Bu tədqiqat Cənubi Afrikanın Eastern Cape əyalətindəki Buffalo City Metropolitan Municipality ərazisində kiçikmiqyaslı yerli toyuq istehsalının dolanışıq yönümlü istehsaldan kommersiya istehsalına keçidinə təsir edən amilləri araşdıran kəsiyinəvi sahə tədqiqatıdır. Tədqiqatda 150 fermer iştirak etmiş; kommersiyalaşma səviyyəsi Ev Təsərrüfatlarının Kommersiyalaşma İndeksi (Household Commercialisation Index, HCI) ilə ölçülmüş və müxtəlif sosial-iqtisadi, istehsal və bazar dəyişənləri reqressiya təhlili ilə qiymətləndirilmişdir. İştirakçıların %70-i dolanışıq yönümlü istehsal, %25-i yarı-kommersiya istehsalı və yalnız %5-i tam kommersiya istehsalı kateqoriyasında yer almışdır. Tədqiqat bazara çıxış, bazara məsafə, kənd təsərrüfatı üzrə məsləhət/yayım xidmətləri, yem xərcləri, elektrik enerjisinə çıxış və yükazaltma səbəbli elektrik kəsintiləri, ev təsərrüfatı xüsusiyyətləri və COVID-19-dan sonrakı pozuntuları kommersiyalaşma prosesinin mühüm komponentləri kimi nəzərdən keçirir.

Mənbənin əsas şərhi budur ki, yerli toyuğa tələb olsa belə, kiçik istehsalçılar yalnız istehsal gücü ilə deyil, həm də bazara çıxış xərcləri, logistika, elektrik enerjisi, texniki dəstək və istehsal resurslarının qiymətləri kimi struktur maneələrlə üzləşirlər. Tədqiqatçılar mərkəzləşdirilmiş nəqliyyat həlləri, yayım xidmətlərinin gücləndirilməsi, informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının bu xidmətlərə əlavə edilməsi, istehsalçılarla alıcılar arasında marketinq şəbəkələrinin qurulması və emal gücünün inkişaf etdirilməsi kimi müdaxilələr təklif edirlər.

Lakin tədqiqat yalnız bir bələdiyyə ərazisində, bir zaman nöqtəsində və 150 istehsalçı ilə aparılmışdır. Buna görə əlaqələr səbəbiyyət sübutu və ya Cənubi Afrikadakı bütün yerli toyuq istehsalçıları üçün avtomatik ümumiləşdirmə kimi qiymətləndirilməməlidir. Bundan əlavə, mənbədə reqressiya modelinin adı, dəyişənlərin əhəmiyyətlilik işarələri və bəzi p-dəyəri ifadələri arasında hesabat uyğunsuzluqları vardır; buna görə kəmiyyət nəticələrinin ətraflı şərhində mənbə cədvəli ilə izahlı mətn birlikdə və ehtiyatla oxunmalıdır.

Dolanışıq yönümlü istehsaldan kommersiya istehsalına keçid niyə vacibdir?

Kiçikmiqyaslı kənd təsərrüfatı təsərrüfatlarında kommersiyalaşma istehsal olunan məhsulun yalnız ev təsərrüfatı istehlakı üçün istifadə edilməsindən bazara müntəzəm şəkildə təqdim edildiyi istehsal sisteminə keçidi ifadə edir. Mənbə tədqiqat üçmərhələli çərçivədən istifadə edir: dolanışıq yönümlü istehsal, yarı-kommersiya istehsalı və tam kommersiya istehsalı. Dolanışıq yönümlü istehsalda əsas məqsəd ev təsərrüfatının ehtiyaclarını ödəməkdirsə, yarı-kommersiya istehsalında həm istehlak, həm də satış vardır; tam kommersiyalaşmada istehsal əsasən bazara və gəlir yaratmağa yönəlir.

