Eko-maskulinlik (Eco Masculinity) maskulinlik shakllarini faqat insonlar o‘rtasidagi kuch munosabatlari nuqtayi nazaridan emas, balki erkaklarning tabiat, boshqa tirik mavjudotlar, g‘amxo‘rlik, hukmronlik, resurslardan foydalanish va ekologik mas’uliyat bilan o‘rnatadigan munosabatlari orqali ham o‘rganadigan nazariy yondashuvdir. Pubali Borah va Arabinda Rajkhowaning tadqiqoti Nilakshi Chaliha Gogoining assam tilidagi Oiya Mor Dibru-Saikhowa romanidagi erkak qahramonlarni shu doirada tahlil qiladi. Tadqiqot, ayniqsa, Bakul Bora va Seujni qiyoslar ekan, Hultman va Puléning industrial/boquvchi maskulinlik, eko-modern maskulinlik va ekologik maskulinlik tipologiyasidan foydalanadi; biroq maskulinlikning shakllanishini faqat individual shaxsiyat bilan izohlab bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Bakulning yo‘li mahrumlik, ko‘chirilish, mansublikni yo‘qotish, bolalik tajribalari, patriarxal shartlanish va huquqiy kriminalizatsiya bilan; Seujning yo‘li esa onasidan kelgan ekologik etika, avlodlararo mentorlik, tengdoshlar munosabatlari va tabiatga hissiy yaqinlik bilan bog‘lanadi.

Tadqiqotning ajralib turadigan jihati erkak qahramonlarni romanning narrativ tuzilishidan ajratmasligidir. Roman asosan shifokor Dr. Irina Baruahning idroki orqali fokallashtiriladi. Shu sababli Bakul, Seuj va boshqa erkaklar o‘quvchiga nafaqat o‘z harakatlari orqali, balki ayol fokallashtiruvchi ong ularni qanday ko‘rishi, baholashi va ma’nolantirishi orqali yetib boradi. Tadqiqotchilar bu nuqtani e’tibordan chetda qoldiradigan maskulinlik tahlili romanning formal tuzilishini noto‘g‘ri ifodalashini qayd etadi.

Maqola, shuningdek, Dibru-Saikhowaning ekologik va siyosiy tarixini qahramonlar tahlilidan tashqaridagi fon sifatida emas, balki qahramonlarning shakllanishida bevosita ishtirok etadigan tuzilma sifatida ko‘rib chiqadi. Laika va Dadhiyadagi Mising jamoalarining hayoti; muhofaza etiladigan hudud siyosatlari, ko‘chirilish, qashshoqlik, toshqin, an’anaviy foydalanish huquqlarining torayishi va 1972-yildagi Wildlife (Protection) Act bilan 2006-yildagi Forest Rights Act o‘rtasidagi amaliyot tarangligi kontekstida o‘qiladi. Shu tariqa erkakning ovchiga, muhofaza xodimiga yoki ekologik mas’uliyatni o‘z zimmasiga olgan subyektga aylanishi faqat individual tanlovlardan iborat emasligi ko‘rsatishga harakat qilinadi.

Tadqiqotning asosiy xulosasi oddiy “yomon erkak–yaxshi erkak” qarama-qarshiligi emas. Bakul va Seuj tadqiqotchilar talqinida turli sharoitlarda ishlab chiqilgan ikki xil maskulinlik shakllanishidir. Maqola, shuningdek, eko-maskulinlik nazariyasini postkolonial va Janubiy Osiyo kontekstlariga bevosita qo‘llab bo‘lmasligini; mahalliy tarix, ko‘chirilish, sinf, mahalliy xalqlar tajribasi va ayollarning ko‘rinmas g‘amxo‘rlik mehnatini hisobga olgan holda qayta o‘ylash zarurligini ilgari suradi.

Tadqiqotning asosiy savoli

Tadqiqot markazidagi savol turli maskulinlik shakllari qanday sharoitlarda yuzaga kelishidir. Tadqiqotchilar bu savolni faqat “qahramon qanday xatti-harakat qiladi?” darajasida qoldirmaydi. Qahramon qaysi oilada ulg‘aygani, qaysi makonga mansubligi, bu makondan qanday uzilgani, davlat institutlari bilan qanday munosabatlarni boshdan kechirgani, qanday g‘amxo‘rlik yoki zo‘ravonlik shakllariga duchor bo‘lgani va roman narratori uni qaysi nuqtayi nazardan taqdim etishini birgalikda baholaydi.

Bu yondashuv muhim; chunki tadqiqot maskulinlikni turg‘un, tug‘ma yoki faqat individual psixologiya bilan izohlanadigan xususiyat sifatida ko‘rmaydi. Maskulinlik ijtimoiy munosabatlar, tarix, sinf, makon, ekologik sharoitlar, oila, institutlar va g‘amxo‘rlik munosabatlari ichida shakllanadigan amaliyot shaklidir. Shuning uchun Bakulning ovchilikka yuzlanishi bilan Seujning inson va inson bo‘lmagan hayot o‘rtasida o‘zaro mas’uliyat qurishga intiladigan o‘rmon xodimiga aylanishi bir-biridan uzilgan shaxsiy xususiyatlar emas, balki turli shakllanish jarayonlarining natijasi sifatida baholanadi.

Eko-maskulinlik nima?

