Bu tədqiqat idarəetmə keyfiyyətinin adambaşına xarici turizm xərcləri ilə qısa və uzun müddətdə necə əlaqəli olduğunu, bu əlaqənin ölkənin idarəetmə səviyyəsinə görə dəyişib-dəyişmədiyini və idarəetmədə yaxşılaşma ilə pisləşmələrin eyni böyüklükdə cavab yaradıb-yaratmadığını 54 ölkənin 1996–2023-cü illər üzrə illik panel məlumatları əsasında araşdırır. Birləşdirilmiş Orta Qrup Avtoreqressiv Paylanmış Gecikmə modeli (Pooled Mean Group Autoregressive Distributed Lag, PMG-ARDL), ölkələrin qısamüddətli reaksiyalarının fərqli olmasına imkan verərkən ortaq uzunmüddətli əmsalları qiymətləndirən dinamik panel modelidir. Tədqiqat həmçinin idarəetmədəki müsbət və mənfi dəyişiklikləri ayrı komponentlər kimi qiymətləndirən PMG qeyri-xətti ARDL (PMG-NARDL) modelindən istifadə edir.

Simmetrik PMG-ARDL modelində idarəetmə keyfiyyəti tam nümunədə adambaşına xarici turizm xərcləri ilə uzun müddətdə mənfi əlaqəlidir. Nümunə yüksək və aşağı idarəetmə qruplarına bölündükdə bu mənfi əlaqə aşağı idarəetmə səviyyəli ölkələrdə güclü və statistik baxımdan əhəmiyyətli qalır, yüksək idarəetmə qrupunda isə əhəmiyyətli deyil. Qısamüddətli idarəetmə əmsalları isə hər üç nümunədə əhəmiyyətli hesab edilməmişdir.

Asimmetrik model, mənbə müəlliflərinin şərhinə görə, idarəetmədəki yaxşılaşmaların bütün nümunə qruplarında xarici turizm xərclərini uzun müddətdə azaltdığını; idarəetmədəki pisləşmələrin isə yalnız tam nümunədə və yüksək idarəetmə qrupunda xərcləri artırdığını göstərir. Tam nümunə üzrə Wald testi müsbət və mənfi idarəetmə dəyişikliklərinin uzunmüddətli təsirlərinin bərabər olmadığını güclü şəkildə dəstəkləyir.

Bu nəticələrin şərhində iki əsas məhdudiyyət vardır. Birincisi, tədqiqat müşahidə xarakterli panel ekonometrikasına əsaslanır və struktur səbəbiyyətini sübut etmir. İkincisi, mənbədəki NARDL tənliklərində idarəetmənin mənfi qismən cəminin loqarifmi və əmsal işarəsinin şərhi riyazi baxımdan tam aydınlaşdırılmayıb. Buna görə asimmetrik nəticələr müəlliflərin empirik hesabatı çərçivəsində təqdim edilməli, mənbədə izah olunmayan çevrilmələr sanki yenidən qurulmuş kimi göstərilməməlidir.

Tədqiqat problemi

Beynəlxalq turizm tələbi çox vaxt gəlir, valyuta məzənnəsi, nəqliyyat xərcləri və iqtisadi qeyri-müəyyənlik kimi dəyişənlərlə izah olunur. Bu tədqiqat isə ev təsərrüfatlarının xaricdə turizm və asudə vaxt istehlakını yalnız iqtisadi alıcılıq qabiliyyətinin deyil, yaşadıqları ölkənin institusional mühitinin də formalaşdıra biləcəyi fikrindən çıxış edir.

Əsas fərziyyə ondan ibarətdir ki, hüququn aliliyi, korrupsiyaya nəzarət və bürokratik səmərəlilik kimi idarəetmə xüsusiyyətləri dövlət xidmətlərinə etimadı, iqtisadi qeyri-müəyyənliyi və yerli yaşayış şəraitinin qəbul edilən keyfiyyətini təsirləndirə bilər. İnstitusional mühit yaxşılaşdıqda yerli istehlak və turizm seçimləri nisbətən daha cəlbedici ola bilər; zəif institusional şəraitdə isə bəzi istehlak və asudə vaxt üstünlüklərinin xaricə yönəlməsi mümkün ola bilər.