Yerli toyuq istehsalı kiçik istehsalçılar üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır; çünki nisbətən kiçik təsərrüfatlarda həyata keçirilə bilsə də, kommersiya miqyasına yüksəlmək üçün sadəcə daha çox toyuq yetişdirmək kifayət deyil. İstehsalçı istehsal resurslarına çıxış əldə etməli, məhsulunu uyğun vaxtda bazara daşıya bilməli, kəsim və saxlama şəraitini təmin etməli, qiymət məlumatına çıxmalı və bazarın keyfiyyət tələblərini ödəyə bilməlidir. Buna görə tədqiqat kommersiyalaşmanı yalnız istehsal problemi kimi deyil, eyni zamanda bazara çıxış və əməliyyat xərcləri problemi kimi nəzərdən keçirir.

Nəzəri çərçivə

Tədqiqatın müzakirəsi bir-biri ilə əlaqəli üç düşüncə istiqaməti üzərində qurulur. Kənd təsərrüfatının kommersiyalaşması yanaşması kiçik istehsalçıların istehsal resurslarına, məlumata və bazara çıxışı yaxşılaşdıqca dolanışıq yönümlü istehsaldan daha kommersiya yönümlü istehsal formalarına keçə biləcəyini nəzərdə tutur. Əməliyyat xərcləri yanaşması isə nəqliyyat, məlumat çatışmazlığı və bazara çıxış xərclərinin yüksəlməsinin bazarda iştirak etməyi çətinləşdirə biləcəyini vurğulayır. Yeni institusional iqtisadiyyat çərçivəsi də infrastrukturun, institutların fəaliyyəti və dəstək sistemlərinin istehsalçının kommersiya bazarlarında iştirak etmək qabiliyyətinə təsir göstərə biləcəyini izah edir.

Bu üç yanaşma eyni nöqtədə birləşir: fermerin istehsal edə bilməsi ilə istehsalını kommersiya qaydasında sata bilməsi eyni şey deyil. Toyuq yetişdirilə bilsə belə, bazar uzaqdadırsa, nəqliyyat bahadırsa, elektrik kəsintiləri saxlama və emal zəncirini pozursa və ya texniki yayım xidmətlərinə çıxış yoxdursa, istehsal kommersiya miqyasında davamlı olmaya bilər.

Ev Təsərrüfatlarının Kommersiyalaşma İndeksi (HCI) Nəyi Ölçür?

Ev Təsərrüfatlarının Kommersiyalaşma İndeksi (HCI) istehsalçının ümumi istehsal dəyərinin nə qədər hissəsini satış yolu ilə bazara yönəltdiyini faizlə ölçən kommersiyalaşma intensivliyi göstəricisidir; mənbə tədqiqatda dolanışıq yönümlü, yarı-kommersiya və tam kommersiya istehsalı kateqoriyalarını ayırmaq üçün istifadə edilmişdir.

Mənbədə HCI aşağıdakı kimi verilmişdir:

\[ HCI=\frac{\text{Gross Value of sale}_{ij}}{\text{Gross Value of production}_{ij}}\times100 \]

Surət bazarda satılan istehsalın ümumi pul dəyərini, məxrəc isə ümumi istehsalın ümumi dəyərini təmsil edir. Hər iki kəmiyyət eyni pul dəyəri növündə olduğundan nisbət ölçüsüzdür və 100-ə vurulduqda faizlə ifadə olunur. Riyazi olaraq satış dəyəri sıfıra yaxınlaşdıqca HCI də sıfıra yaxınlaşır; bütün istehsalın satışa yönəldiyi sərhəd halında nisbət 100-ə yaxınlaşır. Mənbə formulunda \(i\) və \(j\) indeksləri ayrıca müəyyən edilmədiyindən burada bu indekslərə yeni məna verilməmişdir.

Tədqiqatda istifadə olunan təsnifat belədir:

Bu bölgü tədqiqatın ən birbaşa nəticələrindən biridir. Araşdırılan 150 istehsalçının böyük hissəsi kommersiya istehsalı səviyyəsinə çatmamış, yalnız kiçik bir hissə istehsalını tam kommersiyalaşma kateqoriyasına keçirə bilmişdir.