Eko-maskulinlik erkak identifikatsiyasini tabiat ustidan hukmronlik, resurs qazib olish va hissiy uzoqlik orqali emas; g‘amxo‘rlik, mas’uliyat, o‘zaro munosabat va inson ekologik tizimlarning xo‘jayini emas, balki ishtirokchisi degan tushuncha orqali qayta baholaydigan maskulinlik va atrof-muhit nazariyasidir. Borah va Rajkhowa bu yondashuvni yakka holda qo‘llamaydi; uni ekofeminizm va postkolonial ekokritika bilan birga ko‘rib, gender, sinf, mahalliy xalqlar tajribasi, mustamlakachilikdan keyingi davlat tuzilmalari va atrof-muhit siyosatlarining maskulinlik shakllanishiga qanday qo‘shilishini o‘rganadi.

Uch maskulinlik shakli

Tadqiqotning asosiy nazariy vositalaridan biri Hultman va Puléning uchlik maskulinlik tipologiyasidir. Bu tipologiya qat’iy shaxsiyat qutilari emas, balki maskulinlik shakllanishlaridagi moyilliklarni tavsiflashga xizmat qiladigan evristik analitik vositadir.

Tadqiqotchilar bu uch shaklni bir-biridan devor bilan ajratilgan kategoriyalar sifatida ko‘rmaslik kerakligini alohida ta’kidlaydi. Bir shaxs yoki institut bir vaqtning o‘zida bir nechta maskulinlik shaklining xususiyatlarini olib yurishi mumkin. Bu nuqta tadqiqotning postkolonial kontekstga qo‘shgan eng muhim nazariy hissalaridan birining asosini tashkil etadi.

Ekofeminizm nega zarur?

Eko-maskulinlik erkaklarning tabiat bilan munosabatini o‘rganish uchun foydali bo‘lsa-da, roman yaxlitligini yolg‘iz o‘zi tushuntirmaydi. Chunki Oiya Mor Dibru-Saikhowa erkaklar nuqtayi nazaridan qurilgan narrativ emas. Romanning asosiy idrok markazi Dr. Irina Baruahdir. Shu sababli tadqiqotchilar ekofeministik yondashuvni nazariy tuzilishga kiritadi.

Ekofeministik tafakkurning bu tadqiqot uchun ahamiyati ayollar va tabiat tarixan o‘xshash hukmronlik mantiqlari doirasida qadrsizlantirilgani haqidagi g‘oyadan kelib chiqadi. Biroq maqola Irinani faqat nazariy “ekofeministik qahramon” qolipiga joylashtirmaydi. Irina ayni paytda shifokor, muayyan jamoaga xizmat qiladi, o‘rmon bilan shaxsiy va oilaviy bog‘lanishga ega, erkak qahramonlarni kuzatuvchi asosiy narrativ ongdir va erkaklar o‘zgarishi amalga oshishi uchun jiddiy hissiy hamda axloqiy mehnatni o‘z zimmasiga oladi.

Postkolonial ekokritika nega uchinchi qatlam?

Tadqiqotning uchinchi nazariy tayanchi postkolonial ekokritikadir. Buning sababi Dibru-Saikhowa shunchaki “tabiiy manzara” emasligidir. Roman geografiyasi mustamlaka davridan qolgan o‘rmon boshqaruvi an’analari, mustaqillikdan keyingi muhofaza siyosatlari, milliy bog‘ maqomi, mahalliy jamoalar huquqlari va davlat institutlarining qarorlari orqali shakllantirilgan.

Shu sababli tadqiqotchilar “makon”ni neytral fon emas, balki identifikatsiya shakllanadigan tarixiy shart sifatida ko‘radi. Inson yashagan muhitini yo‘qotishi faqat jismoniy ko‘chish emas; mansublik, jamoa, tirikchilik shakli, madaniy uzluksizlik va insonning o‘zini ta’riflash usullari ham ta’sirlanishi mumkin. Maqolada ishlatilgan “makoniy tajriba” yondashuvi qahramonlarning tabiiy, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy tuzilmalar bilan muayyan joyda vaqt davomida o‘rnatgan jamlanma munosabatini anglatadi.

Narrativ shakl: Erkaklarga kimning ko‘zi bilan qaraymiz?

Maqola roman uchinchi shaxs bayonidan foydalanishini, biroq narrativ idrok qahramonlar o‘rtasida teng taqsimlanmaganini ta’kidlaydi. Voqealar, makonlar va odamlarning katta qismi Dr. Irina Baruahning ongi orqali idrok etiladi. Shu sababli narrativ ovoz bilan Irinaning axloqiy bahosi ko‘plab bo‘limlarda bir-biriga yaqinlashadi.

Bakulning ichki dunyosiga esa ayrim aniq pallalarda yanada bevosita kirish beriladi. Tadqiqotchilar bu parchalarni erkin bilvosita bayon nuqtayi nazaridan baholaydi. Erkin bilvosita bayonda narrator uchinchi shaxs tilini saqlab qoladi, biroq qahramonning ichki fikrlari va hissiy ohangi narrativ ichiga singib kiradi. Shu tariqa Bakulning o‘zidan begonalashuvi faqat voqea darajasida bildirilmaydi; narrativ shaklning o‘zi ham bu begonalashuvni ko‘rinadigan qiladi.

Bu tahlil tadqiqotning muhim metodologik nuqtalaridan biridir. Qahramonlarning “nima qilishi” qanchalik muhim bo‘lsa, o‘quvchi ularning ongiga qay darajada kira olishi va ularni kimning ko‘zi bilan ko‘rishi ham talqinning bir qismidir.

