Ailə diadasına yönəlmiş diabet müdaxiləsi, tip 2 diabetli şəxslə onun həyat yoldaşının, partnyorunun, ailə üzvünün, baxıcısının və ya dostunun yalnız ayrı-ayrı fərdlər deyil, özünüidarəetmə müdaxiləsinin birlikdə hədəflədiyi iki nəfərlik vahid kimi nəzərdən keçirildiyi davranış və ya təhsil yanaşmasıdır. Bu sistematik icmal və meta-analiz ailə dəstəkçisini müdaxilənin fəal iştirakçısına çevirən randomizə edilmiş tədqiqatların tip 2 diabetli yetkinlərdə A1C-yə birləşdirilmiş təsirini qiymətləndirmişdir. Yekun icmala 19 RCT və ya pilot RCT daxil edilmiş; qısamüddətli meta-analiz 17, uzunmüddətli meta-analiz isə doqquz tədqiqatdan təşkil edilmişdir.

Qısamüddətli 3–6 aylıq analizdə müdaxilə qrupunun 863 iştirakçısı nəzarət qrupunun 838 iştirakçısı ilə müqayisə edilmiş və diadaya yönəlmiş müdaxilənin xeyrinə A1C-də −0,50 faiz bəndi orta fərq aşkar edilmişdir: %95 etimad intervalı −0,72 ilə −0,28; p<0,001. Heterogenlik I²=%45 olmuşdur.

Uzunmüddətli 9–12+ aylıq analizdə müdaxilə qrupunun 707 iştirakçısı nəzarət qrupunun 723 iştirakçısı ilə müqayisə edilmiş və birləşdirilmiş A1C fərqi −0,52 faiz bəndi olmuşdur: %95 etimad intervalı −0,77 ilə −0,27; p<0,001. Heterogenlik I²=%38 olmuşdur.

Bu nəticələr araşdırılan RCT-lər birləşdirildikdə ailəvi diadik dəstəyin qlisemik nəzarətdə orta hesabla fayda ilə əlaqəli olduğunu dəstəkləyir. Bununla belə, müdaxilələr intensivlik, məzmun, ölkə, dəstəkçi ilə münasibət və izləmə forması baxımından fərqlənir. Birləşdirilmiş təsir konkret şəxsin A1C göstəricisinin mütləq 0,50 və ya 0,52 faiz bəndi azalacağını ifadə etmir.

Tədqiqatın əsas problemi

Tip 2 diabet uzunmüddətli özünüidarəetmə tələb edir. Dərman qəbulu, qidalanma, fiziki fəallıq və qlükoza monitorinqi kimi gündəlik davranışların davamlılığı təkcə klinik görüşlərlə deyil, şəxsin sosial mühiti ilə də bağlıdır. Ailə üzvləri və yaxın dəstəkçilər bu gündəlik davranışlarda birbaşa iştirak edə bilərlər.

Bununla belə, ailə əsaslı müdaxilələrə dair əvvəlki RCT nəticələri ardıcıl deyil. Bəzi tədqiqatlar A1C-də əhəmiyyətli yaxşılaşma bildirsə də, bir çoxunda müdaxilə və nəzarət qrupları arasında statistik əhəmiyyətli fərq göstərilməmişdir. Bu meta-analizin əsas sualı ailə mühitində aparılan proqramlardan daha dar tərif tətbiq edərək, pasiyent və dəstəkçisinin birlikdə müdaxilənin hədəf vahidini təşkil etdiyi həqiqi diadik dizaynlar birləşdirildikdə A1C-yə ortaq təsirin olub-olmamasıdır.

Ailə Diadasına Yönəlmiş Diabet Müdaxiləsi Nədir?

Ailə diadasına yönəlmiş diabet müdaxiləsi tip 2 diabetli şəxs və ailəsindən, yaxud yaxın sosial çevrəsindən seçilmiş dəstəkçinin birlikdə təhsil, davranış dəyişikliyi və ya özünüidarəetmə prosesinin hədəfi olduğu müdaxilə formasıdır; dəstəkçi sadəcə şərait yaradan şəxs deyil, diadanın fəal üzvüdür.