Satış dəyərinin hesablanması

Mənbə tədqiqatda satışların ümumi dəyəri ayrıca aşağıdakı əlaqə ilə müəyyən edilmişdir:

\[ \text{Gross Value}= \sum (\text{Quantity of chickens sold}\times\text{Selling price per chicken}) \]

Burada satılan toyuqların sayı fiziki miqdarı, bir toyuq üçün satış qiyməti isə istehsalçının əldə etdiyi orta bazar qiymətini təmsil edir. Hər satış miqdarı müvafiq qiymətə vurulduqda pul dəyəri alınır; cəm işarəsi satışların birləşdirilmiş ümumi dəyərini verir. Tədqiqat mövsümi qiymət fərqlərinin, bazar şəraitinin və qeyri-rəsmi satışların dəyərin qiymətləndirilməsində nəzərə alındığını bildirir.

Elektrik kəsintiləri niyə kənd təsərrüfatı bazarı probleminə çevrilir?

Yükün azaldılması məqsədilə tətbiq olunan elektrik kəsintiləri, yəni loadshedding, tədqiqatda yalnız enerji təchizatı problemi kimi qiymətləndirilməmişdir. Kommersiya toyuq istehsalında kəsimdən sonrakı saxlama və məhsul keyfiyyətinin qorunması üçün soyutma lazım olduqda elektrik kəsintiləri birbaşa iqtisadi itki yarada bilər. Tədqiqatda istehsalçılar kəsilmiş toyuqların lazımi şəraitdə saxlanıla bilməməsi səbəbindən xarab olma və keyfiyyət itkisi yaşandığını bildirmişlər.

Bu mexanizm kommersiyalaşmanın niyə yalnız “daha çox istehsal” ilə izah edilə bilmədiyini göstərir. Məhsul yetişdirildikdən sonra saxlanıla, vaxtında daşına və ya satıla bilmirsə, istehsal miqdarının artması təkbaşına kommersiya müəssisəsi yaratmır.

Bazara məsafə və nəqliyyat xərci

Tədqiqatın nəzəri çərçivəsində bazar məsafəsi və nəqliyyat xərcləri əməliyyat xərclərinin mühüm hissələridir. Kiçik istehsalçılar az miqdarda məhsul satdıqda vahid məhsula düşən nəqliyyat xərci yüksək qala bilər. Uzaq bazarlara çıxış eyni zamanda vaxt, nəqliyyat vasitəsi və logistika ehtiyacını artırır. Buna görə mənbə tədqiqat istehsalçıların birgə istifadə edə biləcəyi mərkəzləşdirilmiş nəqliyyat sistemlərinin qiymətləndirilməsini təklif edir.

Yayım xidmətlərinin rolu

Kənd təsərrüfatı yayım xidmətləri istehsalçılara yalnız istehsal texnikasını ötürən struktur kimi deyil, bazar üçün tələb olunan keyfiyyət, idarəetmə və istehsal məlumatının yayılmasını təmin edən dəstək mexanizmi kimi nəzərdən keçirilmişdir. Tədqiqat yayım xidmətlərinə çıxışın kommersiyalaşma ilə müsbət əlaqələndirildiyini və bu xidmətlərin informasiya və kommunikasiya texnologiyaları ilə gücləndirilməsini təklif edir.

Bu təklifin məntiqi fiziki olaraq hər istehsalçıya davamlı çatmağın çətin olduğu hallarda ehtiyat, qiymət, istehsal texnikası və bazar məlumatına rəqəmsal kanallar vasitəsilə çıxışı artırmaqdır. Mənbə həmçinin istehsalçılarla tacirlər arasında ehtiyat və qiymət məlumatının paylaşılacağı marketinq platformaları və şəbəkələrinin yaradılmasını təklif edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat sahəsi və nümunə

Tədqiqat Buffalo City Metropolitan Municipality, Eastern Cape Province, Cənubi Afrikada aparılmışdır. Mənbə bölgənin quşçuluq istehsalı baxımından mühüm olduğunu və tədqiqatın bu səbəbdən burada həyata keçirildiyini bildirir.

Tədqiqat kəsiyinəvi dizayna malikdir; yəni məlumatlar eyni fermerlərin uzun illər ərzində izlənməsi ilə deyil, müəyyən dövr ərzindəki vəziyyətin ölçülməsi ilə əldə edilmişdir. Təsərrüfat ölçüsü, gəlir səviyyəsi və coğrafi mövqe əsasında 23 təbəqə yaradılmış və Kənd Təsərrüfatı Nazirliyindən əldə edilmiş qeydiyyatlı quşçuluq istehsalçılarının siyahısından hər təbəqə daxilində təsadüfi seçim aparılmışdır. Yekun nümunə 150 fermerdir.