Ismsizlikning narrativ vazifasi

Roman Bakulni bola ishchi sifatida yoniga olgan badavlat o‘rmon xodimiga shaxsiy ism bermaydi. Tadqiqotchilar bu narrativ tanlovni tasodifiy deb hisoblamaydi. Bakul, Seuj va Irina individual ismlar bilan qurilgan bo‘lsa, ish beruvchi ko‘proq o‘z funksiyasi va ijtimoiy mavqei orqali tavsiflanadi.

Maqola talqiniga ko‘ra, bu holat qahramonni faqat bitta yomon shaxs bo‘lishdan chiqarib, muayyan institutsional mavqening vakiliga aylantiradi. Demak, muammo faqat bir kishining axloqiy nuqsoni emas; atrof-muhitni muhofaza qilish vakolati, iqtisodiy kuch, sinfiy ustunlik va mahalliy jamoalar ustidan ma’muriy hukmronlikning ayni mavqeda birlashishi mumkinligidir.

“Qal’a usulidagi muhofaza” va sekin zo‘ravonlik maskulinlik tahlili uchun nega muhim?

Tadqiqotda “fortress conservation” sifatida muhokama qilinadigan qal’a usulidagi muhofaza biologik xilma-xillikni saqlash maqsadida inson foydalanishini va ayniqsa tirikchiligini to‘g‘ridan-to‘g‘ri atrof-muhitdan ta’minlaydigan mahalliy yoki o‘rmon chetidagi jamoalarni muhofaza etiladigan hududlardan chetlatishga asoslangan yondashuvni anglatadi; “sekin zo‘ravonlik” esa oqibatlari bitta dramatik hodisada emas, balki uzoq vaqt davom etadigan mahrumlik, ko‘chirilish, infratuzilma yetishmasligi va ko‘rinmaslashish jarayonlarida yuzaga chiqadigan zararlarni tushuntirish uchun ishlatiladi. Bu ikki tushuncha Bakulning shaxsiy rivojlanishini kengroq siyosiy-ekologik tuzilmadan ajratmasdan o‘qish imkonini beradi.

Dibru-Saikhowaning siyosiy ekologiyasi

Maqola Dibru-Saikhowa hududini Brahmaputra va Lohit daryolari tutashadigan hududdagi ekologik geografiya sifatida ko‘rib chiqadi. Manbaning tarixiy doirasiga ko‘ra, hudud 1997-yilda biosfera rezervati, 1999-yilda esa milliy bog‘ maqomini olgan. Bu jarayon biologik xilma-xillikni saqlash nuqtayi nazaridan muhofaza rejimini yaratgan bo‘lsa, hududda yashovchi Mising jamoalarining an’anaviy hayot, tirikchilik va foydalanish amaliyotlarining huquqiy holatini ham o‘zgartirgan.

Tadqiqotda 1972-yildagi Wildlife (Protection) Act bilan 2006-yildagi Scheduled Tribes and Other Traditional Forest Dwellers (Recognition of Forest Rights) Act o‘rtasidagi amaliyot tarangligi ayniqsa muhim. Tadqiqotchilar ikki qonun huquqiy jihatdan muqarrar ravishda bir-birini bekor qiladi, deb aytmaydi. Muhokama qilinadigan muammo muhofaza etiladigan hudud rejimi bilan tarixiy o‘rmon huquqlarini tan olish o‘rtasida amaliyotda yuzaga keladigan bo‘shliqlardir.

Laika va Dadhiya qishloqlarining holati bu taranglikning adabiy narrativdagi konkret makonidir. Jamoalar bir tomondan ekologik jihatdan sezgir deb belgilangan hududda yashaydi, boshqa tomondan esa to‘liq tartibga solingan va kafolatlangan yashash joyining imkoniyatlariga kira olmaydi. Toshqin, qashshoqlik, infratuzilma yetishmasligi va huquqiy noaniqlik shu tariqa alohida hodisalar bo‘lishdan chiqib, bir-birini kuchaytiradigan strukturaviy sharoitlarga aylanadi.

Bakul Bora: Individual tanlov bilan strukturaviy sharoit o‘rtasidagi taranglik

Bakulning hikoyasi tadqiqotdagi eng murakkab maskulinlik misollaridan biridir. Tadqiqotchilar Bakulni na tug‘ma “vayronkor” erkak, na barcha mas’uliyatni tashqi sharoitlarga yuklash mumkin bo‘lgan passiv qurbon sifatida taqdim etadi. Tahlil ikki darajani bir vaqtning o‘zida ushlab turishga urinadi: Bakul tanlov qiladigan shaxsdir; biroq uning tanlashi mumkin bo‘lgan yo‘llar chegarasi bolaligidan boshlab ijtimoiy sharoitlar tomonidan toraytirilgan.

Bakulning onasi u tug‘ilish paytida vafot etadi. Bolalik davridagi maskulinlik modeli mahrumlik va g‘azab bilan shakllangan otasidir. Tadqiqotchilar otaning maskulinligini klassik ma’nodagi kuchli industrial maskulinlik bilan tenglashtirmaydi; chunki otada iqtisodiy yoki institutsional kuch yo‘q. Aksincha, oilada qo‘lida qolgan patriarxal hokimiyatni o‘zidan zaifroqlarga nisbatan qo‘llaydigan “holdan toygan” patriarxallik shakli ko‘rinadi.

