Eko-maskulinlik (Eco Masculinity) maskulinlik formalarını yalnız insanlar arasındakı güc münasibətləri baxımından deyil, həm də kişilərin təbiət, digər canlılar, qayğı, hökmranlıq, resurslardan istifadə və ekoloji məsuliyyətlə qurduğu münasibətlər vasitəsilə araşdıran nəzəri yanaşmadır. Pubali Borah və Arabinda Rajkhowanın tədqiqatı Nilakshi Chaliha Gogoinin assam dilində yazılmış Oiya Mor Dibru-Saikhowa romanındakı kişi personajları bu çərçivədə təhlil edir. Tədqiqat xüsusilə Bakul Bora ilə Seuju müqayisə edərkən Hultman və Pulénin sənaye/ailəni təmin edən maskulinlik, eko-modern maskulinlik və ekoloji maskulinlik tipologiyasından istifadə edir; lakin maskulinliyin formalaşmasının yalnız fərdi şəxsiyyətlə izah edilə bilməyəcəyini müdafiə edir. Bakulun yolu məhrumiyyət, məcburi köç, mənsubiyyət itkisi, uşaqlıq təcrübələri, patriarxal şərtlənmə və hüquqi kriminallaşdırma ilə; Seujun yolu isə anasından gələn ekoloji etika, nəsillərarası mentorluq, həmyaşıd münasibətləri və təbiətə emosional yaxınlıqla əlaqələndirilir.

Tədqiqatın fərqləndirici cəhəti kişi personajları romanın nəqli quruluşundan ayırmamasıdır. Roman əsasən həkim Dr. Irina Baruahın qavrayışı vasitəsilə fokuslaşdırılır. Buna görə Bakul, Seuj və digər kişilər oxucuya yalnız öz hərəkətləri ilə deyil, qadın fokuslaşdırıcı şüurun onları necə gördüyü, qiymətləndirdiyi və mənalandırdığı vasitəsilə çatır. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu məqamı nəzərə almayan maskulinlik təhlili romanın formal quruluşunu yanlış təmsil edər.

Məqalə həmçinin Dibru-Saikhowanın ekoloji və siyasi tarixini personaj təhlilindən kənarda qalan fon kimi deyil, personajların formalaşmasına birbaşa qatılan struktur kimi nəzərdən keçirir. Laika və Dadhiyadakı Mising icmalarının həyatı; qorunan ərazi siyasətləri, məcburi köç, yoxsulluq, daşqın, ənənəvi istifadə hüquqlarının daralması və 1972-ci il Wildlife (Protection) Act ilə 2006-cı il Forest Rights Act arasındakı tətbiq gərginliyi kontekstində oxunur. Beləliklə, bir kişinin ovçuya, mühafizə əməkdaşına və ya ekoloji məsuliyyət daşıyan subyektə çevrilməsinin yalnız fərdi seçimlərdən ibarət olmadığı göstərilməyə çalışılır.

Tədqiqatın əsas nəticəsi sadə “pis kişi–yaxşı kişi” qarşıdurması deyil. Bakul və Seuj tədqiqatçıların şərhində fərqli şəraitlər altında istehsal olunmuş iki maskulinlik formalaşmasıdır. Məqalə həmçinin eko-maskulinlik nəzəriyyəsinin postkolonial və Cənubi Asiya kontekstlərinə birbaşa tətbiq edilə bilməyəcəyini; yerli tarix, məcburi köç, sinif, yerli icma təcrübəsi və qadınların görünməyən qayğı əməyinin nəzərə alınaraq yenidən düşünülməli olduğunu irəli sürür.

Tədqiqatın əsas sualı

Tədqiqatın mərkəzindəki sual müxtəlif maskulinlik formalarının hansı şəraitlər altında ortaya çıxmasıdır. Tədqiqatçılar bu sualı yalnız “personaj necə davranır?” səviyyəsində saxlamırlar. Personajın hansı ailədə böyüdüyünü, hansı məkana mənsub olduğunu, bu məkandan necə qoparıldığını, dövlət qurumları ilə hansı münasibətləri yaşadığını, hansı qayğı və ya zorakılıq formalarına məruz qaldığını və romanın nəql edən səsinin onu hansı baxış bucağından təqdim etdiyini birlikdə qiymətləndirirlər.

Bu yanaşma vacibdir; çünki tədqiqat maskulinliyi sabit, anadangəlmə və ya yalnız fərdi psixologiya ilə izah olunan xüsusiyyət kimi götürmür. Maskulinlik sosial münasibətlər, tarix, sinif, məkan, ekoloji şərait, ailə, institutlar və qayğı münasibətləri daxilində formalaşan praktika formasıdır. Buna görə Bakulun ovçuluğa yönəlməsi ilə Seujun insan və insan-dışı həyat arasında qarşılıqlı məsuliyyət qurmağa çalışan meşə əməkdaşına çevrilməsi bir-birindən ayrı şəxsiyyət xüsusiyyətləri deyil, fərqli formalaşma proseslərinin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.

Eko-maskulinlik nədir?