Məlumat toplama prosesi

Bir bələdiyyə məclis üzvündən və ənənəvi yerli liderlərdən məlumat toplamaq üçün icazə alınmış; məlumatlar yarı-strukturlaşdırılmış sorğu vasitəsilə toplanmışdır. Müsahibəçilər standartlaşdırılmış müsahibə protokolları, etik məsələlər və cavab təhrifini azaltma üsulları üzrə təlim keçmişlər. Sorğu 10 fermer üzərində pilot şəkildə tətbiq edilmiş və sualların aydınlığını artırmaq üçün zəruri düzəlişlər edilmişdir.

Sorğu sosial-iqtisadi xüsusiyyətləri, istehsal təcrübələrini, bazara çıxışı və kommersiyalaşmanın qarşısındakı maneələri əhatə edir.

Reqressiya modeli

Mənbə kommersiyalaşmanı müəyyən edən amilləri qiymətləndirmək üçün istifadə etdiyi modeli “multiple regression model” adlandırır və aşağıdakı ümumi formu verir:

\[ Y=\beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\beta_3X_3+\cdots+\beta_nX_n+\mu_i \]

\(Y\), HCI ilə ölçülən kommersiyalaşma dərəcəsini; \(\beta_0\) sabit termini; \(\beta_1,\ldots,\beta_n\) reqressiya əmsallarını; \(X_1,\ldots,X_n\) müstəqil dəyişənləri; \(\mu_i\) isə xəta terminini təmsil edir.

Mənbədə modelə daxil edildiyi bildirilən dəyişənlər cins, yaş, ev təsərrüfatı ölçüsü, təhsil səviyyəsi, yayım xidmətlərinə çıxış, təsərrüfat ölçüsü, bazara məsafə, elektrikə çıxış, yem qiyməti, loadshedding, COVID-19 pandemiyasının təsirləri, bazara çıxış və gəlir səviyyəsidir.

Model diaqnostik yoxlamaları

Tədqiqat çoxxəttilik üçün Variance Inflation Factor (VIF), heteroskedastiklik üçün Breusch–Pagan testi və mümkün model spesifikasiyası/buraxılmış dəyişən problemləri üçün Ramsey RESET testindən istifadə edildiyini bildirir. VIF üçün 10-dan yuxarı dəyərlər problemli qəbul edilmişdir.

Lakin məqalə bu diaqnostik testlərin ətraflı rəqəmsal çıxışlarını, test statistikalarını və ya ayrı-ayrı VIF dəyərlərini təqdim etmir. Buna görə diaqnostik testlərin aparıldığı mənbə tərəfindən bildirilsə də, oxucu bu PDF-dəki məlumatlarla nəticələri müstəqil şəkildə yenidən hesablayıb təsdiqləyə bilməz.

Kommersiyalaşma səviyyəsi

Şəkil 1-dəki ən nəzərəçarpan nəticə tədqiqat qrupunun %70-nin dolanışıq yönümlü istehsal kateqoriyasında olmasıdır. %25 yarı-kommersiya, yalnız %5 isə tam kommersiya kateqoriyasındadır. Bu nəticə tədqiqat sahəsində yerli toyuq yetişdirilməsinin əhəmiyyətli dərəcədə ev təsərrüfatı istehlakı oxunda qaldığını göstərir.

Reqressiya cədvəlində bildirilən dəyərlər

Aşağıdakı cədvəl mənbə Cədvəl 2-dəki dəyərləri yeni Verianla tərtibatında təqdim edir. Ulduzlar mənbənin öz əhəmiyyətlilik işarələridir və mənbədə *** = %1, ** = %5, * = %10 kimi müəyyən edilmişdir. Mənbə cədvəli ilə izahlı mətn arasında bəzi uyğunsuzluqlar olduğuna görə ulduzlar yenidən hesablanmamış və ya dəyişdirilməmişdir.