Keyinchalik Bakul bola ishchi sifatida badavlat o‘rmon xodimining uyiga yuboriladi. Bu bosqich faqat oiladan ajralish emas, balki qishloqdan, Mising jamoasidan va o‘zi tanigan ekologik muhitdan uzilishdir. Ta’lim olish istagi to‘sqinlikka uchraydi, jismoniy intizomga duchor bo‘ladi va yashash makoni itoat bilan omon qolish o‘rtasida siqilib qoladi.

Maqola, shuningdek, Bakulning familiyasi masalasini identifikatsiyani yo‘qotish bilan bog‘laydi. Bolaning o‘z Mising oilaviy familiyasi narrativda saqlanmaydi; yangi ijtimoiy muhitda u “Bora” familiyasini oladi. Tadqiqotchilar buni neytral ism o‘zgarishidan ko‘ra ko‘chirilishning jamoat identifikatsiyasida qoldirgan izi sifatida o‘qiydi.

Bakul ish beruvchining uyidan qochib Laikaga qaytganida otasi vafot etgan va eski yashash muhiti katta darajada yemirilgan bo‘ladi. Shu nuqtada keksa ovchi Jaharkai unga uzoq vaqtdan beri topa olmagan boshpana, qabul va erkaklararo mansublikni beradi. Bu erkaklar jamoasining hissiy funksiyasi haqiqiy; biroq jamoa ayni paytda davlat noqonuniy deb hisoblaydigan ovchilik amaliyoti atrofida tashkil topgan.

Shunday qilib, Bakulning ovchiligi ikki xil darajada o‘qiladi. Birinchi darajada ovchilik inson bo‘lmagan dunyodan qazib olishga asoslangan maskulinlik amaliyotidir. Ikkinchi darajada esa ayni xatti-harakat an’anaviy huquqlar, muhofaza rejimi, qashshoqlik va kriminalizatsiya o‘rtasidagi tarixiy taranglik ichiga joylashadi. Maqola bu ikki darajadan birini ikkinchisini yo‘q qilish uchun ishlatmaydi.

Ismi berilmagan o‘rmon xodimi: Muhofaza bilan hukmronlik bitta institutda birlashishi mumkinmi?

Ismi berilmagan ish beruvchi tadqiqotda eko-modern maskulinlikning eng kuchli namunasidir. Rasmiy vazifasi o‘rmonni himoya qilish bilan bog‘liq; shunga qaramay, uy ichidagi munosabatlarini nazorat va bosim mantiqi asosida tashkil qiladi. Bakul uning hokimiyati ostida bola ishchidir.

Tadqiqotchilar qilgan muhim farqlardan biri roman bu shaxsni ochiqcha “korrupsioner” deb e’lon qilmasligini qayd etishidir. Maqola ham manba matn aytmagan ayblovni yaratmaydi. Buning o‘rniga institutsional mavqe, iqtisodiy jamg‘arish va hududdagi ma’muriy kuch o‘rtasidagi strukturaviy munosabatni muhokama qiladi.

Shu sababli eko-modern maskulinlik bu yerda “atrof-muhitga sezgir, ammo nuqsonli shaxs” ma’nosida ishlatilmaydi. Asosiyroq ziddiyat shundaki, tabiatni muhofaza qilish vakolati ayni paytda insonlar va resurslar ustidan ierarxik nazorat yaratishi mumkin. Institut atrof-muhitni muhofaza qilish maqsadiga ega bo‘lsa ham, uning ichidagi kuch munosabatlari o‘z-o‘zidan ekologik adolatga aylanmaydi.

Seuj: Ekologik maskulinlikning keyinchalik orttirilmagan shakli

Seuj Irina va Bakulning o‘g‘lidir. Uni Irina yolg‘iz tarbiyalaydi va biologik otasining kimligi unga aytilmaydi. Tadqiqot talqinida Seujning ahamiyati faqat “yaxshi o‘rmon xodimi” bo‘lishidan kelib chiqmaydi. Asosiy muhim jihat romanda uning ekologik maskulinligi qanday sharoitlarda shakllangani ko‘rsatilganidir.

Seujning shakllanishida besh unsur ajralib turadi: tabiatga erta yoshdan rivojlangan hissiy yaqinlik, shu yaqinlikdan tug‘ilgan kasbiy yo‘nalish, uni faqat ma’qullamay, kerak bo‘lganda qarshi fikr bildiradigan do‘stlar doirasi, hokimiyat o‘rniga tajriba uzatishga asoslangan avlodlararo erkak mentorligi va onasidan kelgan ekologik sezgirlik.

Bu tuzilma eko-maskulinlik adabiyotidagi keng tarqalgan transformatsiya modelidan farq qiladi. Ayrim nazariy narrativlarda ekologik maskulinlik dominant industrial maskulinlik ichida ulg‘aygan erkakning keyinchalik ongli axloqiy sa’y-harakat bilan o‘zini qayta qurishi sifatida tushuniladi. Seuj esa bunday “ikkinchi shakllanish”ni boshdan kechirmaydi. Maqola talqiniga ko‘ra, uning ilk maskulinlik shakllanishi boshidan g‘amxo‘rlik, munosabatlilik va ekologik sezgirlik asosida qurilgan.

Seujning o‘rmon xodimi sifatidagi yondashuvi ham inson huquqlari bilan yovvoyi tabiatni muhofaza qilishni bir-biriga raqib ikki maqsad deb ko‘rmaslikka asoslanadi. Laika xalqining yer va xavfsizlik talablari bilan hayvonlar, daraxtlar va o‘rmonni asrash bir xil axloqiy doiraning qismlaridir.