Bu mexanizm tədqiqatda ev təsərrüfatı davranışı birbaşa ölçülərək sınaqdan keçirilmir. Araşdırma ölkə səviyyəsində idarəetmə və turizm xərcləri sıraları arasındakı uzunmüddətli ekonometrik əlaqəni ölçür; “yerli istehlak əvəzinə xarici istehlak” mexanizmi isə nəticələrin izahında istifadə edilən institusional iqtisadiyyata əsaslanan şərh çərçivəsidir.

Ədəbiyyat boşluğu

Mənbəyə görə, idarəetmə və turizm ədəbiyyatının mühüm hissəsi güclü institutların ölkəyə gələn turistlərə necə təsir etdiyini araşdırır. Bunun əksinə, rezidentlərin öz ölkələrindən kənarda etdikləri turizm xərcləri ilə idarəetmə arasındakı əlaqə daha az öyrənilib.

Tədqiqat dörd boşluğa diqqət yetirir: idarəetmə ilə outbound turizm xərcləri arasındakı birbaşa əlaqənin məhdud araşdırılması; qısa və uzunmüddətli dinamikaların birlikdə kifayət qədər modelləşdirilməməsi; idarəetmənin yaxşılaşması və pisləşməsinin fərqli təsirlər yaradıb-yaratmadığının sınaqdan keçirilməməsi; və əlaqənin yüksək və aşağı idarəetmə mühitlərində dəyişib-dəyişmədiyinin kifayət qədər araşdırılmaması.

Panel ARDL Bu Tədqiqatda Niyə İstifadə Edildi?

Panel ARDL tədqiqatdakı dəyişənlərin bir hissəsinin səviyyədə stasionar I(0), bir hissəsinin isə birinci fərqdə stasionar I(1) kimi qiymətləndirilməsi və ölkələr arasında qısamüddətli dinamikaların heterogen ola bilməsi səbəbindən istifadə edilmişdir; PMG qiymətləndiricisi bu qısamüddətli fərqlərə imkan verərkən ölkələr üçün ortaq uzunmüddətli tarazlıq əlaqəsini qiymətləndirir.

İlkin testlər niyə vacibdir?

Tədqiqat PMG-ARDL və PMG-NARDL qiymətləndirmələrindən əvvəl dörd əsas ekonometrik yoxlama aparır:

1. Ölkələr arasında kəsiklərarası asılılığın olub-olmaması sınaqdan keçirilir.
2. Sıraların stasionarlığı və inteqrasiya dərəcələri panel vahid kök testləri ilə qiymətləndirilir.
3. Ölkələrin meyl əmsallarının eyni qəbul edilib-edilməyəcəyi slope heterogeneity testləri ilə araşdırılır.
4. Dəyişənlər arasında uzunmüddətli kointeqrasiya əlaqəsinin olub-olmaması Kao və Westerlund testləri ilə sınaqdan keçirilir.

Breusch–Pagan LM, Pesaran-scaled LM və Pesaran CD testləri bütün əsas dəyişənlər üzrə kəsiklərarası müstəqillik sıfır hipotezini %1 səviyyəsində rədd edir. Bu nəticə ölkələrin iqtisadi və turizm proseslərinin bir-birindən tamamilə müstəqil olmadığını göstərir.

Mənbə həm birinci nəsil LLC, Breitung və IPS testlərindən, həm də kəsiklərarası asılılığı nəzərə alan CADF və CIPS kimi ikinci nəsil testlərdən istifadə edir. Nəticələr dəyişənlərin qarışıq I(0)/I(1) xüsusiyyəti daşıdığı kimi şərh edilmiş və bu vəziyyət ARDL yanaşmasının seçilməsi üçün əsas kimi istifadə olunmuşdur.

Bu testlər ölkələrin qısamüddətli əmsallarının eyni olması fərziyyəsini dəstəkləmir. PMG yanaşmasının qısamüddətli heterogenliyə imkan verməsi buna görə araşdırmanın panel quruluşu ilə uyğundur.

Kointeqrasiya sübutu

Kao kointeqrasiya testinin hesabat verilən statistikaları həm simmetrik, həm də asimmetrik spesifikasiyalarda %1 səviyyəsində əhəmiyyətlidir. Westerlund testində dörd statistikanın hamısı əhəmiyyətli deyil; lakin \(P_t\) statistikası simmetrik modeldə `−6.283` ilə %5, asimmetrik modeldə `−6.510` ilə %10 səviyyəsində əhəmiyyətlidir.