Mənbə həmçinin log likelihood dəyərini \(-67{,}5600\), Pseudo \(R^2\) dəyərini \(0{,}7944\) və xi-kvadrat dəyərini \(15{,}34\) kimi bildirir. Məqalənin izah hissəsi bu göstəriciləri modelin yaxşı uyğunluq göstərməsi kimi şərh edir. Bununla belə, Pseudo \(R^2\)-nin növü və xi-kvadrat testinin təfərrüatları verilmədiyindən bu qiymətləndirmə yalnız mənbə müəllifinin bildirdiyi şərh kimi oxunmalıdır.

Tədqiqata Görə Yerli Toyuq İstehsalının Kommersiyalaşmasını Hansı Amillər Məhdudlaşdırır?

Tədqiqatın nəticə və müzakirə bölmələri kommersiyalaşmanın qarşısındakı əsas maneələri yüksək nəqliyyat və yem xərcləri, bazara məsafə və məhdud bazara çıxış, qeyri-kafi yayım xidmətləri, elektrik kəsintiləri, emal və saxlama infrastrukturu çatışmazlıqları və COVID-19-dan sonra davam edən logistika və istehsal resursları problemləri kimi müəyyən edir; lakin reqressiya cədvəlindəki bəzi əhəmiyyətlilik işarələri ilə izahlı mətn tam uyğun olmadığı üçün ayrı-ayrı dəyişənlərin statistik əhəmiyyət sırası ehtiyatla şərh edilməlidir.

Yem qiymətləri

Yem qiymətləri kiçikmiqyaslı toyuq istehsalında birbaşa istehsal xərclərinə təsir edir. Mənbə Cədvəl 2 yem qiyməti üçün mənfi marjinal təsir (\(-0{,}0356\)) bildirir. Tədqiqatın müzakirəsi artan yem xərclərini mənfəət marjalarını daraldan və kommersiya istehsalını davam etdirməyi çətinləşdirən amil kimi qiymətləndirir.

Bazara çıxış və bazara məsafə

Mənbənin müzakirəsi uzaq bazarlara getməli olan fermerlərin kommersiya satış imkanlarının məhdudlaşa biləcəyini və bazar əlaqələrinin gücləndirilməsinin kommersiyalaşma üçün vacib olduğunu irəli sürür. Cədvəl 2-də bazara çıxış üçün müsbət, bazara məsafə üçün mənfi əmsal bildirilmişdir.

Loadshedding və elektrikə çıxış

Cədvəl 2-də elektrikə çıxış müsbət, loadshedding isə mənfi marjinal təsirlə göstərilmişdir. Tədqiqatın sahə izahında kəsintilərin xüsusilə kommersiya istehsalçılarının kəsilmiş toyuqları uyğun saxlama şəraitində saxlamasını çətinləşdirdiyi və məhsulun xarab olma riskini artırdığı bildirilir.

Yayım xidmətləri

Mənbə Cədvəl 2-də yayım xidmətlərinə çıxış üçün 0,1036*** marjinal təsir bildirir. Tədqiqatçı bunu istehsalçıların texniki məlumata, bazar üçün lazım olan istehsal bacarıqlarına və kommersiyalaşmaya yönəlik dəstəyə çıxışı ilə əlaqələndirir.

COVID-19-dan sonrakı təsirlər

Tədqiqat yalnız pandemiya zamanı yaranmış problemlərə deyil, pandemiyadan sonra davam edən təsirlərə də diqqət yetirir. İstehsalçıların bildirdiyi problemlər arasında nəqliyyat və logistika pozuntuları, istehsal resurslarına çıxışın pisləşməsi və yem xərclərinin artması vardır. Mənbə mənfəət məqsədilə istehsal edən fermerlərin %25-nin pandemiya dövründəki bağlanma, səfər məhdudiyyətləri və personal çatışmazlığının onların istehsal resurslarına və bazara çıxışına ciddi təsir etdiyini bildirdiyini qeyd edir.

Mənbənin təklif etdiyi müdaxilələr

Tədqiqat eyni bölgədə fəaliyyət göstərən kiçik istehsalçıların birgə istifadə edə biləcəyi mərkəzləşdirilmiş nəqliyyat sistemlərinin yaradılmasını təklif edir. Məqsəd məhsulların bazara çatdırılmasında vahid logistika xərcini azaltmaqdır.