Biroq roman Seujni mo‘jizaviy yechimga aylantirmaydi. Bir o‘rmon xodimining shaxsiy etikasi Laika va Dadhiyaning uzoq vaqtdan beri davom etayotgan strukturaviy muammolarini yolg‘iz o‘zi bartaraf etmaydi. Seuj natijadan ko‘ra imkoniyatni ifodalaydi: muayyan g‘amxo‘rlik va ijtimoiylashuv sharoitlari boshqa maskulinlik shaklini yaratishi mumkinligi ehtimolini.

Irina Baruah: Maskulinlik tahlilining ko‘rinmas markazi

Tadqiqotning eng muhim tuzatishlaridan biri Irinani erkak qahramonlar rivojlanishini ta’minlaydigan yordamchi shaxs maqomiga tushirmasligidir. Irina romanning asosiy idrok etuvchi ongi, kasbiy identifikatsiyaga ega shifokor, ekologik etikani tashuvchi mustaqil subyekt va erkak qahramonlar narrativda qanday ko‘rinishini belgilaydigan asosiy fokusdir.

Irinaning ekologik yondashuvi romantik “tabiat go‘zal” degan fikrdan farqli talqin qilinadi. Tadqiqotchilar uning tabiatga munosabatini sabr, ishonchlilik, uzoq muddatli g‘amxo‘rlik va axloqiy munosabat orqali sharhlaydi. Shifokorlik amaliyoti bilan ekologik sezgirlik bir-biridan ajralmaydi. Inson tanasining og‘rig‘iga ko‘rsatilgan e’tibor bilan inson bo‘lmagan dunyoning hayotiga ko‘rsatilgan e’tibor bir xil munosabatlilik mantiqi ichida o‘ylanadi.

Roman ayollik va tabiat o‘rtasidagi aloqani eng kuchli o‘rnatadigan nuqtalardan biri Irinaning homiladorlik tajribasi bilan hududdagi daryo delfinlarining mo‘rtligi o‘rtasidagi paralleldir. Maqola bu adabiy aloqani ayol tanasi bilan inson bo‘lmagan tananing patriarxal sharoitlarda duchor bo‘lishi mumkin bo‘lgan mo‘rtliklarni birgalikda o‘ylash sifatida talqin qiladi. Verianla bayoni bu yerda romanning asl iboralarini qayta ishlab chiqish o‘rniga tahlildagi ilmiy-adabiy munosabatni tushuntiradi.

Irinaning maskulinlik munozarasi nuqtayi nazaridan yanada murakkab vazifasi ham bor: Bakuldagi qisman o‘zgarish uning ta’siri bilan yuz beradi; Seujning ekologik maskulinlik shakli esa katta darajada Irinaning yolg‘iz bajargan onalik, ta’lim va axloqiy g‘amxo‘rlik mehnatiga tayanadi. Shunday qilib, erkaklarning g‘amxo‘rlikka ko‘proq yo‘naltirilgan maskulinlikka o‘tishi ayolning tengsiz ravishda ko‘targan hissiy va reproduktiv mehnatidan mustaqil emas.

Tadqiqot bu taranglikni yechishga urinmaydi. Aksincha, eko-maskulinlik faqat erkaklar qanday o‘zgarishi mumkinligini so‘rash bilan kifoyalana olmasligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga bu o‘zgarishning g‘amxo‘rlik xarajatini kim ko‘tarishini ham so‘rash kerak.

Nega roman bir vaqtning o‘zida narratologiya, gender va siyosiy ekologiya nuqtayi nazaridan o‘qiladi?

Borah va Rajkhowa usulining xususiyati shu uch darajani bir-biriga qisqartirmasligidir. Narrativ shakl yolg‘iz o‘zi qahramonlarning ijtimoiy sharoitlarini tushuntirmaydi; siyosiy ekologiya yolg‘iz o‘zi romanning estetik tuzilishini tushuntirmaydi; gender nazariyasi ham mahalliy tarix e’tibordan chetda qolsa mavhum bo‘lib qolishi mumkin.

Shu sababli tadqiqot uch qatlamni birga ishlatadi:

1. Narrativ qatlam: Kim ko‘rayotgani, kimning ichki dunyosiga kirilishi va kim faqat tashqaridan ko‘rsatilishi o‘rganiladi.
2. Siyosiy-ekologik qatlam: Muhofaza huquqi, ko‘chirilish, ijtimoiy sinf, Mising identifikatsiyasi va makoniy mansublik ko‘rib chiqiladi.
3. Gender qatlami: Maskulinlik shakllarining g‘amxo‘rlik, hukmronlik, institut, oila va ayollar mehnati bilan qanday bog‘liqligi tahlil qilinadi.

Tadqiqotning o‘rgatuvchi qiymati katta darajada shu qatlamlarning birlashtirilishidan kelib chiqadi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Bu tadqiqot laboratoriya tajribasi, dala tajribasi, so‘rov yoki statistik modellashtirish emas. Asosiy tadqiqot obyekti Nilakshi Chaliha Gogoining 2020-yildagi Oiya Mor Dibru-Saikhowa romanidir. Tadqiqotchilar romanni nazariy va yaqin o‘qishga asoslangan sifatli adabiy tahlil orqali o‘rganadi.

Usul bitta nazariyani romanga tatbiq etishdan kengroqdir. Tadqiqot uchta nazariy korpusni birlashtiradi: Hultman va Puléning eko-maskulinlik yondashuvi, ekofeministik nazariya va postkolonial ekokritika. Bundan tashqari, hegemon maskulinlik, makonga asoslangan identifikatsiya, qal’a usulidagi muhofaza va sekin zo‘ravonlik tushunchalari analitik yordam beradi.

