҳолатест, ки ханда барои ба вуҷуд овардани зарари воқеии иҷтимоӣ ё сиёсӣ, таҳдид, таҳқир ё мустаҳкам кардани муносибати қудрат истифода мешавад.

Ин ханда метавонад мисли силоҳ амал кунад.

Мисоли Thersites: Ханда чӣ гуна метавонад қудратро ҳифз кунад?

Дар саҳнаи Thersites дар Iliad, Thersites Agamemnonро танқид мекунад. Odysseus бошад Thersitesро бо сухан ва қувваи ҷисмонӣ таҳқир мекунад; баъдан Achaialиҳо ба ҳолате, ки Thersites ба он афтодааст, механданд.

Lemoine ин саҳнаро ҳамчун намунае мехонад, ки ханда метавонад барои ҳал кардани буҳрони қудрат истифода шавад. Қаҳқаҳаи дастаҷамъӣ танҳо “лаҳзаи хандаовар” намесозад; он аз нав муайян мекунад, ки кӣ қудрати сухан гуфтан дорад ва киро метавон таҳқир кард.

Ҳамин тавр, ханда ба воситаи сиёсии безараргардонии таҳдид ба қудрати Agamemnon табдил меёбад.

Чаро Thrasymachus муҳим аст?

Дар Republic, Thrasymachus ба иддаои нодонии Суқрот бо таҳқир ва хашмгинӣ механдад. Thrasymachus кӯшиш мекунад Суқротро ҳамчун фиребгаре нишон диҳад, ки ҷавоб дода наметавонад.

Аммо бо пеш рафтани баҳс, ӯ дар ҳимояи фаҳмиши худ аз адолат мушкилӣ мекашад. Бо вуҷуди ин, Суқрот ҳамон силоҳро бар зидди ӯ истифода намекунад.

Дар тафсири манбаъ сабаби ин муҳим аст: ҷавоби муносиб ба нодонӣ ҳамеша зӯроварӣ ё таҳқир нест. Пурсиши фалсафӣ метавонад нодонии ҳамсуҳбатро намоён кунад, бе он ки ӯро аз ҷиҳати равонӣ ё иҷтимоӣ пахш кунад.

Хандаи дигар дар Phaedo

Дар Phaedo, Crito мепурсад, ки ҷасади Суқрот пас аз маргаш чӣ гуна бояд дафн карда шавад. Суқрот бо ханда посух медиҳад; аммо ханда барои таҳқири Crito нест.

Суқрот ҳамзамон аз нокифоягии худ дар омӯзонидан низ шӯхӣ мекунад: иқрор мешавад, ки ба Crito фаҳмиши рӯҳро ба қадри кофӣ шарҳ дода натавонистааст.

Ин ханда истиснокунанда нест, балки муносибатсоз аст. Он яке аз намунаҳои аввалини роҳ ба сӯи модели мусбати хандаи манбаъ мебошад.

Чаро Хандаи Бадхоҳона Худи Хандакунандаро Низ Вайрон Мекунад?

Хандаи бадхоҳона танҳо масъалаи зарар расондан ё хоҳиши зарар ба шахси ҳадафшуда нест; дар тафсири Philebus аз ҷониби Lemoine, шахси хандакунанда бартарии худро тавассути нуқсони дигаре тасаввур мекунад, метавонад дар ҳукми ин бартарӣ хато кунад, лаззати гирифтаашро аз воқеияташ арзишмандтар шуморад ва ҳамин тавр нодонӣ, беадолатӣ ва бемеъёриро дар рӯҳи худ тақвият диҳад.

Бадхоҳӣ: φθόνος чӣ гуна тафсир мешавад?

Таҳқиқот мафҳуми phthonos дар Philebusро на бештар ҳамчун “envy”, яъне ҳасад/рашк, балки асосан ҳамчун malice, бо муодили тоҷикии дар ин ҷо истифодашуда бадхоҳӣ, мехонад.

Сабаб ин аст, ки меҳвари баҳс на он қадар дард кашидан аз неъмати дигарон, балки лаззат бурдан аз он аст, ки ба ҳамсоя чизе бад рӯй медиҳад ва хоҳиши дар ҳолати боз ҳам бадтар будани ӯ.