İkinci təklif yayım xidmətlərinin gücləndirilməsi və informasiya və kommunikasiya texnologiyaları ilə dəstəklənməsidir. Rəqəmsal məlumat kanalları vasitəsilə istehsal məlumatının, ehtiyat və qiymət məlumatının paylaşılması; istehsalçılarla tacirlər arasında marketinq şəbəkələrinin inkişaf etdirilməsi təklif olunur.

Mənbə həmçinin istehsalçıların bazar yönümlü istehsal, qiymətqoyma və məhsulun əlavə dəyərini artıracaq emal prosesləri üzrə dəstəklənməli olduğunu müdafiə edir.

Kəsiyinəvi Dizayn Səbəbiyyəti Sübut Edirmi?

Xeyr. Bu tədqiqat müəyyən bir nümunədə dəyişənlərlə kommersiyalaşma səviyyəsi arasındakı əlaqələri bir zaman kəsiyində araşdırır; buna görə müşahidə olunan əlaqələr təkbaşına bir dəyişənin digərinə qəti səbəb olduğunu və ya eyni təsirin başqa bölgələrdə və zamanlarda eynilə ortaya çıxacağını sübut etmir.

Bu məhdudiyyət xüsusilə siyasət şərhlərində vacibdir. Məsələn, yayım xidmətlərinə çıxışı olan fermerlərin daha yüksək kommersiyalaşma səviyyəsinə malik olması yalnız bu kəsiyinəvi məlumat əsasında yayım xidmətinin təkbaşına artıma səbəb olduğunu göstərmək üçün kifayət deyil. Təsərrüfat ölçüsü, istehsalçının ilkin resursları, bazar əlaqələri və ya müşahidə olunmayan başqa dəyişənlər də nəticələrlə əlaqəli ola bilər.

Mənbə müəllifinin gələcək tədqiqatlar üçün panel məlumat təklif etməsi buna görə metodoloji baxımdan əhəmiyyətlidir. Eyni təsərrüfatlar zaman ərzində izlənərsə, bazara çıxış, dövlət dəstəyi, istehsal resurslarının xərci və ya infrastruktur dəyişikliklərinin kommersiyalaşma ilə birlikdə necə dəyişdiyi daha güclü qiymətləndirilə bilər. Müəllif həmçinin kəmiyyət meyllərinin fermerlərin təcrübələri ilə birləşdirildiyi qarışıq metod tədqiqatlarını və rəqəmsal bazar/e-ticarət platformalarının rolunu araşdıran tədqiqatları təklif edir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Tədqiqat araşdırılan Buffalo City nümunəsində tam kommersiyalaşmanın aşağı olduğunu; kommersiyalaşma prosesinin bazar, logistika, istehsal resursları, elektrik enerjisi və texniki dəstək şərtləri ilə əlaqəli olduğunu; istehsalçıların pandemiyadan sonrakı dövrdə də xərc və çıxış problemləri bildirdiyini dəstəkləyir. Tədqiqat həmçinin HCI-dən istifadə etməklə nümunədəki kommersiya yönümünün bölgüsünü kəmiyyətcə göstərir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqat müşahidə olunan bütün əlaqələrin səbəbiyyət əlaqəsi olduğunu göstərmir. Nəticələr Cənubi Afrikadakı bütün toyuq istehsalçılarına avtomatik olaraq ümumiləşdirilə bilməz. Məlumat bir zaman kəsiyindən gəldiyi üçün uzunmüddətli kommersiya keçidlərini birbaşa izləmir. Mənbədə reqressiyanın hesabatlandırılmasında daxili uyğunsuzluqlar olduğundan ayrı-ayrı dəyişənlərin dəqiq təsir ölçüsü və ya əhəmiyyətlilik sırası mənbədə verilən cədvəldən kənarda yenidən hesablana bilməz.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Determinants of Commercialising Indigenous Chicken Production in South Africa: New Evidence Post-COVID-19

Müəllif: T.M. Seti.

Corresponding author: T.M. Seti.

Qurum: Cape Peninsula University of Technology, Department of Agriculture, Wellington, South Africa.

ORCID: 0000-0001-6402-6056.

Jurnal: South African Journal of Agricultural Extension (SAJAE).

Nəşriyyat: South African Society for Agricultural Extension (SASAE).

Cild / nömrə / səhifə: 54(1), 79–102.