Mənbə bu nəticələrin birlikdə adambaşına xarici turizm xərcləri, idarəetmə keyfiyyəti, ÜDM, insan inkişafı və internet istifadəsi arasında uzunmüddətli tarazlıq əlaqəsinin mövcudluğunu dəstəklədiyi qənaətinə gəlir.

Əsas model

Tədqiqatın başlanğıc səviyyə modeli Tənlik (1)-də belə müəyyən edilir:

\[ OTEP_{it} = \alpha_i + \beta_1 G_{it} + \beta_2^{\prime}X_{it} + \varepsilon_{it} \]

\(OTEP_{it}\), \(i\) ölkəsinin \(t\) dövründə adambaşına xarici turizm xərclərini; \(G_{it}\), idarəetmə keyfiyyətini; \(X_{it}\) isə ÜDM, İnsan İnkişafı İndeksi və internet istifadəsindən ibarət nəzarət vektorunu ifadə edir. \(\alpha_i\) müşahidə olunmayan ölkəyə xas təsirləri, \(\varepsilon_{it}\) isə xəta terminini göstərir.

Xətanın düzəldilməsi məntiqi

ARDL modelinin xəta-düzəltmə formasında əsas quruluş mənbədə:

\[ \Delta\ln OTEP_{it} = \delta_i ECT_{i,t-1} + \text{kısa dönem gecikmeli fark terimleri} + \mu_{it} \]

şəklində istifadə olunur. \(ECT_{i,t-1}\), əvvəlki dövrdə uzunmüddətli tarazlıqdan nə qədər sapma olduğunu; \(\delta_i\) isə bu sapmanın nə qədərinin növbəti dövrdə düzəldildiyini göstərir.

Mənfi və statistik baxımdan əhəmiyyətli xəta-düzəltmə əmsalı sistemin bir şokdan sonra uzunmüddətli əlaqəyə geri dönmə meyli daşıdığını göstərir. Əmsalın mütləq böyüklüyü uyğunlaşma sürətini ifadə edir.

PMG-ARDL ilə PMG-NARDL Arasındakı Fərq Nədir?

PMG-ARDL idarəetmə keyfiyyətindəki artım və azalmanın eyni uzunmüddətli əmsalla işlədiyini fərz edən simmetrik modeli qiymətləndirərkən, PMG-NARDL idarəetmə dəyişikliklərini müsbət və mənfi qismən cəmlərə ayıraraq yaxşılaşma və pisləşmələrin xarici turizm xərcləri ilə fərqli böyüklükdə və ya fərqli istiqamətdə əlaqəli olub-olmadığını sınaqdan keçirir.

Müsbət və mənfi idarəetmə dəyişikliklərinin ayrılması

Mənbə NARDL yanaşmasında idarəetmə dəyişikliklərini aşağıdakı qismən cəmlərlə ayırır:

\[ G_{i,t}^{+} = \sum_{q=0}^{Q} \max(\Delta G_{i,t-q},0) \]

\[ G_{i,t}^{-} = \sum_{q=0}^{Q} \min(\Delta G_{i,t-q},0) \]

\(G^{+}\) idarəetmə keyfiyyətindəki kumulyativ müsbət dəyişiklikləri, \(G^{-}\) isə kumulyativ mənfi dəyişiklikləri ifadə edir. Bu ayrım eyni böyüklükdəki yaxşılaşma və pisləşmənin turizm xərclərində simmetrik cavab yaratması məcburiyyətini aradan qaldırır.

Mənbədaxili riyazi qeyri-müəyyənlik: Mənbənin sonrakı NARDL tənliklərində \(G^{+}\) və \(G^{-}\) üçün təbii loqarifmdən istifadə edilmişdir. Yuxarıdakı tərifə görə \(G^{-}\) sıfır və ya mənfi qiymət ala bildiyindən \(\ln G^{-}\) həqiqi ədədlər çoxluğunda müəyyən olunmur. Məqalə tətbiqdə işarənin dəyişdirilməsi, mütləq qiymət, sürüşdürmə və ya başqa bir çevrilmədən istifadə olunub-olunmadığını açıqlamır. Buna görə Verianla mənbədə olmayan NARDL məlumat çevrilməsini fərz etmir.

Məlumat dəsti və dəyişənlər

Cədvəl 1 adambaşına OTEP üçün vahidi “milyon dollar” kimi göstərir. Ümumi xərclərin əhaliyə bölünməsindən sonra istifadə olunan miqyasın dəqiq necə qorunduğu mənbədə ətraflı göstərilmədiyi üçün bu vahid Verianla tərəfindən yenidən şərh edilmir.