Хандаи бадхоҳона лаззати омехта аст

Дар сохторе, ки дар Philebus 49d–50a баррасӣ мешавад, лаззати ханда як лаззати ягона ва пок нест.

Аз як тараф лаззате ҳаст, ки шахс аз хандидан ба худношиносии дигаре мегирад. Аз тарафи дигар дард, душманӣ ё нооромии равоние вуҷуд дорад, ки бадхоҳӣ дар бар мегирад.

Аз ин рӯ, хандаи бадхоҳона ҳамчун таҷрибаи равоние, ки дар он лаззат ва дард омехта мешаванд, таҳлил мешавад.

Хаёли бартарӣ

Муаллиф бар он аст, ки объекти лаззат дар хандаи бадхоҳона танҳо “нуқсони дигаре” нест.

Шахси хандакунанда ҳамзамон муқоиса мекунад: “Ӯ нодон аст, ман не”; “ӯ беарзиш аст, ман арзишмандтарам”; “ӯ худро намешиносад, ман худро мешиносам.”

Ҳамин тавр, нуқсони дигаре чунин эҳсос мешавад, ки гӯё арзиши худи шахсро боло мебарад.

Мушкили афлотунӣ маҳз аз ҳамин ҷо оғоз мешавад. Агар инсон дар ҳамон лаҳзае, ки аз паст задани дигаре лаззат мебарад, беадолатӣ ва нодониро дар рӯҳи худ тақвият диҳад, пояи даъвои бартарии ахлоқии ӯ фурӯ мерезад.

Хатои ғайригедонӣ чист?

Хатои ғайригедонӣ на ба мавҷуд ё номавҷуд будани худи лаззат, балки ба эътиқод ё тасаввури нодуруст дар бораи объекти лаззат дахл дорад.

Мазмуни асосӣ дар зеҳни шахси бадхоҳона хандакунанда тахминан чунин аст:

“Ман аз ҷиҳати арзиш ва дониш аз шахсе, ки ба ӯ механдм, бартартарам.”

Тибқи тафсири Lemoine, ин ҳукм дар меъёрҳои афлотунӣ дар аксари ҳолатҳо нодуруст аст. Зеро шахсе, ки аз зарар, нодонӣ ё таҳқири дигаре лаззат мебарад, дар ҳамон лаҳза дар ҳолати равонии беадолатона қарор дорад.

Инсон метавонад аз ҷиҳати моддӣ, ҷисмонӣ ё техникӣ воқеан бартар бошад; аммо барои Афлотун арзиши аслии инсон ба сифати рӯҳ вобаста аст.

Иронияи ханда: Шахси хандакунанда метавонад худаш хандаовар шавад

Ин тезтарин парадокси хандаи бадхоҳона аст.

Шахси хандакунанда гумон мекунад, ки бартарии худро исбот кардааст, аммо бо хоҳиши зарар ба дигаре нодонӣ ва нуқсони ахлоқии худро намоён месозад.

Ҳамин тавр, шахсе, ки дигареро ҳамчун “шахси хандаоваре, ки худро намешиносад” нишон медиҳад, аз сабаби худношиносӣ ба ҳамон категория наздик мешавад.

Хатои гедонӣ чист?

Мушкили дуюм хатои шахс дар бораи он аст, ки лаззат то чӣ андоза хуб ва қаноатбахш аст.

Шахси бадхоҳона хандакунанда метавонад воқеан лаззат барад. Манбаъ иддао намекунад, ки лаззат вуҷуд надорад.

Хато дар он аст, ки ин лаззат ҳамчун лаззате таҷриба мешавад, ки аз воқеияташ бузургтар, қаноатбахштар ва ба хушбахтӣ бештар саҳмгузор аст.

Лаззати “ғайриасил” чӣ гуна пайдо мешавад?

Дар баҳси умумии лаззат дар Philebus, лаззате, ки дар паҳлуи дарди шадид меояд, аз сабаби муқобилат метавонад аз воқеияташ пуршиддаттар намояд.