Eko-maskulinlik kişi kimliyini təbiət üzərində hakimiyyət, resursların çıxarılması və emosional uzaqlıq üzərindən deyil; qayğı, məsuliyyət, qarşılıqlılıq və insanın ekoloji sistemlərin ağası deyil, iştirakçısı olması düşüncəsi üzərindən yenidən qiymətləndirən maskulinlik və ətraf mühit nəzəriyyəsidir. Borah və Rajkhowa bu yanaşmanı təkbaşına istifadə etmirlər; onu ekofeminizm və postkolonial ekotənqidlə birlikdə nəzərdən keçirərək gender, sinif, yerli icma təcrübəsi, müstəmləkəçilikdən sonrakı dövlət strukturları və ətraf mühit siyasətlərinin maskulinliyin formalaşmasına necə qatıldığını araşdırırlar.

Üç maskulinlik forması

Tədqiqatın əsas nəzəri alətlərindən biri Hultman və Pulénin üçlü maskulinlik tipologiyasıdır. Bu tipologiya qəti şəxsiyyət qutuları deyil, maskulinlik formalaşmalarındakı meylləri təsvir etməyə yarayan evristik analitik vasitədir.

Tədqiqatçılar bu üç formanın bir-birindən divarlarla ayrılmış kateqoriyalar kimi görülməməli olduğunu xüsusi vurğulayırlar. Bir fərd və ya institut eyni vaxtda birdən çox maskulinlik formasının xüsusiyyətlərini daşıya bilər. Bu məqam tədqiqatın postkolonial kontekstə verdiyi ən mühüm nəzəri töhfələrdən birinin əsasını təşkil edir.

Ekofeminizm niyə lazımdır?

Eko-maskulinlik kişilərin təbiətlə münasibətini araşdırmaq üçün faydalı olsa da, romanın bütününü təkbaşına izah etmir. Çünki Oiya Mor Dibru-Saikhowa kişilərin baxış bucağından qurulmuş nəql deyil. Romanın əsas qavrayış mərkəzi Dr. Irina Baruahdır. Tədqiqatçılar buna görə ekofeminist yanaşmanı nəzəri quruluşa daxil edirlər.

Ekofeminist düşüncənin bu tədqiqat üçün əhəmiyyəti qadınların və təbiətin tarixən oxşar hökmranlıq məntiqləri daxilində dəyərsizləşdirilməsi fikrindən irəli gəlir. Lakin məqalə Irinanı yalnız nəzəri “ekofeminist personaj” qəlibinə yerləşdirmir. Irina eyni zamanda həkimdir, müəyyən icmaya xidmət edir, meşə ilə şəxsi və ailəvi bağ daşıyır, kişi personajları müşahidə edən əsas nəqli şüurdur və kişilərin dəyişiminin baş verməsi üçün ciddi emosional və etik əmək üzərinə götürür.

Postkolonial ekotənqid niyə üçüncü qatdan ibarətdir?

Tədqiqatın üçüncü nəzəri dayağı postkolonial ekotənqiddir. Bunun səbəbi Dibru-Saikhowanın yalnız “təbii mənzərə” olmamasıdır. Romanın coğrafiyası müstəmləkə dövründən qalan meşə idarəçiliyi ənənələri, müstəqillikdən sonrakı mühafizə siyasətləri, milli park statusu, yerli icmaların hüquqları və dövlət qurumlarının qərarları ilə formalaşdırılmışdır.

Tədqiqatçılar buna görə “məkan”ı neytral fon kimi deyil, kimliyin formalaşdığı tarixi şərt kimi götürürlər. İnsanın yaşadığı mühiti itirməsi yalnız fiziki yerdəyişmə deyil; mənsubiyyət, icma, dolanışıq forması, mədəni davamlılıq və insanın özünü tanımlama yolları da təsirlənə bilər. Məqalədə işlədilən “məkan təcrübəsi” yanaşması personajların təbii, sosial, iqtisadi və siyasi strukturlarla müəyyən bir yerdə zaman ərzində qurduğu yığılan münasibəti ifadə edir.

Nəql forması: Kişilərə kimin gözü ilə baxırıq?

Məqalə romanın üçüncü şəxsdə nəql formasından istifadə etdiyini, lakin nəqli qavrayışın personajlar arasında bərabər paylanmadığını müdafiə edir. Hadisələrin, məkanların və insanların böyük hissəsi Dr. Irina Baruahın şüuru vasitəsilə qavranılır. Buna görə nəql edənin səsi ilə Irinanın etik qiymətləndirməsi bir çox bölmədə bir-birinə yaxınlaşır.

Bakulun daxili aləminə isə bəzi müəyyən anlarda daha birbaşa çıxış verilir. Tədqiqatçılar bu keçidləri sərbəst dolayı nəql baxımından qiymətləndirirlər. Sərbəst dolayı nəqldə nəql edən üçüncü şəxs dilini saxlayarkən personajın daxili düşüncələri və emosional tonu nəqlin içinə sızır. Beləliklə, Bakulun özünə yadlaşması yalnız hadisə səviyyəsində bildirilməz; nəqlin forması da bu yadlaşmanı görünən edir.

Bu təhlil tədqiqatın mühüm metodoloji məqamlarından biridir. Personajların “nə etdiyi” qədər, oxucunun onların şüuruna nə ölçüdə daxil ola bildiyi və onları kimin gözü ilə gördüyü də şərhin bir hissəsidir.