Birinchi asosiy natija: Bakulning yo‘li bitta sababli emas

Bakulning ovchilikka olib boradigan hayot yo‘li iqtisodiy mahrumlik, onasini yo‘qotish, otaning patriarxal, biroq kuchsiz maskulinlik modeli, bola mehnati, jismoniy intizom, jamoa va makondan uzilish, ta’lim imkoniyatining to‘silishi, Laikaning yemirilishi va Jaharkai taqdim etgan mansublik shaklining birlashishi bilan izohlanadi.

Shu sababli tadqiqot Bakulni faqat “tabiatga zarar yetkazadigan erkak” kategoriyasiga qamab qo‘ymaydi ham, uning harakatlarini strukturaviy sharoitlar sababli to‘liq javobgarlikdan ozod qilmaydi ham. Individual agentlik va strukturaviy cheklovlar bir vaqtning o‘zida saqlanadi.

Ikkinchi asosiy natija: Institutsional ekologizm tenglikchi bo‘lishi shart emas

Ismi berilmagan o‘rmon xodimining misoli atrof-muhitni muhofaza qilishga mas’ul institutsional mavqe avtomatik ravishda g‘amxo‘rlikka asoslangan yoki tenglikchi maskulinlikni yaratmasligini ko‘rsatadi. Tadqiqotchilar bu figurada muhofaza vakolati, sinfiy kuch va nazorat mantiqining birlashganini ko‘radi.

Bu o‘qish eko-modern maskulinlik tushunchasini postkolonial kontekstga olib kiradi. Atrof-muhit boshqaruvi zamonaviylashishi va muhofaza diskursi kuchayishi mumkin; shunga qaramay, mahalliy jamoalarning qaror qabul qilish kuchi, huquqlari va kundalik hayoti ustidagi ierarxik munosabatlar davom etishi mumkin.

Bakul va Seuj o‘rtasidagi qarama-qarshilik nimani ko‘rsatadi?

Bakul va Seuj o‘rtasidagi qarama-qarshilik tadqiqot talqiniga ko‘ra “yomon erkak” bilan “yaxshi erkak” o‘rtasidagi axloqiy farqni emas, balki turli g‘amxo‘rlik, mansublik, tarix, institut va ijtimoiylashuv sharoitlari turli maskulinlik shakllarini hosil qilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bakulning hayoti ko‘chirilish, mahrumlik va kriminalizatsiya bilan toraygan bo‘lsa, Seujning shakllanishi onalik ekologik etikasi, mentorlik, tengdoshlar e’tirozi va tabiat bilan erta yoshda o‘rnatilgan hissiy munosabat orqali qo‘llab-quvvatlangan.

Bu qiyosning muhim chegarasi ikki qahramonni eksperimental ijtimoiy ma’lumot sifatida baholamaslikdir. Bakul va Seuj adabiy qahramonlardir. Tadqiqotchilar qilayotgan ish real jamiyatlarda maskulinlik qanday shakllanishini sababiy tarzda isbotlash emas, balki roman bu ikki shakllanish usulini qanday qurishini va eko-maskulinlik nazariyasi ularni qanday tushuntira olishini ko‘rsatishdir.

Uchinchi asosiy natija: Irinasiz maskulinlik tahlili to‘liq bo‘lmaydi

Romanning asosiy fokalizatsiyasi Irinaga bog‘liq bo‘lishi maskulinlik tahlilining epistemologik chegarasini belgilaydi: o‘quvchi erkak qahramonlarni katta darajada Irina idrok qilgan holida taniydi. Shu sababli tadqiqot erkaklarning xarakter xususiyatlarini narrativ shakldan mustaqil, mutlaqo obyektiv psixologik ma’lumotlar sifatida ko‘rmaydi.

Irina, shuningdek, faqat kuzatuvchi shaxs emas. Bakulning qisman axloqiy transformatsiyasi va Seujning ekologik maskulinlik shakli uning hissiy, axloqiy va ota-onalik mehnati bilan yaqindan bog‘liq. Bu holat tadqiqotning erkak markazli nazariyaga qaratgan eng kuchli ichki tanqidlaridan biridir.

To‘rtinchi asosiy natija: Ko‘chirilish identifikatsiya muammosiga aylanishi mumkin

Makon tadqiqotda qahramonlar atrofida turgan dekor emas. Bakulning Laikadan uzilishi jismoniy ko‘chishdan ko‘proq narsadir. Jamoa, til-madaniy mansublik, tanish ekologik muhit, oilaviy munosabatlar va insonning o‘zini qaysi ijtimoiy aloqada tanishi bir vaqtning o‘zida ta’sirlanadi.

Tadqiqotchilar shu sababli “makoniy tajriba” tushunchasidan foydalanadi. Turli qahramonlar ayni Dibru-Saikhowa geografiyasida yashasa ham, ular bu geografiya bilan ayni tarixiy va siyosiy munosabatga ega emas. Bakul ichkaridan turib mulksizlantirilayotgan jamoa a’zosi bo‘lsa, Seuj institutsional xodim sifatida ayni hududga boshqa mavqedan yondashadi.

Beshinchi asosiy natija: Ekologik adolat bilan ijtimoiy adolatni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi

Seuj ifodalagan ekologik maskulinlik faqat hayvonlar yoki o‘rmonni muhofaza qilishga qisqartirilmaydi. Tadqiqot talqinida haqiqiy ekologik mas’uliyat Laika aholisining huquqlari bilan inson bo‘lmagan hayotni asrashni ayni munosabat doirasida o‘ylashni talab qiladi.