Mənbə 1996–2023 dövrünü “27 illik” zaman aralığı adlandırır; lakin başlanğıc və son illər daxil edildikdə 28 illik müşahidə sırası yaranır və hesabat verilən 1512 müşahidə sayı da \(54\times28=1512\) ilə uyğundur.

Yüksək və aşağı idarəetmə qrupları

Appendix A nümunəni 17 yüksək idarəetmə və 37 aşağı idarəetmə ölkəsinə ayırır. Qruplaşdırmanın ICRG Quality of Governance sıralamasına əsaslandığı bildirilir, lakin iki qrupu ayıran açıq ədədi hədd və ya faiz qaydası təqdim edilməyib.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Simmetrik PMG-ARDL nəticələri

Mənbədə ***, ** və * müvafiq olaraq %1, %5 və %10 əhəmiyyətlilik səviyyələrini göstərir.

İdarəetmə keyfiyyətinin uzunmüddətli əmsalı tam nümunədə mənfi və əhəmiyyətlidir. Yüksək idarəetmə qrupunda əmsal mənfi olsa da əhəmiyyətli deyil. Aşağı idarəetmə qrupunda isə mənfi əlaqə daha böyük mütləq əmsalla və %1 səviyyəsində əhəmiyyətlidir.

Mənbə bu fərqi institusional keyfiyyətin artıq yüksək olduğu ölkələrdə əlavə idarəetmə yaxşılaşmasının sərhəddə daha kiçik davranış dəyişikliyi yaratması; aşağı idarəetmə mühitlərində isə institusional yaxşılaşmanın dövlət xidmətləri və yerli şərait baxımından daha görünən dəyişiklik yarada bilməsi ilə izah edir. Bu mexanizm birbaşa ölçülmüş ev təsərrüfatı davranışı sübutu deyil, ekonometrik nəticənin institusional iqtisadiyyat çərçivəsində şərhidir.

Qısamüddətli nəticələr və xəta-düzəltmə sürəti

İdarəetmə keyfiyyətinin eyni qısamüddətli təsiri statistik baxımdan dəstəklənmir. Buna qarşı bütün xəta-düzəltmə əmsalları mənfi və güclü şəkildə əhəmiyyətlidir. Bu qiymətlər uzunmüddətli tarazlıqdan sapmanın təxminən %24–28-nin növbəti ildə düzəldildiyi orta sürətli yaxınlaşma prosesinə işarə edir.

Hausman testi niyə PMG qiymətləndiricisini dəstəklədi?

Tədqiqat PMG-ni həm Dynamic Fixed Effects, həm də Mean Group qiymətləndiriciləri ilə ayrı-ayrı Hausman testlərində müqayisə etmişdir. Simmetrik modeldə tam nümunə, yüksək idarəetmə və aşağı idarəetmə qruplarının hamısında p-dəyərləri 0.05-dən yuxarıdır və mənbə PMG-ni üstün qiymətləndirici kimi seçir.

İdarəetmə Keyfiyyətindəki Yaxşılaşma və Pisləşmə Xarici Turizm Xərclərinə Eyni Şəkildə Təsir Edirmi?

Mənbənin PMG-NARDL nəticələrinə görə, xeyr: idarəetmədəki müsbət dəyişikliklər hər üç nümunə qrupunda daha aşağı uzunmüddətli xarici turizm xərcləri ilə əlaqəli olduğu halda, mənfi dəyişikliklər yalnız tam nümunədə və yüksək idarəetmə qrupunda əhəmiyyətli qarşılıq göstərir; lakin mənfi qismən cəmin mənbə tənliklərindəki riyazi təqdimatı qeyri-müəyyən olduğuna görə bu asimmetrik işarə şərhi məqalənin hesabat verdiyi empirik nəticə kimi qəbul edilməlidir.

Müsbət idarəetmə dəyişikliyinin əmsalları bütün qruplarda mənfidir. Mənbənin şərhinə görə bu model institusional yaxşılaşmanın yerli dövlət xidmətləri, tənzimləyici mühit və iqtisadi etimad barədə qavrayışı gücləndirməsi ilə beynəlxalq turizmə ayrılan xərclərin azalmasının uyğunluğunu göstərir.