Adsızlığın nəqli funksiyası

Roman Bakulu uşaq işçi kimi yanına götürən varlı meşə əməkdaşına şəxsi ad vermir. Tədqiqatçılar bu nəqli seçimi təsadüfi saymırlar. Bakul, Seuj və Irina fərdi adlarla qurularkən işəgötürən daha çox funksiyası və sosial mövqeyi ilə tanımlanır.

Məqalənin şərhinə görə bu vəziyyət personajı yalnız tək bir pis fərd olmaqdan çıxararaq müəyyən institusional mövqenin təmsilçisinə çevirir. Beləliklə, problem yalnız bir şəxsin əxlaqi qüsuru deyil; ətraf mühitin mühafizəsi səlahiyyəti, iqtisadi güc, sinfi üstünlük və yerli icmalar üzərində inzibati hakimiyyətin eyni mövqedə birləşə bilməsidir.

“Qala tipli mühafizə” və yavaş zorakılıq maskulinlik təhlili üçün niyə vacibdir?

Tədqiqatda “fortress conservation” kimi müzakirə olunan qala tipli mühafizə biomüxtəlifliyi qorumaq üçün insan istifadəsinin və xüsusilə dolanışığını birbaşa ətraf mühitdən təmin edən yerli və ya meşə-kənarı icmaların qorunan ərazilərdən kənarlaşdırılmasına əsaslanan yanaşmanı ifadə edir; “yavaş zorakılıq” isə nəticələri tək bir dramatik hadisədə deyil, uzun müddətə yayılan məhrumiyyət, məcburi köç, infrastruktur çatışmazlığı və görünməzləşmə proseslərində ortaya çıxan zərərləri izah etmək üçün istifadə olunur. Bu iki anlayış Bakulun şəxsi inkişafını daha geniş siyasi-ekoloji strukturdan ayırmadan oxumağa imkan verir.

Dibru-Saikhowanın siyasi ekologiyası

Məqalə Dibru-Saikhowa bölgəsini Brahmaputra və Lohit çaylarının birləşmə sahəsindəki ekoloji coğrafiya kimi nəzərdən keçirir. Mənbənin tarixi çərçivəsinə görə bölgə 1997-ci ildə biosfer qoruğu, 1999-cu ildə isə milli park statusu qazanmışdır. Bu proses biomüxtəlifliyin qorunması baxımından mühafizə rejimi yaradarkən, bölgədə yaşayan Mising icmalarının ənənəvi həyat, dolanışıq və istifadə praktikalarının hüquqi vəziyyətini də dəyişdirmişdir.

Tədqiqatda 1972-ci il Wildlife (Protection) Act ilə 2006-cı il Scheduled Tribes and Other Traditional Forest Dwellers (Recognition of Forest Rights) Act arasındakı tətbiq gərginliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tədqiqatçılar iki qanunun hüquqi baxımdan mütləq bir-birini qüvvədən saldığını demirlər. Müzakirə edilən problem qorunan ərazi rejimi ilə tarixi meşə hüquqlarının tanınması arasında tətbiqdə ortaya çıxan boşluqlardır.

Laika və Dadhiya kəndlərinin vəziyyəti bu gərginliyin ədəbi nəqldə konkret məkanıdır. İcmalar bir tərəfdən ekoloji baxımdan həssas kimi müəyyən edilən ərazidə yaşayır, digər tərəfdən tam tənzimlənmiş və təminat altına alınmış yaşayış məntəqəsinin imkanlarına çıxış əldə edə bilmirlər. Daşqın, yoxsulluq, infrastruktur çatışmazlığı və hüquqi qeyri-müəyyənlik beləliklə ayrı-ayrı hadisələr olmaqdan çıxır və bir-birini gücləndirən struktur şərtlərə çevrilir.

Bakul Bora: Fərdi seçim ilə struktur şərt arasındakı gərginlik

Bakulun hekayəsi tədqiqatın ən mürəkkəb maskulinlik nümunələrindən biridir. Tədqiqatçılar Bakulu nə anadangəlmə “dağıdıcı” kişi, nə də bütün məsuliyyətin xarici şəraitə yüklənə biləcəyi passiv qurban kimi təqdim edirlər. Təhlil iki səviyyəni eyni vaxtda saxlamağa çalışır: Bakul seçimlər edən insandır; lakin seçə biləcəyi yolların sərhədləri uşaqlığından etibarən sosial şərait tərəfindən daraldılmışdır.

Bakulun anası onun doğumu zamanı ölür. Uşaqlıq dövründəki maskulinlik modeli məhrumiyyət və qəzəblə formalaşmış atasıdır. Tədqiqatçılar atanın maskulinliyini klassik mənadakı güclü sənaye maskulinliyi ilə eyniləşdirmirlər; çünki atanın iqtisadi və ya institusional gücü yoxdur. Bunun əvəzində ailə daxilində əlində qalan patriarxal hakimiyyəti daha zəif olanlar üzərində tətbiq edən “tükənmiş” patriarxallıq forması görünür.

Daha sonra Bakul uşaq işçi kimi varlı meşə əməkdaşının evinə göndərilir. Bu mərhələ yalnız ailədən ayrılmaq deyil, kənddən, Mising icmasından və tanıdığı ekoloji mühitdən qopmaqdır. Təhsil arzusu əngəllənir, fiziki intizama məruz qalır və yaşayış məkanı itaət ilə sağ qalmaq arasında sıxışır.