Mənbədə diada dəstəkçisi çox vaxt həyat yoldaşı və ya partnyordur; yetkin övladlar, digər ailə üzvləri, baxıcılar və bəzi tədqiqatlarda dostlar da iştirak edir. Həmyaşıd dəstəyi diadaları bu meta-analizə daxil edilməyib.

Diadik yanaşmanın nəzəri məntiqi xəstəlik idarəçiliyinin yalnız fərdi davranış deyil, iki şəxsin bir-birinə qarşılıqlı geribildirim verdiyi və xəstəliyi birlikdə qiymətləndirdiyi sistem kimi nəzərdən keçirilməsidir.

Diadik dizaynla ümumi ailə əsaslı müdaxilə arasındakı fərq

Hər ailə əsaslı diabet proqramı bu meta-analizdə “diadik” sayılmayıb. Ailə yalnız mədəni uyğunlaşdırmanın aparıldığı mühit, təhsil məzmununun ötürüldüyü kanal və ya müdaxilənin baş verdiyi sosial kontekst kimi istifadə edilirsə, tədqiqat kənarlaşdırıla bilərdi.

Bu icmalda dəstəkçinin pasiyentlə birlikdə müdaxilənin birbaşa hədəf vahidi olması tələb edilirdi. Müəlliflər bu xüsusiyyəti tədqiqatın əvvəlki daha geniş ailə əsaslı meta-analizlərdən əsas fərqlərindən biri kimi müəyyən edirlər.

A1C-də −0,50 və −0,52-lik Orta Fərq Nə Deməkdir?

Meta-analizdəki −0,50 və −0,52 qiymətləri diadaya yönəlmiş müdaxilə ilə nəzarət qrupu arasında A1C-nin faiz bəndi ilə ifadə edilmiş birləşdirilmiş orta fərqidir; bunlar nisbi faiz azalması deyil və hər bir şəxsin eyni həcmdə cavab verəcəyini göstərmir.

Hər iki etimad intervalı tamamilə sıfırdan aşağı olduğuna görə birləşdirilmiş nəticələr nəzarət qrupundan daha çox diadik müdaxilənin xeyrinədir.

Bununla belə, təsir ölçüsü klinik resept və ya fərdi nəticə proqnozu deyil. Meta-analiz müxtəlif populyasiyalarda, fərqli müdaxilə intensivlikləri və sosial münasibət strukturlarında aparılmış tədqiqatların orta nəticəsini ümumiləşdirir.

Qısamüddətli forest plot nə göstərir?

Figure 2, 17 qısamüddətli tədqiqatın hər biri üçün A1C orta fərqini və %95 etimad intervalını forest plot şəklində göstərir. Ayrı-ayrı tədqiqatların etimad intervalları və qiymətləndirmələri nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənir; bəzilərində müdaxilənin xeyrinə aydın fərq görünür, digərlərinin intervalına sıfır təsir daxildir.

Forest plot-un aşağısındakı birləşdirilmiş romb random-effects modelinin ümumi qiymətləndirməsi olan −0,50-ni və −0,72 ilə −0,28 arasındakı %95 etimad intervalını təmsil edir.

Uzunmüddətli forest plot nə göstərir?

Figure 3, doqquz tədqiqatın uzunmüddətli ölçmələrini birləşdirir. Birləşdirilmiş təsir −0,52 faiz bəndidir və %95 etimad intervalı −0,77 ilə −0,27 arasındadır.

Uzunmüddətli təsirin qısamüddətli qiymətləndirməyə çox yaxın olması birləşdirilmiş məlumat səviyyəsində təsirin təkcə erkən ölçmə nöqtəsinə xas görünmədiyini düşündürür. Ancaq mənbədə “uzunmüddətli” kateqoriyası 9–12+ ayı əhatə edən geniş təxmini zaman sinfidir və dəqiq klinik zaman nöqtəsi kimi müəyyən edilməyib.