Масалан, қаноатмандие, ки пас аз маҳрумияти хеле сахт меояд, аз сабаби шиддати даркшудааш метавонад хеле бузург намояд. Аммо дар меъёри афлотунӣ шиддати лаззат ченаки боэътимоди хубии он нест.

Дар хандаи бадхоҳона низ сохтори монанд вуҷуд дорад: ҳар қадар ноамнӣ, беадолатӣ ё душмании даруни шахс дардноктар бошад, ҳамон қадар лаззати муваққатии аз паст задани дигаре ҳосилшуда метавонад калонтар намояд.

Аз ин рӯ, манбаъ ин лаззатро ниҳоят inauthentic, яъне лаззате тафсир мекунад, ки дар шакли таҷрибааш арзиши воқеии худро дуруст нишон намедиҳад.

Чаро он ба зиёдаравӣ майл дорад?

Лаззати солим дар доираи афлотунӣ метавонад бо ақл, андоза ва ҳадди муносиб танзим шавад.

Хандаи бадхоҳона бошад, вобаста ба камбуди равонии худи шахс метавонад пайваста дубора ғизо гирад. Агар эҳтиёҷ ба “ҳис кардани бартарӣ” поён наёбад, лаззати паст задани дигаре низ ба ҳадди табиӣ ва ахлоқӣ осон намерасад.

Дар тафсири манбаъ аз ин рӯ лаззати бадхоҳона ба бемеъёрӣ ва ишғол кардани диққати ақл майл дорад.

Мисоли шармандасозии интернетӣ ва озори киберӣ

Муаллиф ҳамчун қиёси муосир ба ҷозибаи монанд ба вобастагии шармандасозӣ ва озори киберӣ дар интернет ишора мекунад.

Ин мисол бозёфти таҷрибавӣ нест. Мақола корбарони интернетро таҳқиқ накардааст. Мисол муқоисаи фалсафиест, ки барои нишон додани он оварда шудааст, ки таҳлили лаззати бадхоҳона дар Philebus имрӯз низ фаҳмо аст.

Тафсири “ниматармимкунанда”

Тибқи эҳтимоле, ки манбаъ пешниҳод мекунад, шахс метавонад ҳангоми эҳсоси дарди камбудиҳои худ тавассути паст задани дигаре ҳисси муваққатии бартарӣ эҷод кунад.

Дар чунин ҳолат хандаи бадхоҳона дар зоҳир чунин менамояд, ки нооромиро сабук мекунад.

Аммо мушкили аслӣ, яъне нодонӣ ва беадолатӣ, шифо намеёбад. Баръакс, метавонад қавитар шавад.

Аз ин рӯ, Lemoine ин равандро ҳамчун quasi-restoration-и эҳтимолӣ, яъне “ниматармим” баррасӣ мекунад. Аммо онро на ҳамчун тафсири қатъӣ ва ҳимояшуда, балки ошкоро ҳамчун пешниҳоди эҳтиёткорона пешкаш мекунад.

Хандаи Хуб Чӣ Гуна Метавонад Пурсиши Фалсафиро Дастгирӣ Кунад?

Хандаи хуб ба ҷои он ки аз нуқсони дигаре барои худ бартарӣ барорад, худи шахси хандакунандаро низ ба ҳолати инсонии хандапазир дохил мекунад; ҳамин тавр худшиносӣ, фурӯтании эпистемикӣ, бозигарӣ ва ҷустуҷӯи муштараки ҳақиқат тақвият меёбанд ва ханда метавонад аз силоҳе, ки баҳсро мебандад, ба шакли муносибате табдил ёбад, ки пурсиши фалсафиро боз нигоҳ медорад.

Чаро Philebus танҳо аргумент не, балки мазҳака ҳам ҳаст?

Яке аз тафсирҳои хоси Lemoine ин аст, ки Philebus на танҳо ҳамчун матни фалсафие хонда шавад, ки муносибати лаззат ва ақлро баррасӣ мекунад, балки ҳамзамон ҳамчун мазҳакаи драмавӣ дар бораи дискурс.

Дар диалог ду ҳаракати ҳаҷвӣ паҳлуи ҳам амал мекунанд.