Məqalə həmçinin Bakulun soyadı məsələsini kimlik itkisi ilə əlaqələndirir. Uşağın öz Mising ailə soyadı nəqldə qorunmur; yeni sosial mühitdə “Bora” soyadını daşıyır. Tədqiqatçılar bunu neytral ad dəyişikliyindən çox, məcburi köçün ictimai kimlikdə buraxdığı iz kimi oxuyurlar.

Bakul işəgötürənin evindən qaçıb Laikaya qayıtdıqda atası ölüb və əvvəlki həyat məkanı böyük ölçüdə dağılmışdır. Bu nöqtədə yaşlı ovçu Jaharkai ona uzun müddət tapa bilmədiyi sığınacaq, qəbul və kişilərarası mənsubiyyət verir. Bu kişi icmasının emosional funksiyası gerçəkdir; lakin icma eyni zamanda dövlətin qanunsuz saydığı ovçuluq praktikası ətrafında təşkil olunub.

Beləliklə, Bakulun ovçuluğu iki fərqli səviyyədə oxunur. Birinci səviyyədə ovçuluq insan-dışı dünyadan çıxarıma əsaslanan maskulinlik praktikasıdır. İkinci səviyyədə isə eyni davranış ənənəvi hüquqlar, mühafizə rejimi, yoxsulluq və kriminallaşdırma arasındakı tarixi gərginliyin içinə yerləşir. Məqalə bu iki səviyyədən birini digərini yox etmək üçün istifadə etmir.

Adsız meşə əməkdaşı: Mühafizə ilə hökmranlıq eyni institutda birləşə bilərmi?

Adsız işəgötürən tədqiqatda eko-modern maskulinliyin ən güclü nümunəsidir. Rəsmi vəzifəsi meşəni qorumaqla bağlıdır; buna baxmayaraq ev daxilindəki münasibətlərini nəzarət və təzyiq məntiqi ilə təşkil edir. Bakul onun hakimiyyəti altında uşaq işçidir.

Tədqiqatçıların etdiyi mühüm fərqləndirmələrdən biri romanın bu şəxsi açıq şəkildə “korrupsioner” elan etmədiyini bildirmələridir. Məqalə də mənbə mətnin demədiyi ittiham yaratmır. Bunun əvəzinə institusional mövqe, iqtisadi yığım və bölgədəki inzibati güc arasındakı struktur əlaqəni müzakirə edir.

Buna görə eko-modern maskulinlik burada “ətraf mühitə həssas, amma qüsurlu fərd” mənasında işlədilmir. Daha əsas ziddiyyət təbiəti qoruma səlahiyyətinin eyni zamanda insanlar və resurslar üzərində iyerarxik nəzarət yarada bilməsidir. Bir institut ətraf mühitin mühafizəsi məqsədi daşısa belə, həmin institutun içindəki güc münasibətləri öz-özünə ekoloji ədalətə çevrilməyə bilər.

Seuj: Ekoloji maskulinliyin sonradan qazanılmayan forması

Seuj Irina ilə Bakulun oğludur. Irina tərəfindən təkbaşına böyüdülür və bioloji atasının kimliyi ona açıqlanmır. Tədqiqatın şərhində Seujun əhəmiyyəti yalnız “yaxşı meşə əməkdaşı” olmasından qaynaqlanmır. Əsas vacib məqam onun ekoloji maskulinliyinin hansı şəraitlər altında formalaşdığının romanda göstərilməsidir.

Seujun formalaşmasında beş element önə çıxır: təbiətə erkən yaşda inkişaf edən emosional yaxınlıq, bu yaxınlıqdan doğan peşə yönümü, onu yalnız təsdiqləməyən və lazım gəldikdə etiraz edən dost çevrəsi, hakimiyyət əvəzinə təcrübə ötürülməsinə əsaslanan nəsillərarası kişi mentorluğu və anasından gələn ekoloji həssaslıq.

Bu quruluş eko-maskulinlik ədəbiyyatındakı geniş yayılmış dönüşüm modelindən fərqlənir. Bəzi nəzəri nəqllərdə ekoloji maskulinlik üstün sənaye maskulinliyi daxilində böyümüş kişinin sonradan şüurlu etik səylə özünü yenidən qurması kimi düşünülür. Seuj isə belə bir “ikinci formalaşma” yaşamır. Məqalənin şərhinə görə onun ilk maskulinlik formalaşması əvvəldən qayğı, əlaqəlilik və ekoloji həssaslıq üzərində qurulub.

Seujun meşə əməkdaşı kimi yanaşması da insan hüquqları ilə vəhşi təbiətin qorunmasını bir-birinə rəqib iki məqsəd kimi görməməyə əsaslanır. Laika xalqının torpaq və təhlükəsizlik tələbləri ilə heyvanların, ağacların və meşənin qorunması eyni etik çərçivənin hissələridir.