Mənfi idarəetmə komponentinin əhəmiyyətliliyi isə idarəetmə səviyyəsinə görə dəyişir. Yüksək idarəetmə qrupunda mənbə institusional pisləşmənin rezidentlərin alışdıqları yüksək institusional standartdan nəzərəçarpacaq sapma kimi qəbul oluna biləcəyini və xarici istehlak seçimlərini nisbətən daha cəlbedici edə biləcəyini irəli sürür. Aşağı idarəetmə qrupundakı əhəmiyyətsiz əmsal isə artıq yüksək səviyyədə institusional qeyri-müəyyənliyə alışılmış ola biləcəyi şəklində şərh edilir. Bunlar model əmsallarının davranış izahlarıdır; fərd səviyyəsində birbaşa sınaqdan keçirilmiş psixoloji mexanizmlər deyil.

Asimmetrik modelin qısamüddətli nəticələri

Asimmetrik modelin xəta-düzəltmə terminləri təxminən %25–31 illik uyğunlaşmaya işarə edir. Müsbət idarəetmə dəyişikliklərinin qısamüddətli əmsalları əhəmiyyətli deyil; mənbə buna görə əsas idarəetmə təsirinin əsasən uzun müddətdə ortaya çıxdığını müdafiə edir.

Wald asimmetriya testləri

Mənbə mətnində yüksək idarəetmə qrupundakı `p = 0.066` nəticəsi “0.06% significance level” kimi ifadə edilmişdir. Ədədi p-dəyəri %6,6-ya uyğundur. Buna görə Verianla nəticəni %10 səviyyəsində əhəmiyyətli, lakin %5 səviyyəsində əhəmiyyətli deyil kimi təqdim edir.

Granger Səbəbiyyəti Bu Tədqiqatda Həqiqi Səbəbiyyət Mənasına Gəlirmi?

Xeyr. Dumitrescu–Hurlin panel Granger testi bir dəyişənin keçmiş qiymətlərinin digər dəyişənin gələcək qiymətlərini statistik olaraq proqnozlaşdırmağa əlavə məlumat verib-vermədiyini sınayan lead–lag testidir; tədqiqat bu üsulu proqnozlaşdırıcı səbəbiyyət kimi istifadə edir və nəticələr struktur, eksperimental və ya siyasət mənşəli səbəb təsirinin sübutu deyil.

Gecikmə uzunluğuna görə istiqamətin dəyişməsi iki dəyişən arasında sadə birtərəfli mexaniki əlaqənin olmadığını göstərir. Xüsusilə dörd gecikmədə ikitərəfli proqnozlaşdırıcı əlaqənin əldə edilməsi idarəetmə və beynəlxalq turizm xərclərinin zamanla qarşılıqlı geribildirim ehtiva edə biləcək dinamik sistem daxilində hərəkət etməsi fikri ilə uyğundur.

Alternativ qiymətləndiricilərlə dayanıqlılıq

Mənbə əsas PMG nəticələrini Dynamic Fixed Effects və Driscoll–Kraay dayanıqlı standart xətalı sabit təsirlər modelləri ilə müqayisə edir. Tam nümunədə simmetrik idarəetmə əmsalı hər iki alternativ yanaşmada da `−0.585` və mənfidir. Lakin alt qruplarda əhəmiyyətlilik qiymətləndiriciyə görə dəyişir.

Yüksək idarəetmə qrupunda simmetrik əmsal Dynamic FE modelində `−0.315` və əhəmiyyətsiz olduğu halda, Driscoll–Kraay modelində eyni əmsal %5 səviyyəsində əhəmiyyətlidir. Aşağı idarəetmə qrupunda `−0.689` Dynamic FE modelində əhəmiyyətli, Driscoll–Kraay modelində isə əhəmiyyətli deyil.

Asimmetrik dayanıqlılıq analizində \(G^+\) əmsalı tam nümunədə və yüksək idarəetmə qrupunda hər iki alternativ qiymətləndiricidə mənfi və əhəmiyyətlidir. Aşağı idarəetmə qrupunda Dynamic FE əmsalı əhəmiyyətli olduğu halda Driscoll–Kraay versiyasında əhəmiyyətli deyil. Buna görə mənbədə müdafiə olunan ümumi işarə modeli əhəmiyyətli dərəcədə qorunsa da, “bütün alternativ modellərdə statistik əhəmiyyətlilik qorunmuşdur” ifadəsi ədədi cədvəllərlə tam dəstəklənmir.