1. Суқрот ва Protarchus шакли баҳси эристикиро, ки ҷанҷолӣ буда ба ҷои ҳақиқат ғалабаро меҷӯяд, ба тарзи бозигарона тақлид мекунанд.
2. Ҳамзамон онҳо аз ҳудудҳои пурсиши фалсафии худ низ шӯхӣ мекунанд.

Ҳамин тавр, мазҳака танҳо нуқсони рақибро фош намекунад; мавқеи худи файласуфро низ ба доираи ханда дохил мекунад.

Баҳси эристикӣ чист?

Баҳси эристикӣ шакли дискурси ҷанҷолиест, ки бештар аз ҷустуҷӯи ҳақиқати муштарак ба мағлуб кардани рақиб ва аз даст надодани мавқеи худ равона шудааст.

Дар Philebus сахт часпидани Philebus ба тезиси ҳедонистии худ яке аз намунаҳои ин хатар аст.

Суқрот бошад Protarchusро даъват мекунад, ки ба ҷои баҳсгаре, ки “ҷанҷолро дӯст медорад”, ҳамҷӯяндаи ҳақиқат бошад.

Чаро таҳдидҳои Protarchus воқеан таҳдид нестанд?

Protarchus дар диалог гоҳ-гоҳ ба Суқрот таҳдидҳои хандаовар мекунад, ки ҷавонон ба сӯи ӯ хоҳанд рафт ё то анҷоми баҳс ӯро раҳо нахоҳанд кард.

Манбаъ инҳоро на ҳамчун душмании воқеӣ, балки ҳамчун ҳаракатҳои театрию бозигарона мехонад, ки баҳси эристикиро тақлид мекунанд.

Ҳарчанд тарафҳо дар зоҳир мубориза мекунанд, дар асл онҳо мавқеъҳои худро тағйир медиҳанд ва ба хотири ҳақиқат гузашт карданро идома медиҳанд.

Чаро дар фалсафа ба худ хандидан муҳим аст?

Дар маркази хандаи бадхоҳона хаёли “Ман медонам, ту намедонӣ” қарор дорад.

Дар хандаи хуб бошад, шахс худро берун намегузорад. Суқрот фарқгузориҳо, таснифҳо ва аҷибии машғулияти фалсафии худро низ хандаовар месозад.

Натиҷаи эпистемикии ин бузург аст: вақте инсон иштибоҳпазирии худро мепазирад, дигар маҷбур нест нодонии худро пинҳон кунад.

Пазируфтани нодонӣ метавонад ба ҷои анҷом додани пурсиш онро оғоз кунад.

Чаро дискурси инсонӣ ба тарзи ҳаҷвӣ “бемаҳдуд” аст?

Дар Philebus Суқрот баҳс мекунад, ки таҳқиқотро байни як ва бисёр, ҳад ва бемаҳдудӣ чӣ гуна метавон танзим кард. Барои донистан бояд майдони мураккабро ба навъҳо ҷудо, маҳдуд ва шумориданӣ кард.

Аммо худи дискурси инсонӣ пайваста фарқгузориҳо ва саволҳои нав тавлид мекунад.

Дар хониши драмавии Lemoine дар ин ҷо иронияи фалсафӣ пайдо мешавад: вақте файласуф мекӯшад ба майдони бемаҳдуди пурсиш ҳадҳои дақиқ гузорад, таҳқиқоти худаш низ пайваста тӯл мекашад.

Чаро сохтори Philebus қисми аргумент аст?

Диалог ба маънои маъмул сохтори оғози тоза ва анҷоми қатъӣ надорад. Суҳбат дар миёнаи баҳсе кушода мешавад, ки аллакай оғоз ёфтааст ва дар охир ҳам корҳои анҷомнаёфта мемонанд.

Ба гуфтаи манбаъ, ин шакли драмавӣ нотамомии таҳқиқоти инсониро на танҳо мегӯяд, балки аз ҷиҳати шаклӣ ҳам нишон медиҳад.