Lakin roman Seuju möcüzəvi həllə çevirmir. Bir meşə əməkdaşının şəxsi etikası Laika və Dadhiyanın uzun müddətdir davam edən struktur problemlərini təkbaşına aradan qaldırmır. Seuj nəticədən çox imkanı təmsil edir: müəyyən qayğı və sosiallaşma şərtlərinin fərqli maskulinlik forması yarada biləcəyi ehtimalını.

Irina Baruah: Maskulinlik təhlilinin görünməyən mərkəzi

Tədqiqatın ən mühüm düzəlişlərindən biri Irinanı kişi personajların inkişafını təmin edən köməkçi şəxs mövqeyinə endirməməsidir. Irina romanın əsas qavrayıcı şüuru, peşə kimliyi olan həkim, ekoloji etika daşıyan müstəqil subyekt və kişi personajların nəqldə necə göründüyünü müəyyən edən əsas fokusdur.

Irinanın ekoloji yanaşması romantik “təbiət gözəldir” düşüncəsindən fərqli oxunur. Tədqiqatçılar onun təbiətə yanaşmasını səbir, etibarlılıq, uzunmüddətli qayğı və etik münasibət üzərindən şərh edirlər. Həkimlik praktikası ilə ekoloji həssaslıq bir-birindən ayrılmazdır. İnsan bədəninin ağrısına göstərilən qayğı ilə insan-dışı dünyanın həyatına göstərilən qayğı eyni əlaqəlilik məntiqi daxilində düşünülür.

Romanın qadınlıqla təbiət arasındakı əlaqəni ən sıx qurduğu nöqtələrdən biri Irinanın hamiləlik təcrübəsi ilə bölgənin çay delfinlərinin kövrəkliyi arasında qurulan paralellikdir. Məqalə bu ədəbi əlaqəni qadın bədəni ilə insan-dışı bədənin patriarxal şərait altında məruz qala bildiyi kövrəkliklərin birlikdə düşünülməsi kimi şərh edir. Verianla nəqli burada romanın orijinal ifadələrini yenidən istehsal etmək əvəzinə təhlildəki elmi-ədəbi əlaqəni izah edir.

Irinanın maskulinlik müzakirəsi baxımından daha çətin funksiyası da var: Bakuldakı qismən dönüşüm onun təsiri ilə baş verir; Seujun ekoloji maskulinlik forması isə böyük ölçüdə Irinanın təkbaşına həyata keçirdiyi analıq, təhsil və etik qayğı əməyinin üzərində yüksəlir. Beləliklə, kişilərin daha qayğı mərkəzli maskulinliyə keçidi qadının qeyri-bərabər şəkildə daşıdığı emosional və reproduktiv əməkdən müstəqil deyil.

Tədqiqat bu gərginliyi həll etməyə çalışmır. Əksinə, eko-maskulinliyin yalnız kişilərin necə dəyişə biləcəyini soruşmaqla kifayətlənə bilməyəcəyini göstərir. Eyni zamanda bu dəyişikliyin qayğı xərcini kimin daşıdığını da soruşmaq lazımdır.

Bir roman niyə eyni vaxtda narratologiya, gender və siyasi ekologiya baxımından oxunur?

Borah və Rajkhowanın metodunun xüsusiyyəti bu üç səviyyəni bir-birinə endirməməsidir. Nəql forması təkbaşına personajların sosial şəraitini izah etmir; siyasi ekologiya təkbaşına romanın estetik quruluşunu izah etmir; gender nəzəriyyəsi də yerli tarix nəzərə alınmadıqda abstrakt qala bilər.

Buna görə tədqiqat üç qatı birlikdə işlədir:

1. Nəqli qat: Kimin gördüyü, kimin daxili aləminə daxil olunduğu və kimin yalnız kənardan göstərildiyi araşdırılır.
2. Siyasi-ekoloji qat: Mühafizə hüququ, məcburi köç, sosial sinif, Mising kimliyi və məkan mənsubiyyəti nəzərdən keçirilir.
3. Gender qatı: Maskulinlik formalarının qayğı, hökmranlıq, institut, ailə və qadınların əməyi ilə necə əlaqəli olduğu təhlil edilir.

Tədqiqatın öyrədici dəyəri böyük ölçüdə bu qatların bir araya gəlməsindən qaynaqlanır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Bu tədqiqat laboratoriya eksperimenti, sahə eksperimenti, sorğu və ya statistik modelləşdirmə deyil. Əsas tədqiqat obyekti Nilakshi Chaliha Gogoinin 2020-ci il tarixli Oiya Mor Dibru-Saikhowa romanıdır. Tədqiqatçılar romanı nəzəri və yaxın oxuma əsaslı keyfiyyət ədəbiyyat təhlili ilə araşdırırlar.

Metod bir nəzəriyyənin romana tətbiqindən daha genişdir. Tədqiqat üç nəzəri gövdəni bir araya gətirir: Hultman və Pulénin eko-maskulinlik yanaşması, ekofeminist nəzəriyyə və postkolonial ekotənqid. Bundan əlavə, hegemonik maskulinlik, məkana əsaslanan kimlik, qala tipli mühafizə və yavaş zorakılıq anlayışları analitik dəstək verir.