Heterogenlik nəyi bildirir?

I² meta-analizdə tədqiqatlar arasında müşahidə edilən fərqliliyin nə qədərinin yalnız seçmə xətası ilə izah olunmaya bilən tədqiqatlararası dəyişkənliyə uyğun gəldiyini ümumiləşdirən heterogenlik ölçüsüdür.

Mənbə təxminən %0–25-i yox/aşağı, %26–50-ni aşağı–orta, %51–75-i orta–yüksək və %75-dən yuxarını çox yüksək heterogenlik kimi təsnif etmişdir.

Qısamüddətli I²=%45 və uzunmüddətli I²=%38 olduğundan hər iki analiz müəlliflərin təsnifatında aşağı–orta heterogenlik intervalındadır. Qısamüddətli Q-test p dəyəri 0,02, uzunmüddətli p dəyəri 0,12-dir.

Random-effects modeli niyə istifadə edilib?

Daxil edilən tədqiqatların populyasiyaları, ölkələri, müdaxilə formaları, təmas intensivlikləri və izləmə prosesləri eyni deyil. Tədqiqatçılar həqiqi müdaxilə təsirinin bütün RCT-lərdə bir sabit qiymətdən ibarət olmadığını fərz etmiş və I²>%25 olduqda random-effects modelindən istifadə etmişlər.

Random-effects yanaşması tədqiqatdaxili qeyri-müəyyənliklə yanaşı, tədqiqatlararası dəyişkənliyi də birləşdirilmiş qiymətləndirməyə daxil edir.

Ayrı-Ayrı RCT-lərin Çoxunda Əhəmiyyətli Nəticə Olmadığı Halda Meta-Analiz Necə Əhəmiyyətli Nəticə Tapıb?

Meta-analiz bir neçə RCT-nin qiymətləndirmələrini çəkili şəkildə birləşdirərək ümumi seçmə həcmini və qiymətləndirmənin dəqiqliyini artırdığı üçün təkbaşına statistik gücü məhdud olan tədqiqatlarda görünməyən ortaq təsiri müəyyən edə bilər; lakin bu birləşdirmə tədqiqatlararası fərqləri aradan qaldırmır və heterogenlik ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Mənbədə 19 RCT-dən yalnız yeddisində müdaxilə və nəzarət qrupları arasında statistik əhəmiyyətli A1C azalması aşkarlanmışdır. Altı tədqiqatın pilot RCT olması və bəzi seçmələrin kiçikliyi ayrıca tədqiqatların statistik gücünü məhdudlaşdıran amillərdəndir.

Müəlliflərin müzakirə etdiyi bəzi pilot tədqiqatlar müdaxilənin xeyrinə təxminən 0,5–0,9 faiz bəndi ölçüsündə orta qrup fərqləri bildirsə də, diadaların sayı az olduğuna görə statistik əhəmiyyət həddinə çatmamışdır.

Başlanğıc A1C səviyyəsi niyə təsirli ola bilər?

Mənbə başlanğıc A1C göstəricisinin müdaxilə ilə yaxşılaşma üçün mümkün sahəni dəyişə biləcəyini müzakirə edir. Başlanğıc A1C-si təxminən %8 olan bəzi tədqiqatlarda dəyişiklik imkanının daha məhdud olduğu düşünülmüşdür.

Withidpanyawong və həmkarlarının tədqiqatında başlanğıc A1C %9,21 bildirilmiş və doqquz aylıq ailə-diadası müdaxiləsindən sonra müdaxilə qrupunda 1,37 faiz bəndi azalma müşahidə edilmişdir. Bu bir tədqiqatın nəticəsi birləşdirilmiş meta-analiz təsiri ilə qarışdırılmamalıdır.

Dəstəkçinin kim olması mühüm ola bilərmi?