Нокомии ҳаҷвии кӯшиши Суқрот барои маҳдуд кардани пурсиши бемаҳдуд ба файласуф имкон медиҳад, ки ба маҳдудияти худ бихандад.

Чор хусусияти хандаи хуб

“Хиради дуюмдараҷаи беҳтарин”

Фикре, ки Protarchus дар охири диалог баён мекунад, ин аст, ки дар ҷое, ки донистани ҳама чиз имконнопазир аст, ҳадди ақал дар бораи худ иштибоҳ накардан арзиши бузург дорад.

Lemoine инро ба вазифаи эпистемикии хандаи хуб мепайвандад.

Агар мо битавонем ба маҳдудиятҳои худ якҷоя бихандем, зарурати худро аз воқеият бартар нишон додан кам мешавад. Ҳамин тавр худшиносӣ ба шакли “донистани он чӣ намедонем” имконпазир мегардад.

Ин шарти оғози таҳқиқоти муштарак аст.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот аз таҷриба, пурсишнома, мусоҳиба, ченкунии психологӣ, модели оморӣ ё пойгоҳи додаҳои таърихӣ истифода намекунад. Усул ба хониши наздики мафҳумӣ ва драмавии матнҳои фалсафии қадим асос ёфтааст.

Матни марказӣ Philebus аст. Илова бар ин, диалогҳои афлотунӣ чун Republic, Laws, Apology, Theaetetus ва Phaedo ва Iliad-и Ҳомер майдонҳои муқоисавии намуна медиҳанд.

Диалектика ва драма якҷоя хонда мешаванд

Яке аз хусусиятҳои методологии манбаъ ин аст, ки пешниҳодҳои ошкори фалсафиро дар диалог аз рафтори драмавӣ ҷудо намекунад.

Масалан, ҳамон қадар ки аргументҳои ошкори Philebus дар бораи “лаззат чист?” ё “зиндагии хуб чист?” муҳиманд, тарзи шӯхӣ кардани Суқрот ва Protarchus бо ҳам, тағйир додани мавқеъҳои худ ва хандаовар кардани вазъияти фалсафии худ низ барои тафсир далел ҳисоб мешавад.

Аз ин рӯ, мақола таърихи мафҳум ё танҳо таҳлили калима нест. Он мазмуни фалсафиро ҳамроҳ бо хусусиятҳои иҷрошавандаи шакли диалог мехонад.

Занҷираи Passage A–K, ки дар манбаъ истифода шудааст

Натиҷаи асосии якум: Фаҳмиши хандаи Афлотун дуқутбӣ нест

Таҳқиқот ба натиҷаи дуқутбии “хандидан хуб аст” ё “хандидан бад аст” намерасад.

Арзиши ахлоқии ханда ба меъёрҳои зиёде вобаста аст, аз ҷумла бознамоии дурусти объект, муносибатҳои қудрат, ҷиддӣ ё бозигарона будани ханда, доштани бадхоҳӣ ё надоштани он ва тарзи мавқеъгузории шахси хандакунанда.

Натиҷаи асосии дуюм: Мувофиқ будан кофигии ахлоқӣ нест

Он ки шахс воқеан нодонии худро намебинад, нишон медиҳад, ки хандидан ба ӯ метавонад аз ҷиҳати маърифатӣ мувофиқ бошад.

Аммо агар ин ханда бо хоҳиши зарар анҷом шавад, он ҳамоно аз ҷиҳати ахлоқӣ бад мемонад.

Аз ин рӯ, таҳқиқот дар арзёбии эҳсос дурустии эпистемикиро аз хислати ахлоқӣ ҷудо мекунад.

Натиҷаи асосии сеюм: Хандаи ҷиддӣ метавонад ба воситаи қудрати сиёсӣ табдил ёбад

Дар мисоли Thersites қаҳқаҳаи дастаҷамъӣ муносибати қудратеро таҳким медиҳад, ки муайян мекунад кӣ метавонад сухан гӯяд.

Дар мисоли Thrasymachus қаҳқаҳаи ҳамлакорона мекӯшад рақиби фалсафиро ҳамчун фиребгаре муаррифӣ кунад, ки ҷавоб дода наметавонад.