Nəzarət dəyişənləri

Uzunmüddətli PMG modellərində `lnGDP` hər üç nümunə qrupunda müsbət və əhəmiyyətlidir. Mənbə bunu iqtisadi resursların və səfər satınalma imkanlarının artması ilə əlaqələndirir. Lakin Cədvəl 1 `lnGDP` dəyişənini ümumi ÜDM, sabit ABŞ dolları kimi müəyyən edir; buna görə əmsal adambaşına gəlir əmsalı kimi yenidən adlandırılmamalıdır.

HDI əksər uzunmüddətli spesifikasiyalarda mənfidir və xüsusilə yüksək idarəetmə qrupunda böyük mənfi əmsal göstərir. Mənbə bu nəticəni daxili həyat səviyyəsi və dövlət xidmətləri yaxşılaşdıqca bəzi xarici istehlak və turizm motivasiyalarının azalması ilə izah edir.

İnternet istifadəsinin uzunmüddətli əmsalı PMG-ARDL və PMG-NARDL modellərində ümumən müsbətdir. Mənbə bunu onlayn məlumata çıxış, səfərin planlaşdırılması və rezervasiya proseslərinin asanlaşması ilə əlaqələndirir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• İdarəetmə keyfiyyəti ilə adambaşına xarici turizm xərcləri arasında uzunmüddətli ekonometrik əlaqə vardır.
• Simmetrik PMG-ARDL modelində idarəetmə keyfiyyətinin tam nümunə üzrə uzunmüddətli əmsalı mənfidir.
• Simmetrik əlaqədə mənfi idarəetmə əmsalı aşağı idarəetmə qrupunda əhəmiyyətli, yüksək idarəetmə qrupunda isə əhəmiyyətsizdir.
• PMG-NARDL modelində mənbə müəlliflərinin şərhinə görə müsbət idarəetmə şokları hər üç nümunədə daha aşağı uzunmüddətli xarici turizm xərcləri ilə əlaqəlidir.
• Mənfi idarəetmə şokunun mənbədə hesabat verilən uzunmüddətli təsiri tam nümunədə və yüksək idarəetmə qrupunda əhəmiyyətli, aşağı idarəetmə qrupunda isə əhəmiyyətsizdir.
• Tam nümunədə müsbət və mənfi idarəetmə təsirləri arasında güclü uzunmüddətli asimmetriya vardır.
• Qısamüddətli asimmetriya tam nümunədə dəstəklənmir.
• Xəta-düzəltmə terminləri mənfi və əhəmiyyətlidir; uzunmüddətli tarazlığa tədricən dönüş vardır.
• ÜDM uzun müddətdə müsbət, HDI əksər modellərdə mənfi, internet istifadəsi isə uzun müddətdə ümumən müsbət əlaqə göstərir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Tədqiqat idarəetmə islahatlarının fərdi turistlərin xərclərini mütləq səbəb-nəticə yolu ilə azaltdığını sübut etmir.
• Dumitrescu–Hurlin nəticələri struktur səbəbiyyətinin sübutu deyil.
• İdarəetmənin kompozit indeksi korrupsiyaya nəzarət, hüququn aliliyi və bürokratik keyfiyyətin ayrı-ayrı təsirlərini müəyyən etmir.
• Yüksək və aşağı idarəetmə ölkələri üçün eyni əmsalların bütün ölkələrə universal şəkildə tətbiq edilə biləcəyi göstərilməyib.
• Tədqiqat müəyyən istiqamətlərə ikitərəfli turist axınlarını modelləşdirmir.
• İnstitusional yaxşılaşmanın daxili turizmi həqiqətən nə qədər artırdığı birbaşa ölçülməyib.
• PMG-NARDL tənliklərində mənfi qismən cəmin riyazi çevrilməsi mənbədə kifayət qədər aydın olmadığı üçün bu çevrilmə müstəqil şəkildə yenidən qurula bilmir.
• Alternativ qiymətləndiricilərdə bütün alt qrup əmsallarının statistik əhəmiyyətliliyi tam şəkildə qorunmur.

Siyasət şərhinin sərhədi

Mənbə idarəetmənin yaxşılaşdırılmasının yalnız siyasi və inzibati nəticələr deyil, həm də istehlak davranışları və turizm xərclərinin daxili-xarici bölgüsü baxımından iqtisadi nəticələr yarada biləcəyini müdafiə edir. Bu çərçivədə davamlı institusional islahatların qısamüddətli idarəetmə dəyişikliklərindən daha vacib ola biləcəyi bildirilir.