Daxil edilən tədqiqatlarda həyat yoldaşları/partnyorlar ən geniş yayılmış dəstəkçi qrupudur. Ancaq meta-analiz dəstəkçi münasibətinin növü üzrə kifayət qədər müqayisə apararaq ümumi təsir qiymətləndirməsi yaratmamışdır.

Mənbə bəzi fərdi RCT nəticələrini müzakirə edir. Nelson və həmkarlarının tədqiqatında eyni evdə yaşamayan dəstəkçi ilə iştirak edənlərdə müəyyən alt qrup təsiri bildirilmiş; Wing və həmkarlarının tədqiqatında isə həyat yoldaşı ilə birgə iştirakın təsiri qadınlar və kişilər arasında fərqli nümunə göstərmişdir.

Bu işarələr münasibətin keyfiyyəti, birgəyaşayış vəziyyəti və dəstək formasının gələcək tədqiqatlar üçün mühüm moderatorlar ola biləcəyini düşündürür; hazırkı meta-analiz bunlar üçün dəqiq birləşdirilmiş moderator təsiri hesablamamışdır.

Davranış mexanizmləri

Discussion bölməsində ailə dəstəyinin qlisemik nəzarətə hansı yollarla təsir göstərə biləcəyinə dair müxtəlif mexanizmlər müzakirə edilmişdir:

• dərman qəbuluna riayət edilməsinin dəstəklənməsi,
• sağlam qidalanma davranışlarının gücləndirilməsi,
• fiziki fəallığın dəstəklənməsi,
• müsbət ailə ünsiyyəti,
• problemlərin həlli,
• diabetin özünüidarəsində özünəinamın artırılması,
• davranışın müsbət möhkəmləndirilməsi,
• özünütənzimləmə və məqsədlərin uyğunlaşdırılması.

Bu mexanizmlərin hamısı hazırkı meta-analizdə ortaq mediator dəyişənlər kimi kəmiyyətcə birləşdirilməyib. Meta-analizin birincil kəmiyyət nəticəsi A1C-dir.

Faydalı və zərərli ailə dəstəyi eyni şey deyil

Mənbə ailə iştirakının avtomatik olaraq faydalı sayılmamalı olduğunu da vurğulayır. Müsbət, köməkçi və sağlam dəstək davranışları ilə nəzarətedici, münaqişə və gərginlik yaradan ailə qarşılıqlı təsirləri fərqli nəticələrə gətirə bilər.

Buna görə gələcək diadik proqramların yalnız “ailə üzvünün cəlb edilib-edilmədiyinə” deyil, münasibətin keyfiyyətinə və ünsiyyət formasına da yönəlməsi tövsiyə edilir.

Funnel plot-lar nə göstərir?

Qısamüddətli və uzunmüddətli analizlər üçün qurulmuş funnel plot-lar vizual olaraq birləşdirilmiş qiymətləndirmə ətrafında əsasən simmetrik görünmüş və müəlliflər aydın nəşr qərəzinə dair sübut görmədiklərini bildirmişlər.

Bu nəticə “nəşr qərəzi qətiyyən yoxdur” demək deyil. Xüsusilə uzunmüddətli analizdə cəmi doqquz tədqiqatın olması funnel plot qiymətləndirməsinin məhdud sayda tədqiqata əsaslandığını göstərir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi şərh

Bu sistematik icmal və meta-analiz ailə dəstəkçisinin müdaxilənin fəal üzvü olduğu diadik tip 2 diabet proqramlarının birləşdirilmiş RCT məlumatlarında həm 3–6 ay, həm də 9–12+ ay ölçmə dövrlərində nəzarət qrupları ilə müqayisədə daha aşağı A1C ilə əlaqəli olduğunu dəstəkləyir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi şərh

Tədqiqat hər ailə üzvü iştirakının faydalı olduğunu, bütün diada formalarının eyni dərəcədə təsirli olduğunu, hər pasiyentdə A1C-nin tam 0,50–0,52 faiz bəndi azalacağını və ya diadik proqramların dərman müalicəsini əvəz edə biləcəyini göstərmir.