Ҳамин тавр, ханда метавонад на танҳо эҳсоси инфиродӣ, балки амали иҷтимоие гардад, ки мақоми ҷамъиятиро танзим мекунад.

Натиҷаи асосии чорум: Хандаи бадхоҳона лаззати омехтаи равонӣ аст

Дар тафсири Philebus хандаи бадхоҳона ҳамзамон лаззат ва дардро дар бар мегирад.

Лаззат аз хандаовар донистани нуқсон ё худношиносии ҳамсоя; дард бошад аз сохтори равонии бадхоҳӣ, ноамнӣ ва хоҳиши дар ҳолати бад будани дигаре ба вуҷуд меояд.

Натиҷаи асосии панҷум: Хандаи бадхоҳона ду хато дорад

Натиҷаи асосии шашум: Лаззати шадид бо лаззати хуб як чиз нест

Дар заминаи назарияи лаззати Philebus, хеле шадид ҳис шудани таҷриба маънои беҳтар будани онро надорад.

Лаззате, ки бо дард ба таври шадид муқоиса шудааст, метавонад аз воқеияташ бузургтар намояд.

Аз ин рӯ, он ки хандаи бадхоҳона “хеле хуб ҳис мешавад”, исбот намекунад, ки он барои рӯҳ хуб аст.

Натиҷаи асосии ҳафтум: Дар маркази хандаи хуб худхандӣ қарор дорад

Хандаи хуб танҳо нуқсони дигареро намебинад; иштибоҳпазирии худи шахси хандакунандаро низ намоён месозад.

Он ки Суқрот худ ва ҳудудҳои хандаовари машғулияти фалсафии худро ба майдони ханда дохил мекунад, мантиқи бартарии хандаи бадро мешиканад.

Натиҷаи асосии ҳаштум: Хандаи хуб метавонад пурсишро ба ҷои бастан идома диҳад

Дар баҳси эристикӣ ҳадаф мағлуб кардани рақиб аст. Қаҳқаҳаи бадхоҳона низ метавонад яке аз воситаҳои хомӯш кардани рақиб бошад.

Мазҳакаи бозигаронаи Philebus бошад ба тарафҳо имкон медиҳад, ки мавқеъҳои худро тағйир диҳанд.

Ҳамин тавр, ханда ба ҷои таҳқире, ки суҳбатро анҷом медиҳад, ба шакли фурӯтании эпистемикӣ табдил меёбад, ки таҳқиқоти муштаракро ҳамроҳӣ мекунад.

Тафсире, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

Таҳқиқот дастгирӣ мекунад, ки дар психологияи ахлоқии афлотунӣ бо меҳвари Philebus, хандидан ба нуқсонҳои одамон рафтори якнавъ нест ва сифати ахлоқии ханда вобаста ба бознамоӣ, қудрат, ният, ҳолати равонӣ ва вазифаи дискурсӣ тағйир меёбад.

Таҳқиқот бар он аст, ки хандаи бадхоҳона метавонад худи хандакунандаро низ вайрон кунад, зеро хаёли бартарии худ ва лаззати носолимро тақвият дода метавонад.

Таҳқиқот ҳамчунин бар он аст, ки хандаи бозигарона, хайрхоҳона ва худтанқидӣ метавонад барои худшиносӣ ва пурсиши муштараки фалсафӣ вазифаи мусбат дошта бошад.

Тафсире, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

Таҳқиқот исбот намекунад, ки Афлотун дар бораи ҳамаи шаклҳои ханда як назарияи умумии пурра ва ягонаи психологӣ таҳия кардааст.

Таҳқиқот механизмҳои мағзӣ ё сабабҳои психологии рафтори хандаи одамонро ба таври таҷрибавӣ чен намекунад.

Таҳқиқот психологияи клиникии шармандасозии интернетӣ ё озори кибериро таҳқиқ намекунад; онҳо танҳо ҳамчун қиёси шарҳдиҳандаи муосир истифода мешаванд.

Таҳқиқот намегӯяд, ки ҳар тамасхур бад, ҳар худхандӣ хуб ё мазҳака ба таври худкор тарбияи ахлоқӣ медиҳад.