Bu yondashuv “insonni himoya qilish kerakmi yoki tabiatnimi?” shaklidagi ikkilik qarama-qarshilikni rad etadi. Roman ilgari surgan axloqiy ideal shuki, muhofaza inson jamoalarining tarixiy huquqlarini yo‘q qilmasligi; inson ehtiyojlari ham inson bo‘lmagan hayotni cheksiz foydalanish mumkin bo‘lgan resurs sifatida ko‘rmasligi kerak.

Tadqiqot eko-maskulinlik doirasiga qaysi ikki asosiy o‘zgarishni taklif qiladi?

Tadqiqot ikki muhim nazariy moslashtirishni taklif qiladi: birinchisi, postkolonial muhofaza institutlarida industrial/boquvchi maskulinlik bilan eko-modern maskulinlik bir xil institutsional mavqeda birlashishi mumkinligi; ikkinchisi esa ekologik maskulinlik dominant maskulinlikni kattalik davrida o‘zgartirish natijasida paydo bo‘ladigan ikkinchi shakl bo‘lishi shart emasligi va mos g‘amxo‘rlik hamda ijtimoiylashuv sharoitlarida bolalikdan boshlab ilk maskulinlik shakli sifatida rivojlanishi mumkinligidir.

Birinchi o‘zgarish: Kategoriyalar postkolonial institutlarda bir-biriga kirishib ketishi mumkin

Hultman va Pulé tipologiyasi analitik jihatdan foydali bo‘lsa-da, tadqiqotchilar postkolonial muhofaza institutlarida chegaralar xiralashishi mumkinligini ko‘rsatishga urinadi. Ismi berilmagan ish beruvchi ham atrof-muhit muhofazasi apparatining vakili, ham ayni geografiyaning iqtisodiy va sinfiy kuch munosabatlarida ustunlik egasidir.

Bu holat industrial qazib olish mantiqi bilan eko-modern tartibga solish mantiqi bir shaxsda yoki bir institutsional mavqeda birlashishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shunday qilib, tipologiya saqlanadi, biroq kategoriyalar tarixiy kontekstga qarab o‘tkazuvchan bo‘lishi mumkinligi qabul qilinadi.

Ikkinchi o‘zgarish: Ekologik maskulinlik bolalikda boshlanishi mumkin

Seuj misoli nazariyaning shakllanish vaqtiga doir o‘zgarish taklif qiladi. Ekologik maskulinlik albatta avval dominant maskulinlik me’yorlarini o‘zlashtirgan katta yoshli erkakning keyinchalik o‘zini o‘zgartirishi orqali paydo bo‘lishi shart emas.

Bolalik davrida g‘amxo‘rlik, tabiat bilan munosabat, tanqidiy tengdoshlik, avlodlararo mentorlik va hukmronlik o‘rniga o‘zaro bog‘liqlikni o‘rgatadigan oilaviy munosabatlar mavjud bo‘lsa, ekologik maskulinlik shaxsning ilk maskulinlik shakllanishiga aylanishi mumkin. Tadqiqot buni ijtimoiy darajada eksperimental isbotlangan rivojlanish qonuni sifatida emas, balki roman Seuj qahramoni orqali quradigan adabiy va nazariy imkoniyat sifatida taqdim etadi.

Tadqiqot nima deydi

Tadqiqot Oiya Mor Dibru-Saikhowa romanidagi erkak qahramonlarning tabiat bilan munosabatlarini individual axloqdan tashqari ijtimoiy va tarixiy shakllanish jarayonlari bilan birga o‘qish samarali ekanini qo‘llab-quvvatlaydi. Shuningdek, eko-maskulinlik nazariyasi Janubiy Osiyo va postkolonial kontekstlarga ko‘chirilganda mahalliy tarix, mahalliy xalqlar tajribasi, sinf, makon va ayollarning g‘amxo‘rlik mehnati bilan kengaytirilishi zarurligini ta’kidlaydi.

Tadqiqot nima demaydi

Tadqiqot Bakul yoki Seuj orqali barcha Mising erkaklari, butun Assam jamiyati yoki barcha Janubiy Osiyo maskulinliklari bir xil shakllanishini ko‘rsatmaydi. Tadqiqot sotsiologik namuna tadqiqoti emas; sababiy populyatsion umumlashtirish qilmaydi. Shuningdek, eko-maskulinlik nazariyasini barcha madaniyatlarga hech qanday o‘zgartirishsiz qo‘llash mumkinligini ilgari surmaydi. Aksincha, tadqiqotning asosiy hissalaridan biri nazariyani mahalliy tarix o‘zgartirishi kerakligini ko‘rsatishga intilishidir.

Metodologik kuchli tomonlar

Tadqiqotning kuchli tomonlaridan biri narrativ shaklni ijtimoiy mazmundan ajratmasligidir. Erkak qahramonlar faqat nima qilishi bilan emas, roman ularni qanday ko‘rsatishi bilan ham o‘rganiladi. Ikkinchi kuchli tomon eko-maskulinlikni yakka holda yetarli tushuntirish deb bilmay, uni ekofeminizm va postkolonial ekokritika bilan sinashidir. Uchinchi kuchli tomon esa mahalliy muhofaza tarixini nazariy tahlil ichiga kiritishidir.