Həmçinin münasibətin keyfiyyəti, dəstəkçinin növü, birgəyaşayış, müdaxilə intensivliyi və ya mədəni kontekstin hansı pasiyentdə nə qədər təsir yaratdığını dəqiq müəyyən edən kifayət qədər alt qrup/meta-reqressiya analizi yoxdur.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Sistematik icmalın dizaynı

Tədqiqat PRISMA təlimatlarına uyğun aparılmış sistematik icmal və meta-analizdir. Əvvəlcədən qeydiyyata alınmış protokol yoxdur.

Məlumat bazaları və axtarış vaxtı

Dörd əsas məlumat bazasından istifadə edilmişdir:

• PubMed,
• Embase,
• CINAHL,
• Scopus.

İlk geniş axtarış 20 iyun 2024 tarixində 1 yanvar 2019–20 iyun 2024 dövrünü əhatə edəcək şəkildə aparılmışdır. Axtarış 18 dekabr 2025 tarixində yenilənmiş, sonra 19 fevral 2026 tarixində 2019-dan əvvəlki nəşrləri müəyyən etmək üçün son yoxlama aparılmışdır. Yekun nəşr toplusu məlumat bazalarının başlanğıcından 18 dekabr 2025 tarixinədək olan tədqiqatları əhatə etmişdir.

Axtarış strategiyasında “type 2 diabetes”, “self-management”, “self-care”, “spouses”, “dyad”, “caregiver” və “partner support” kimi nəzarətli terminlərdən və açar sözlərdən istifadə edilmişdir. Qeydlər Covidence sisteminə yüklənmişdir.

Daxiletmə meyarları

1. İştirakçılar 18 yaş və ya yuxarı olmalı və tip 2 diabetdən əziyyət çəkməli idilər.
2. Müdaxilə davranış dəyişikliyi, özünüidarəetmə və ya diabet təhsilini ehtiva etməli idi.
3. Pasiyent həyat yoldaşı/partnyor, baxıcı, ailə üzvü və ya dost ilə həqiqi diada yaratmalı idi.
4. Müqayisə şərti ailə/dost dəstəyi olmayan nəzarət vəziyyəti olmalı idi.
5. Qlisemik nəticə A1C ilə ölçülməli idi.
6. Tədqiqat RCT və ya pilot RCT olmalı idi.

Kənarlaşdırma meyarları

Tip 1 diabet və ya diabetdənkənar populyasiyalar, diadik özünüidarəetmə yanaşması olmayan müdaxilələr, həmyaşıd dəstəyi diadaları, açıq ailə/diada komponenti olmayan adi proqramlar, genetik/biomarker tədqiqatları, keyfiyyət tədqiqatları, pasiyent məmnuniyyəti sorğuları, icmallar, redaksiya yazıları, təlimatlar, ekspert rəyləri və ilkin məlumatı olmayan tədqiqatlar kənarlaşdırılmışdır.

Tədqiqat seçimi və PRISMA axını

Tədqiqatçılar məlumat bazalarını axtararkən ümumilikdə 3684 qeyd və əlavə olaraq istinad siyahılarında yeddi qeyd müəyyən etmişlər. Təkrarlanan 1804 qeyd çıxarıldıqdan sonra 1880 başlıq/xülasə yoxlanmışdır.

Figure 1-də göstərilən 35 kənarlaşdırmanın səbəbləri A1C mean/SD məlumatının olmaması, RCT olmayan tədqiqat dizaynı, diadik müdaxilənin olmaması, preprint, protokol, təkrarlanan tədqiqat, keyfiyyət tədqiqatı və yanlış populyasiya kateqoriyalarıdır. Metod mətnindəki 57/38 ilə Figure 1-dəki 54/35 rəqəmləri arasındakı üç qeydə bərabər fərq mənbədə izah edilməyib.