Таҳқиқот инчунин иддао намекунад, ки тафсири таҳияшуда ҳатман назари ниҳоии Афлотуни таърихӣ дар ҳамаи давраҳо аст; мумкин аст ин тафсирро ба таври маҳдудтар ба Philebus нисбат дод.

Ҷанбаҳои қавии методологӣ

Ҷанбаи муҳими қавии таҳқиқот дар он аст, ки аргументи фалсафӣ ва шакли драмавиро якҷо мехонад. Он чӣ Афлотун мегӯяд ва он чӣ Суқрот ва ҳамсуҳбатонаш ҳангоми гуфтугӯ мекунанд, ба як майдони тафсир ворид мешавад.

Ҷанбаи қавии дуюм ин аст, ки ҳукми умумии “Афлотун зидди ханда аст”-ро ба таснифи муфассалтари меъёрӣ табдил медиҳад.

Ҷанбаи қавии сеюм ин аст, ки на танҳо таъсири ханда ба ҳадаф, балки таъсири он ба рӯҳи шахси хандакунанда-ро низ дар марказ мегузорад.

Ҷанбаи қавии чорум ин аст, ки баҳси лаззати омехта ва лаззати нодуруст дар *Philebus*ро ба вазифаи ахлоқии мазҳака мепайвандад.

Маҳдудиятҳои методологӣ ва тафсирӣ

Таҳқиқот кори фалсафӣ-герменевтикӣ аст; натиҷаҳо тасдиқи таҷрибавӣ надоранд.

Дар адабиёт баҳсбарангез аст, ки оё Philebus назарияи ягона ва пурраи барқарорсозиро дорад, ки ба ҳамаи лаззатҳо татбиқ мешавад. Муаллиф ошкоро мегӯяд, ки намехоҳад ин баҳси васеътарро ҳал кунад.

Фикри он ки хандаи бадхоҳона метавонад раванди “ниматармимкунанда”-е бошад, ки ноамниро муваққатан сабук мекунад, дар манбаъ пешниҳоди эҳтиёткорона аст; он ҳамчун тафсири қатъии матн пешниҳод намешавад.

Азбаски хронологияи рушди Афлотун баҳсбарангез аст, умумисозии назарҳое, ки аз Philebus бароварда шудаанд, ба тамоми фалсафаи Афлотун як фарзияи алоҳидаи герменевтикиро талаб мекунад.

Азбаски мақола асосан ба шакли муайяни ханда ба одамон тамаркуз мекунад, падидаҳои дигар ба монанди хандаи асабӣ, рефлекси ҷисмонӣ, қаҳқаҳаи шодӣ ё хандидан ба вазъиятҳо ба ҷои одамон берун аз доираи таҳқиқот мемонанд.

Бозтавлидпазирӣ барои ин таҳқиқот чӣ маъно дорад?

Азбаски ин таҳқиқот миқдорӣ ё таҷрибавӣ нест, мафҳуми reproducibility ба маънои “бо ҳамон протокол ҳамон ченкуниро такрор кардан” мустақиман татбиқ намешавад.

Пайгирии фалсафӣ тавассути ошкор нишон додани порчаҳои Афлотун, пайвастани тафсирҳои алтернативӣ ба адабиёт ва ҷудо кардани иддаоҳое, ки муаллиф сахт ҳимоя мекунад, аз онҳое, ки ҳамчун пешниҳод мегузорад, таъмин мешавад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: Plato on Laughing at People

Муаллиф: Sarah Lemoine (Jansen).

Муассиса: MFA Program for Writers, Warren Wilson College, Swannanoa, NC 28778, USA.

Маҷалла: Humanities.

Ношир/платформа: MDPI.

Сабти библиографӣ: Humanities, 2026, 15(6), Article 80.

DOI: 10.3390/h15060080.

Пайванди расмии DOI: https://doi.org/10.3390/h15060080

Раванди нашр: Қабулшуда 26 Март 2026; бознигарӣ 27 Май 2026; пазируфташуда 16 Июн 2026; нашри аввал 19 Июн 2026.