Müəlliflər həmçinin rəqəmsal infrastruktur və insan inkişafı siyasətlərini tamamlayıcı elementlər kimi müzakirə edirlər. Bu siyasət nəticələri modeldə müşahidə olunan uzunmüddətli əlaqələrdən çıxarılmışdır; tədqiqatda konkret idarəetmə islahatının tətbiq edildiyi eksperimental və ya yarı-eksperimental siyasət qiymətləndirilməsi aparılmayıb.

Məhdudiyyətlər və gələcək tədqiqat sahələri

İdarəetmə keyfiyyəti vahid kompozit ICRG göstəricisi ilə təmsil edilir. Bu quruluş korrupsiyaya nəzarət, hüququn aliliyi və bürokratik səmərəlilik kimi müxtəlif institusional komponentlərdən hansının turizm xərcləri ilə daha güclü əlaqəli olduğunu ayırd etməyə mane olur.

Tədqiqat ümumi ölkə səviyyəli outbound xərclərindən istifadə etdiyi üçün mənşə ölkəsi ilə ziyarət edilən istiqamət arasındakı ikitərəfli əlaqələri qiymətləndirmir. Gələcəkdə bilateral turizm axınlarından istifadə həm çıxış, həm də təyinat ölkəsinin institusional xüsusiyyətlərinin eyni modeldə araşdırılmasını təmin edə bilər.

Mənbə həmçinin quantile panel və time-varying modellərini gələcək tədqiqatlar üçün təklif edir. Bu yanaşmalar idarəetmə təsirinin aşağı və yüksək outbound xərcləri səviyyəsinə malik ölkələrdə və ya zamanla dəyişib-dəyişmədiyini daha ətraflı sınaqdan keçirə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Governance Quality and Outbound Tourism Expenditure: Evidence from Symmetric and Asymmetric Panel ARDL Models

Müəlliflər: Ateeq Ullah; Supanika Leurcharusmee; Woraphon Yamaka.

Məsul müəllif: Supanika Leurcharusmee.

Qurumlar: Faculty of Economics, Chiang Mai University; The Center of Excellence in Econometrics, Faculty of Economics, Chiang Mai University, Thailand.

Jurnal: Economies.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Biblioqrafik qeyd: Economies 2026, 14(5), 177.

DOI: 10.3390/economies14050177.

Nəşr prosesi: Alınma 3 aprel 2026; reviziya 29 aprel 2026; qəbul 8 may 2026; nəşr 13 may 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı elmi tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tədqiqat növü: Müşahidə xarakterli, çoxölkəli dinamik panel ekonometrikası.

Nümunə: 54 ölkə, 1996–2023. Mənbənin təsviri statistika cədvəlində 1512 ölkə-il müşahidəsi hesabat verilmişdir.

Alt qruplar: Appendix A-da 17 yüksək idarəetmə və 37 aşağı idarəetmə ölkəsi sadalanır. Qrupları ayıran açıq ədədi ICRG həddi mənbədə hesabat verilmir.

Əsas metod: Breusch–Pagan LM, Pesaran-scaled LM və Pesaran CD kəsiklərarası asılılıq testləri; LLC, Breitung, IPS, CADF və CIPS panel vahid kök testləri; Pesaran–Yamagata və möhkəmləndirilmiş meyl heterogenliyi testləri; Kao və Westerlund kointeqrasiya testləri; PMG-ARDL; PMG-NARDL; Hausman testi; Wald asimmetriya testi; Dumitrescu–Hurlin panel Granger testi; Dynamic Fixed Effects və Driscoll–Kraay dayanıqlı standart xətalı alternativ qiymətləndirmələr.

Məlumat mənbələri: UNWTO; International Country Risk Guide; World Bank; UNDP.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat Chiang Mai University Presidential Scholarship tərəfindən dəstəklənən Economics Ph.D. proqramı çərçivəsində aparılmışdır.