Metodologik va talqiniy cheklovlar

Bu tadqiqot ishlab chiqargan natijalar talqiniydir. O‘rganilgan asosiy obyekt bitta roman bo‘lib, tadqiqot yangi eksperimental yoki miqdoriy ma’lumot yaratmaydi. Shu sababli natijalar statistik populyatsion umumlashtirishlar sifatida o‘qilmasligi kerak.

Eko-maskulinlik doirasining asosan Global North kontekstlarida ishlab chiqilgani ham tadqiqot ochiq muhokama qiladigan cheklovdir. Tadqiqotchilar nazariyani Assam kontekstiga bevosita ko‘chirish o‘rniga, uni mahalliy tarix va siyosiy iqtisod bilan taqqoslab o‘zgartirishga urinadi.

Yana bir cheklov bevosita tahlil obyektidan kelib chiqadi: maskulinlik haqidagi tahlil ayolga yo‘naltirilgan narrativ ichidan olinadi. Bu xato emas; biroq erkak qahramonlar o‘quvchiga mustaqil va neytral psixologik dosyelar sifatida taqdim etilmasligini tan olishni talab qiladi.

Nihoyat, erkaklarning axloqiy transformatsiyasi teng bo‘lmagan g‘amxo‘rlik mehnatidan mustaqil emas. Irinaning homiladorlik paytida tashlab ketilishi va Seujni yolg‘iz tarbiyalashi romanning ekologik umid narrativi genderlashgan xarajatga ega ekanini ko‘rsatadi. Tadqiqot bu xarajat eko-maskulinlik nazariyasi orqali ko‘rinadigan qilinishi mumkinligini, biroq nazariy jihatdan yo‘q qilib bo‘lmasligini tan oladi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: A Study of Male Characters in the Assamese Novel Through the Lens of Eco Masculinity

Mualliflar: Pubali Borah; Arabinda Rajkhowa.

Muassasa: Department of Assamese, North Lakhimpur University, North Lakhimpur 787031, Assam, India.

Mas’ul muallif: Pubali Borah.

Jurnal: Humanities.

Nashriyot/platforma: MDPI.

Bibliografik qayd: Humanities 2026, 15(5), Article 67.

DOI: 10.3390/h15050067.

Rasmiy DOI havolasi: https://doi.org/10.3390/h15050067

Sana: Qabul qilingan 18 Mart 2026; qayta ko‘rib chiqilgan 18 Aprel 2026; tasdiqlangan 6 May 2026; nashr qilingan 10 May 2026.

Manba turi: Taqriz jarayonidan o‘tgan, nashr qilingan gumanitar fanlar tadqiqot maqolasi; nashr qilingan versiya Version of Record hisoblanadi.

Litsenziya: Maqola Creative Commons Attribution (CC BY) asosida ochiq foydalanish shaklida nashr qilingan. Shunga qaramay, Verianla matni manba maqola jumlalarini mexanik tarzda tarjima qilish yoki qayta tartiblash o‘rniga mustaqil pedagogik bayon bilan tayyorlangan.

Birlamchi adabiy manba: Nilakshi Chaliha Gogoi, Oiya Mor Dibru-Saikhowa, 2020. Manba maqolada assam tilidagi asl romandan ingliz tiliga o‘girishlar mualliflar tomonidan amalga oshirilgani qayd etiladi.

Asosiy usul: Yaqin o‘qish va sifatli adabiy tahlil; eko-maskulinlik, ekofeminizm, hegemon maskulinlik, postkolonial ekokritika, siyosiy ekologiya, makonga asoslangan identifikatsiya, qal’a usulidagi muhofaza va sekin zo‘ravonlik tushunchalarining birgalikda qo‘llanishi.

Tahlil fokusi: Romanning narrativ fokalizatsiyasi; Bakul Bora, ismi berilmagan o‘rmon xodimi va Seujning maskulinlik shakllanishlari; Irina Baruahning ekofeminen subyekt va narrativ fokus sifatidagi roli; Dibru-Saikhowaning siyosiy-ekologik tarixi.

Yangi ma’lumot: Tadqiqotda yangi ma’lumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmagan. Tadqiqotning asosiy materiali nashr qilingan adabiy matndir.

Moliyalashtirish: Tadqiqotchilar tashqi moliyalashtirish olinmaganini bildirgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish Pubali Borah va Arabinda Rajkhowa; metodologiya, formal tahlil va tadqiqot Pubali Borah; resurslar har ikki muallif; dastlabki qoralama Pubali Borah; ko‘rib chiqish va tahrirlash har ikki muallif; maslahat Arabinda Rajkhowa; loyiha boshqaruvi Pubali Borah tomonidan amalga oshirilgan.

Asosiy talqin chegarasi: Natijalar adabiy va nazariy talqinlardir. Tadqiqot real jamiyatlarda maskulinlik rivojlanishining sababiy yoki statistik dalilini yaratmaydi. Bakul, Seuj, Irina va boshqa qahramonlar tahlili romanning narrativ tuzilishi va tadqiqotning nazariy doirasi ichida baholanishi kerak.

Mualliflik huquqi va qayta foydalanish izohi: Ushbu Verianla matni manba maqolaning abstract, conclusion yoki boshqa bo‘limlarining satrma-satr tarjimasi emas. Manbaning ilmiy va nazariy mazmuni saqlangan; bayon tuzilishi mustaqil ravishda qayta qurilgan, uzun to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtiboslardan foydalanilmagan va manba romanning himoyalangan adabiy ifodalari zaruratsiz qayta ishlab chiqilmagan.