Birinci əsas nəticə: Bakulun yolu tək səbəbli deyil

Bakulun ovçuluğa aparan həyat xətti iqtisadi məhrumiyyət, anasını itirmə, atanın patriarxal, lakin gücsüz maskulinlik modeli, uşaq əməyi, fiziki intizam, icmadan və məkandan qopma, təhsil imkanının əngəllənməsi, Laikanın dağılması və Jaharkainin təqdim etdiyi mənsubiyyət formasının birləşməsi ilə izah edilir.

Buna görə tədqiqat Bakulu nə yalnız “təbiətə zərər verən kişi” kateqoriyasına qapayır, nə də onun hərəkətlərini struktur şərait səbəbilə bütünlüklə məsuliyyətdən çıxarır. Fərdi agentlik ilə struktur məhdudiyyətlər eyni vaxtda qorunur.

İkinci əsas nəticə: İnstitusional ekoloji yanaşma bərabərlikçi olmaq məcburiyyətində deyil

Adsız meşə əməkdaşının nümunəsi ətraf mühiti qorumaqla vəzifələndirilmiş institusional mövqenin avtomatik olaraq qayğı mərkəzli və ya bərabərlikçi maskulinlik yaratmadığını göstərir. Tədqiqatçılar bu fiqurda mühafizə səlahiyyəti, sinfi güc və nəzarət məntiqinin birləşdiyini görürlər.

Bu oxunuş eko-modern maskulinlik anlayışını postkolonial kontekstə daşıyır. Ətraf mühit idarəçiliyi modernləşə və mühafizə diskursu güclənə bilər; buna baxmayaraq yerli icmaların qərarvermə gücü, hüquqları və gündəlik həyatı üzərində iyerarxik münasibətlər davam edə bilər.

Bakul ilə Seuj arasındakı qarşıdurma nəyi göstərir?

Bakul ilə Seuj arasındakı qarşıdurma tədqiqatın şərhinə görə “pis kişi” ilə “yaxşı kişi” arasındakı əxlaqi ayrılığı deyil, fərqli qayğı, mənsubiyyət, tarix, institut və sosiallaşma şəraitinin fərqli maskulinlik formaları yarada bildiyini göstərir. Bakulun həyatı məcburi köç, məhrumiyyət və kriminallaşdırma ilə daralarkən Seujun formalaşması maternal ekoloji etika, mentorluq, həmyaşıd etirazı və təbiətlə erkən yaşda qurulan emosional münasibət tərəfindən dəstəklənib.

Bu müqayisənin mühüm sərhədi iki personajı eksperimental sosial məlumat kimi qiymətləndirməməkdir. Bakul və Seuj ədəbi personajlardır. Tədqiqatçıların etdiyi şey gerçək cəmiyyətlərdə maskulinliyin necə formalaşdığını səbəb-nəticə baxımından sübut etmək deyil, romanın bu iki formalaşma formasını necə qurduğunu və eko-maskulinlik nəzəriyyəsinin onları necə izah edə bildiyini göstərməkdir.

Üçüncü əsas nəticə: Irina olmadan maskulinlik təhlili natamam qalır

Romanın əsas fokalizasiyasının Irinaya bağlı olması maskulinlik təhlilinin epistemoloji sərhədini müəyyən edir: oxucu kişi personajları böyük ölçüdə Irinanın qavradığı halları ilə tanıyır. Buna görə tədqiqat kişilərin xarakter xüsusiyyətlərini nəql formasından müstəqil, tam obyektiv psixoloji məlumat kimi götürmür.

Irina həmçinin yalnız müşahidə edən şəxs deyil. Bakulun qismən etik dönüşümü və Seujun ekoloji maskulinlik forması onun emosional, əxlaqi və valideynlik əməyi ilə yaxından bağlıdır. Bu vəziyyət tədqiqatın kişi mərkəzli nəzəriyyəyə yönəltdiyi ən güclü daxili tənqidlərdən biridir.

Dördüncü əsas nəticə: Məcburi köç kimlik probleminə çevrilə bilər

Məkan tədqiqatda personajların ətrafında dayanan dekor deyil. Bakulun Laikadan qopması fiziki köçdən daha artıqdır. İcma, dil-mədəni mənsubiyyət, tanış ekoloji mühit, ailə münasibətləri və insanın özünü hansı sosial bağ daxilində tanıdığı eyni vaxtda təsirlənir.

Tədqiqatçılar buna görə “məkan təcrübəsi” anlayışından istifadə edirlər. Fərqli personajlar eyni Dibru-Saikhowa coğrafiyasında yaşasalar belə, həmin coğrafiya ilə eyni tarixi və siyasi münasibətə malik deyillər. Bakul daxildən, lakin mülksüzləşdirilən icmanın üzvü olduğu halda Seuj institusional əməkdaş kimi eyni sahəyə başqa mövqedən yanaşır.

Beşinci əsas nəticə: Ekoloji ədalətlə sosial ədalət bir-birindən ayrıla bilməz

Seujun təmsil etdiyi ekoloji maskulinlik yalnız heyvanların və ya meşənin qorunmasına endirilmir. Tədqiqatın oxunuşunda gerçək ekoloji məsuliyyət Laika sakinlərinin hüquqları ilə insan-dışı həyatın qorunmasını eyni münasibət daxilində düşünməyi tələb edir.