Etik bəyanat: Institutional Review Board Statement və Informed Consent Statement “Not applicable” kimi verilmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: İstifadə olunan məlumatların əsaslandırılmış tələb əsasında müəlliflərdən əldə edilə biləcəyi bildirilmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasının olmadığını bildirmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma A.U. və S.L.; metodologiya S.L.; proqram təminatı A.U.; doğrulama W.Y. və S.L.; formal analiz A.U.; araşdırma S.L.; resurslar və məlumat kurasiyası A.U.; ilkin layihə A.U.; nəzərdən keçirmə və redaktə S.L.; vizuallaşdırma A.U.; nəzarət S.L. və W.Y.; layihə idarəetməsi W.Y. və S.L.; maliyyə vəsaitinin əldə edilməsi S.L. kimi hesabat verilmişdir.

Mənbədaxili texniki qeyd 1: 1996–2023 dövrü mənbə mətnində “27-year time span” kimi adlandırılmışdır; başlanğıc və son illər daxil olmaqla illik müşahidələrin sayı 28-dir və 1512 müşahidə qiyməti 54 × 28 ilə uyğundur.

Mənbədaxili texniki qeyd 2: Adambaşına OTEP ümumi outbound turizm xərclərinin əhaliyə bölünməsi kimi müəyyən edilsə də Cədvəl 1-in vahid sütununda “in millions of dollars” yazılır. Adambaşına çevrilmənin miqyas təfərrüatı aydın deyil.

Mənbədaxili texniki qeyd 3: Cədvəl 1 `G` idarəetmə indeksini 0–1 miqyasında müəyyən etdiyi halda bəzi ARDL tənliklərində `lnG` göstərimi istifadə olunur. Mənbə log çevrilməsinin tətbiq təfərrüatını ayrıca açıqlamır.

Mənbədaxili texniki qeyd 4: NARDL-də \(G^{-}\) mənfi qismən cəm kimi müəyyən edilərkən sonrakı tənliklərdə \(\ln G^{-}\) göstərimi yer alır. Mənfi və ya sıfır qiymətlərin təbii loqarifmi həqiqi ədədlərdə müəyyən olunmadığından tətbiq edilən faktiki məlumat çevrilməsi mənbə mətnindən dəqiq şəkildə yenidən qurula bilmir.

Mənbədaxili texniki qeyd 5: Mənbənin \(G^{-}\) tərifi ilə müsbət \(G^{-}\) əmsallarının “idarəetmə pisləşdikcə outbound xərcləri artır” şərhi arasında işarə baxımından əlavə izaha ehtiyac vardır. Verianla bu boşluğu fərziyyəvi çevrilmə ilə doldurmur.

Mənbədaxili texniki qeyd 6: Yüksək idarəetmə qrupunun uzunmüddətli Wald testi `p = 0.066` olduğu halda müzakirə mətnində “0.06% significance level” ifadəsi vardır. Ədədi nəticə %6,6 p-dəyərinə uyğundur.

Mənbədaxili texniki qeyd 7: Dayanıqlılıq bölməsinin “bütün modellərdə əhəmiyyətli mənfi idarəetmə təsiri” ifadəsi cədvəllərlə tam uyğun gəlmir; bəzi alt qrup–qiymətləndirici kombinasiyalarında əmsal mənfi olsa da statistik baxımdan əhəmiyyətli deyil.

Mənbədaxili texniki qeyd 8: `lnGDP` Cədvəl 1-də ümumi ÜDM kimi müəyyən edilsə də müzakirənin bəzi hissələrində gəlir və ya adambaşına ÜDM məntiqi ilə şərh edilir. Verianla dəyişənin ölçmə tərifini Cədvəl 1-ə uyğun qoruyur.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Nəticələr 54 ölkənin müşahidə panel məlumatlarından əldə edilmiş uzun və qısamüddətli ekonometrik əlaqələrdir. Model nəticələri konkret idarəetmə islahatının fərdi turist davranışı üzərində struktur səbəb təsirini təkbaşına sübut etmir.

Vizual yenidən çəkməyə uyğunluq: Yüksək. Simmetrik və asimmetrik idarəetmə təsirləri, yüksək/aşağı idarəetmə ayrımı və xəta-düzəltmə məntiqi orijinal Verianla sxemləri ilə təhlükəsiz şəkildə göstərilə bilər.

Verianla Live / Live Figure uyğunluğu: Uyğundur. İlkin testlərdən PMG-ARDL/NARDL qiymətləndirməsinə və Wald/Granger/dayanıqlılıq yoxlamalarına uzanan metod axını və ya sabit mənbə əmsallarının müqayisəsi hərəkətli, lakin mənbə parametrləri dəyişməyən təqdimatla göstərilə bilər.