Ёддошти версияи расмӣ: Дар сабти версияи MDPI зикр шудааст, ки PDF-и навшудаи Version of Record 25 Июн 2026 боргузорӣ шудааст.

Навъи манбаъ: Мақолаи таҳқиқотии аз ҳамсанҷӣ гузашта ва нашршуда дар бораи фалсафаи қадим / психологияи ахлоқӣ / мазҳака ва тафсири Афлотун.

Шумораи махсус: Comedy and Platonic Interpretation.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Саволи асосии таҳқиқот: Кадом шаклҳои хандидан ба одамон аз нигоҳи психологияи ахлоқии афлотунӣ рӯҳ ва пурсишро вайрон мекунанд ва кадом шаклҳо худшиносӣ ва таҳқиқоти муштараки фалсафиро дастгирӣ мекунанд?

Манбаи аввалияи асосӣ: Диалоги Philebus-и Афлотун.

Матнҳои қадимии дастгиркунанда: Republic, Laws, Apology, Theaetetus, Phaedo ва Iliad-и Ҳомер.

Усули асосӣ: Таҳлили мафҳумии фалсафӣ, хониши наздик, таҳлили психологияи ахлоқии афлотунӣ ва тафсири герменевтикии сохтори драмавии диалогҳо.

Мафҳумҳои асосӣ: Хандаи самтдор/бознамоӣ, мувофиқ будан, хандаи ҷиддӣ, хандаи бадхоҳона, лаззати омехтаи равонӣ, хатои ғайригедонӣ, хатои гедонӣ, лаззати ғайриасил, хандаи бозигарона, худхандӣ ва пурсиши муштарак.

Сохтори манбаъ: Дар мақола расм ё ҷадвали илмии рақамгузоришуда вуҷуд надорад. Далелҳои муҳими матнии аргумент порчаҳои матнҳои қадиманд, ки ба шакли Passage A–K тартиб дода шудаанд.

Маълумоти нав: Маълумоти нав эҷод нашудааст.

Маблағгузорӣ: Таҳқиқот маблағгузории беруна нагирифтааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллиф бархӯрди манфиатҳоро гузориш накардааст.

Саҳмҳои муаллиф: Дар мақолаи манбаъ бахши ҷудогонаи Author Contributions / CRediT вуҷуд надорад. Таҳқиқот якмуаллифӣ аст; тақсимоти вазифае, ки дар манбаъ нест, эҷод нашудааст.

Ҳадди асосии тафсир: Натиҷаҳо бозёфтҳои психологияи таҷрибавӣ нестанд, балки тафсирҳои фалсафии матнҳои Афлотун мебошанд. Ҳамчунин зарур нест, ки назари таҳияшуда тавассути Philebus ҳатман ба ҳамаи осор ва ҳамаи давраҳои Афлотуни таърихӣ умумӣ карда шавад.

Ҳадди марбут ба назарияи лаззат: Муаллиф ҳадаф надорад баҳси васеи илмиро ҳал кунад, ки оё Philebus барои ҳамаи лаззатҳо як назарияи ягона ва муттаҳиди барқарорсозӣ пешниҳод мекунад.

Мақоми тафсири “ниматармимкунанда”: Шарҳе, ки хандаи бадхоҳона метавонад дарди камбудиҳои худи шахсро бо хаёли бартарӣ муваққатан фурӯ нишонад, дар манбаъ пешниҳоди эҳтиёткорона аст; натиҷаи матнии қатъиян ҳимояшуда нест.

Ёддошти ҳуқуқи муаллиф ва истифодаи дубора: Мақола бо иҷозатномаи CC BY нашр шудааст. Бо вуҷуди ин, ин муҳтавои Verianla интиқоли механикии тоҷикӣ аз параграфҳои мақолаи манбаъ ё тарҷумаҳои англисии Афлотун нест. Аргументи мафҳумӣ ва ҳудудҳои тафсири манбаъ нигоҳ дошта шудаанд; ба ҷои иқтибосҳои дарози мустақим аз матнҳои қадим, вазифаи илмӣ-фалсафии порчаҳо бо баёни мустақили тоҷикӣ шарҳ дода шудааст.