Bu yanaşma “insan qorunmalıdır, yoxsa təbiət?” formasındakı ikili qarşıdurmanı rədd edir. Romanın ortaya qoyduğu etik ideal mühafizənin insan icmalarının tarixi hüquqlarını aradan qaldırmaması; insan ehtiyaclarının da insan-dışı həyatı sərhədsiz istifadə edilə bilən resurs kimi görməməsidir.

Tədqiqat eko-maskulinlik çərçivəsinə hansı iki əsas dəyişikliyi təklif edir?

Tədqiqat iki mühüm nəzəri uyğunlaşdırma təklif edir: birincisi, postkolonial mühafizə institutlarında sənaye/ailəni təmin edən maskulinlik ilə eko-modern maskulinliyin eyni institusional mövqedə birləşə bilməsidir; ikincisi isə ekoloji maskulinliyin üstün maskulinliyin yetkinlik dövründə dəyişdirilməsi ilə ortaya çıxan ikinci forma olmaq məcburiyyətində olmadığı, uyğun qayğı və sosiallaşma şəraitində uşaqlıqdan etibarən ilk maskulinlik forması kimi inkişaf edə bilməsidir.

Birinci dəyişiklik: Kateqoriyalar postkolonial institutlarda iç-içə keçə bilər

Hultman və Pulénin tipologiyası analitik baxımdan faydalı olsa da, tədqiqatçılar postkolonial mühafizə institutlarında sərhədlərin bulanıqlaşa biləcəyini göstərməyə çalışırlar. Adsız işəgötürən həm ətraf mühitin mühafizəsi aparatının təmsilçisidir, həm də eyni coğrafiyanın iqtisadi və sinfi güc münasibətlərində üstün mövqeyə malikdir.

Bu vəziyyət sənaye çıxarımı məntiqi ilə eko-modern tənzimləmə məntiqinin bir şəxsdə və ya bir institusional mövqedə birləşə biləcəyini düşündürür. Beləliklə, tipologiya qorunur, lakin kateqoriyaların tarixi kontekstə görə keçirici ola biləcəyi qəbul edilir.

İkinci dəyişiklik: Ekoloji maskulinlik uşaqlıqda başlaya bilər

Seuj nümunəsi nəzəriyyənin formalaşma zamanına dair dəyişiklik təklif edir. Ekoloji maskulinliyin mütləq əvvəlcə üstün maskulinlik normalarını mənimsəmiş yetkin şəxsin sonradan özünü dəyişdirməsi ilə ortaya çıxması lazım deyil.

Uşaqlıq dövründə qayğı, təbiətlə münasibət, tənqidi həmyaşıdlıq, nəsillərarası mentorluq və hökmranlıq əvəzinə qarşılıqlılığı öyrədən ailə münasibətləri varsa, ekoloji maskulinlik insanın ilk maskulinlik formalaşmasına çevrilə bilər. Tədqiqat bunu sosial səviyyədə eksperimental şəkildə sübut olunmuş inkişaf qanunu kimi deyil, romanın Seuj personajı vasitəsilə qurduğu ədəbi və nəzəri imkan kimi təqdim edir.

Tədqiqatın dediyi

Tədqiqat Oiya Mor Dibru-Saikhowa romanındakı kişi personajların təbiətlə münasibətlərini fərdi əxlaqın fövqündə sosial və tarixi formalaşma prosesləri ilə birlikdə oxumağın məhsuldar olduğunu dəstəkləyir. Bundan əlavə, eko-maskulinlik nəzəriyyəsinin Cənubi Asiya və postkolonial kontekstlərə ötürülərkən yerli tarix, yerli icma təcrübəsi, sinif, məkan və qadınların qayğı əməyi ilə genişləndirilməli olduğunu müdafiə edir.

Tədqiqatın demədiyi

Tədqiqat Bakul və ya Seuj üzərindən bütün Mising kişilərinin, bütün Assam cəmiyyətinin və ya bütün Cənubi Asiya maskulinliklərinin eyni şəkildə formalaşdığını göstərmir. Tədqiqat sosioloji nümunə araşdırması deyil; səbəb-nəticəyə əsaslanan əhali ümumiləşdirməsi etmir. Həmçinin eko-maskulinlik nəzəriyyəsinin bütün mədəniyyətlərə heç bir dəyişiklik edilmədən tətbiq edilə biləcəyini irəli sürmür. Əksinə, tədqiqatın əsas töhfələrindən biri nəzəriyyənin yerli tarix tərəfindən dəyişdirilməli olduğunu göstərməyə çalışmasıdır.

Metodoloji güclü tərəflər

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri nəql formasını sosial məzmundan ayırmamasıdır. Kişi personajlar yalnız nə etdikləri ilə deyil, romanın onları necə göstərdiyi ilə araşdırılır. İkinci güclü tərəf eko-maskulinliyi təkbaşına yetərli izah saymayıb onu ekofeminizm və postkolonial ekotənqidlə sınamasıdır. Üçüncü güclü tərəf isə yerli mühafizə tarixini nəzəri təhlilin içinə daxil etməsidir.

Metodoloji və şərhedici məhdudiyyətlər

Bu tədqiqatın yaratdığı nəticələr şərhedicidir. Araşdırılan əsas obyekt tək bir romandır və tədqiqat yeni eksperimental və ya kəmiyyət məlumatı istehsal etmir. Buna görə nəticələr statistik əhali ümumiləşdirmələri kimi oxunmamalıdır.