Nəşr tarixi: 23 Fevral 2026.

DOI: 10.17159/2413-3221/2026/v54n1a18891.

Mənbə növü: Resenziyalı elmi tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Tədqiqat dizaynı: Kəsiyinəvi sahə tədqiqatı.

Tədqiqat sahəsi: Buffalo City Metropolitan Municipality, Eastern Cape Province, Cənubi Afrika.

Nümunə: 150 yerli toyuq istehsalçısı; təsərrüfat ölçüsü, gəlir və coğrafi mövqeyə görə yaradılmış 23 təbəqə üzərindən təbəqələşdirilmiş təsadüfi seçmə.

Məlumat toplama: Yarı-strukturlaşdırılmış sorğu; təlim keçmiş müsahibəçilər; 10 fermerlə pilot test.

Əsas ölçü: Household Commercialisation Index (HCI).

Statistik yanaşma: Mənbə tərəfindən “multiple regression model” adlandırılan reqressiya təhlili; VIF, Breusch–Pagan və Ramsey RESET diaqnostik testləri.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Etik təsdiq: University of Fort Hare Institutional Review Board; protokol REC-270710-028-RA; təsdiq tarixi 23 Oktyabr 2023.

Məlumatlandırılmış razılıq: Bütün iştirakçılardan alınmışdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Xam məlumatların müəlliflər tərəfindən sorğu əsasında təqdim ediləcəyi bildirilir.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşması olmadığını bəyan etmişdir.

Mənbə daxilində hesabat uyğunsuzluqları

Mənbə xülasə və metod bölməsində təhlili “multiple regression model” adlandırdığı halda, açar sözlər arasında “Multinomial Logistic Regression Model” ifadəsi vardır. Bundan əlavə, nəticələr bölməsi kommersiyalaşma nəticəsini dolanışıq yönümlü, yarı-kommersiya və tam kommersiya kateqoriyaları kontekstində izah edir. Verianla bu metod adlandırmalarından birini digərinə çevirməmiş və model növünü mənbədən kənar yenidən təsnif etməmişdir.

Mənbə Cədvəl 2-də ulduzlarla göstərilən əhəmiyyətlilik səviyyələri, bəzi standart xəta/t dəyərləri və izahlı bölmədəki əhəmiyyətlilik açıqlamaları bir-biri ilə tam uyğun gəlmir. Məsələn, bəzi sətirlərdə mənfi əmsala baxmayaraq müsbət t dəyəri verilir; izahlı mətndə bəzi əmsallar mənfi p-dəyəri formasında yazılır. Bu dəyərlər Verianla tərəfindən düzəldilməmiş və ya yenidən hesablanmamışdır.

Xülasə nəqliyyat xərcləri, aşağı gəlir və bazara məsafə kimi bəzi dəyişənlər üçün müəyyən p-dəyəri səviyyələri bildirdiyi halda Cədvəl 2 eyni dəyişən dəstini eyni formada təqdim etmir. Buna görə reqressiya nəticələri oxunarkən mənbə xülasəsinin, Cədvəl 2-nin və müzakirə bölməsinin ayrı hesabat qatları olduğu nəzərə alınmalıdır.

Demoqrafik Cədvəl 1-də də tezlik-faiz dəyərləri ilə cins izahı arasında uyğunsuzluq vardır. Buna görə Verianla məqaləsi sözügedən problemli demoqrafik bölgüləri əsas elmi nəticə kimi istifadə etməmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

Tədqiqat yalnız bir bələdiyyədəki 150 istehsalçını əhatə etdiyindən nəticələrin digər istehsal bölgələrinə birbaşa ümumiləşdirilməsi ehtiyat tələb edir. Kəsiyinəvi dizayn eyni təsərrüfatları zaman ərzində izləmir. Reqressiya diaqnostik testlərindən istifadə edildiyi bildirilsə də, ətraflı test çıxışları məqalədə təqdim edilməmişdir. Bundan əlavə, hesabat uyğunsuzluqları ayrı-ayrı əmsalların və statistik əhəmiyyətliliyin ikincili yenidən şərhində əlavə ehtiyat tələb edir.

Rəsmi mənbə: https://doi.org/10.17159/2413-3221/2026/v54n1a18891