Məlumatların çıxarılması

Dörd tədqiqatçı fərqli tarix seqmentlərini müstəqil şəkildə yoxlamış və tam mətnin uyğunluğunu qiymətləndirmişdir. Fikir ayrılıqları üçüncü tədqiqatçı ilə həll edilmişdir.

Tədqiqatlardan aşağıdakı məlumatlar çıxarılmışdır:

• müəllif və nəşr ili,
• ölkə və tədqiqat mühiti,
• tədqiqat dizaynı,
• seçmə həcmi,
• diadik münasibətin növü,
• müdaxilə və nəzarət şərtləri,
• ölçmə zamanları,
• HbA1c nəticələri,
• p dəyərləri.

Keyfiyyətin qiymətləndirilməsi

RCT keyfiyyəti Joanna Briggs Institute Critical Appraisal Checklist for Randomized Controlled Trials əsasında qiymətləndirilmişdir. Yoxlama siyahısında 13 qiymətləndirmə bəndi var.

İki tədqiqatçı 19 işi müstəqil qiymətləndirmiş və bütün tədqiqatların keyfiyyət meyarlarına uyğun gəldiyinə görə meta-analizə daxil edilməsi qərarına gəlmişdir. Təfərrüatlı qiymətləndirmə Supplementary Table S2-də təqdim edilmişdir.

Meta-analiz üsulu

Müdaxilə və nəzarət qruplarında başlanğıc və müdaxilədən sonrakı A1C orta göstəricilərindən və standart kənarlaşmalarından istifadə edilmişdir. Tədqiqat birbaşa orta göstərici və standart kənarlaşma bildirmədikdə tədqiqatçılar bunları mövcud xülasə statistikalarından hesablamışdır.

A1C üçün birincil təsir ölçüsü mean difference (MD) və %95 etimad intervalıdır.

Statistik əhəmiyyətlilik həddi:

\[ p \leq 0.05 \]

kimi müəyyən edilmişdir.

HbA1c vahidinin çevrilməsi

A1C mmol/mol şəklində bildiriləndə mənbə aşağıdakı çevirmədən istifadə etmişdir:

\[ HbA1c(\%) = 0.09148 \times HbA1c(\text{mmol/mol}) + 2.152 \]

Bu tənlik IFCC formatındakı mmol/mol HbA1c dəyərini tədqiqatlarda ümumiləşdirilən faiz formatına çevirmək üçün istifadə edilmişdir. Tənlik yeni klinik nəticə yaratmır; müxtəlif hesabat vahidlərini meta-analizdə eyni şkala üzrə qiymətləndirməyə imkan verir.

Heterogenlik və model seçimi

Tədqiqatlararası heterogenlik Higgins I² ilə qiymətləndirilmiş və Cochran Q-test istifadə edilmişdir. Mənbədə I²>%25 olduqda random-effects, əks halda fixed-effects modelindən istifadə edilməsi planlaşdırılmışdır.

Araşdırılan iki əsas analizdə I² müvafiq olaraq %45 və %38 olduğuna görə random-effects modeli tətbiq edilmişdir.

Mean difference hesablamalarında inverse-variance metodu tətbiq edilmiş; τ² üçün DerSimonian–Laird qiymətləndiricisi, τ və τ² etimad intervalları üçün Jackson metodundan istifadə edilmişdir.

Proqram təminatı

Əsas meta-analiz Review Manager (RevMan) v5.1 ilə aparılmış; qrafiklərin hazırlanması üçün R v4.4.3 əlavə vasitə kimi istifadə edilmişdir.

Yekun tədqiqat toplusu

On doqquz tədqiqatdan 13-ü tammiqyaslı RCT, altısı pilot RCT-dir. Ayrı-ayrı tədqiqatların seçmə həcmləri 20 ilə 329 arasında dəyişmiş və ümumi seçmə həcmi 2346 olmuşdur.

Müdaxilələrin heterogen strukturu

Müdaxilələrin intensivliyi xeyli fərqlənmişdir. Bəzi tədqiqatlar qısa avtomatik mobil mesajlara əsaslandığı halda, digərləri strukturlaşdırılmış qrup təhsili və uzunmüddətli izləmə telefon danışıqlarından istifadə etmişdir.