Eko-maskulinlik çərçivəsinin əsasən Global North kontekstlərində hazırlanmış olması da tədqiqatın açıq şəkildə müzakirə etdiyi məhdudiyyətdir. Tədqiqatçılar nəzəriyyəni Assam kontekstinə birbaşa daşımaq əvəzinə yerli tarix və siyasi iqtisadiyyatla müqayisə edərək dəyişdirməyə çalışırlar.

Başqa bir məhdudiyyət birbaşa təhlil obyektindən irəli gəlir: maskulinlik haqqında aparılan təhlil qadın mərkəzli nəqlin içindən əldə edilir. Bu bir səhv deyil; lakin kişi personajların oxucuya müstəqil və neytral psixoloji dosyelər kimi təqdim olunmadığını qəbul etməyi tələb edir.

Nəhayət, kişilərin etik dönüşümü qeyri-bərabər qayğı əməyindən müstəqil deyil. Irinanın hamiləlik zamanı yaşadığı tərk edilmə və Seuju təkbaşına böyütməsi romanın ekoloji ümid nəqlinin genderləşdirilmiş xərcə sahib olduğunu göstərir. Tədqiqat bu xərcin eko-maskulinlik nəzəriyyəsi tərəfindən görünən edilə biləcəyini, lakin nəzəri olaraq aradan qaldırıla bilməyəcəyini qəbul edir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: A Study of Male Characters in the Assamese Novel Through the Lens of Eco Masculinity

Müəlliflər: Pubali Borah; Arabinda Rajkhowa.

Qurum: Department of Assamese, North Lakhimpur University, North Lakhimpur 787031, Assam, India.

Məsul müəllif: Pubali Borah.

Jurnal: Humanities.

Nəşriyyat/platforma: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Humanities 2026, 15(5), Article 67.

DOI: 10.3390/h15050067.

Rəsmi DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/h15050067

Tarix: Alınmışdır 18 Mart 2026; düzəliş 18 Aprel 2026; qəbul 6 May 2026; nəşr 10 May 2026.

Mənbə növü: Resenziya prosesindən keçmiş, dərc edilmiş humanitar elmlər tədqiqat məqaləsi; dərc edilmiş versiya Version of Record-dur.

Lisenziya: Məqalə Creative Commons Attribution (CC BY) çərçivəsində açıq girişli olaraq dərc edilmişdir. Buna baxmayaraq Verianla mətni mənbə məqalənin cümlələrini mexaniki şəkildə tərcümə etmək və ya yenidən sıralamaq əvəzinə müstəqil pedaqoji nəql ilə hazırlanmışdır.

Əsas ədəbi mənbə: Nilakshi Chaliha Gogoi, Oiya Mor Dibru-Saikhowa, 2020. Mənbə məqalədə assam dilindəki orijinal romandan ingilis dilinə aktarmaların müəlliflər tərəfindən edildiyi bildirilir.

Əsas metod: Yaxın oxuma və keyfiyyət ədəbiyyat təhlili; eko-maskulinlik, ekofeminizm, hegemonik maskulinlik, postkolonial ekotənqid, siyasi ekologiya, məkana əsaslanan kimlik, qala tipli mühafizə və yavaş zorakılıq anlayışlarının birlikdə istifadəsi.

Təhlil fokusu: Romanın nəqli fokalizasiyası; Bakul Bora, adsız meşə əməkdaşı və Seujun maskulinlik formalaşmaları; Irina Baruahın ekofeminen subyekt və nəqli fokus kimi rolu; Dibru-Saikhowanın siyasi-ekoloji tarixi.

Yeni məlumat: Tədqiqatda yeni məlumat yaradılmayıb və ya təhlil edilməyib. Tədqiqatın əsas materialı dərc edilmiş ədəbi mətndir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqatçılar xarici maliyyələşdirmə alınmadığını bildiriblər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməyiblər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Pubali Borah və Arabinda Rajkhowa; metodologiya, formal təhlil və araşdırma Pubali Borah; resurslar hər iki müəllif; ilk layihə Pubali Borah; nəzərdən keçirmə və redaktə hər iki müəllif; məsləhət Arabinda Rajkhowa; layihə idarəçiliyi Pubali Borah tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Əsas şərh sərhədi: Nəticələr ədəbi və nəzəri şərhlərdir. Tədqiqat real cəmiyyətlərdə maskulinliyin inkişafına dair səbəb-nəticə və ya statistik sübut yaratmır. Bakul, Seuj, Irina və digər personajların təhlili romanın nəqli quruluşu və tədqiqatın nəzəri çərçivəsi daxilində qiymətləndirilməlidir.

Müəllif hüququ və təkrar istifadə qeydi: Bu Verianla mətni mənbə məqalənin abstract, conclusion və ya digər bölmələrinin sətir-sətir tərcüməsi deyil. Mənbənin elmi və nəzəri məzmunu qorunub; nəql quruluşu müstəqil şəkildə yenidən qurulub, uzun birbaşa sitatlar istifadə edilməyib və mənbə romanın qorunan ədəbi ifadələri lazımsız şəkildə yenidən istehsal edilməyib.