Bu fərqlər vahid standart “ailə diadası proqramı”nın olmadığını göstərir. Birləşdirilmiş təsir bir müdaxilə paketinin deyil, ortaq diadik dizayn xüsusiyyətli müxtəlif proqramların ortalamasıdır.

Qısamüddətli nəticə

Uzunmüddətli nəticə

Figure 4 və Figure 5: nəşr qərəzi

Qısa və uzunmüddətli funnel plot-lar vizual olaraq birləşdirilmiş təsir ətrafında əsasən simmetrik görünmüşdür. Müəlliflər buna görə aydın nəşr qərəzinə dair sübut görmədiklərini bildirmişlər.

Funnel plot nəticəsi nəşr qərəzinin qəti şəkildə istisna edildiyini ifadə etmir; xüsusilə doqquz tədqiqatlı uzunmüddətli analizin tədqiqat sayı məhduddur.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Yalnız həqiqi ailəvi diadik dizaynlara yönəlməsi.
• RCT və pilot RCT-lərlə məhdudlaşdırılması.
• Qısa və uzunmüddətli A1C təsirlərinin ayrı-ayrılıqda birləşdirilməsi.
• PRISMA çərçivəsinin tətbiqi.
• JBI RCT keyfiyyət qiymətləndirməsindən istifadə edilməsi.
• Random-effects modeli və heterogenlik analizinin tətbiqi.
• Funnel plot ilə nəşr qərəzinin vizual araşdırılması.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Tədqiqat sayı məhduddur: cəmi 19 uyğun tədqiqat müəyyən edilmiş və onların altısı pilot RCT olmuşdur.

Tədqiqatların böyük hissəsi köhnədir: 19 tədqiqatın 14-ü 2019-dan əvvəl aparılmışdır; ən köhnə tədqiqat 1991 tarixlidir. Ailə strukturu, texnologiyadan istifadə və sosial dəstək formaları zamanla dəyişmiş ola bilər.

Zaman kateqoriyaları genişdir: 3–6 ay “qısamüddətli”, 9–12+ ay isə “uzunmüddətli” olaraq birləşdirilmişdir. Müəlliflər bunların dəqiq klinik zaman nöqtələri deyil, təxmini kateqoriyalar olduğunu qeyd etmişlər.

Heterogenlik mövcuddur: I² dəyərləri %45 və %38-dir. Müdaxilənin məzmunu, intensivliyi, populyasiya və həyata keçirilmə formasındakı fərqlər vahid ortaq təsirə endirilə bilməz.

Heterogenliyin mənbələri ətraflı araşdırıla bilməmişdir: tədqiqat sayının məhdudluğu və tədqiqat səviyyəsində dəyişənlərin ardıcıl bildirilməməsi səbəbindən hansı müdaxilə xüsusiyyətlərinin daha təsirli olduğu dəqiqləşdirilə bilməmişdir.

Əvvəlcədən qeydiyyata alınmış protokol yoxdur: sistematik icmal üçün prior protocol registration həyata keçirilməmişdir.

PRISMA rəqəmlərində mənbədaxili fərq vardır: metod mətni 57 tam mətn / 38 kənarlaşdırma göstərdiyi halda, Figure 1-də 54 tam mətn / 35 kənarlaşdırma göstərilir.

Gələcək tədqiqatlar

Mənbə daha böyük RCT-lərin xüsusilə aşağıdakı amilləri sınaqdan keçirməsini tövsiyə edir:

• diadik münasibətin keyfiyyəti,
• dəstəkçi ilə birgə yaşama vəziyyəti,
• diadik ünsiyyətin keyfiyyəti,
• faydalı və zərərli ailə dəstəyi arasındakı fərq,
• müdaxilənin münasibət xüsusiyyətlərinə uyğun fərdiləşdirilməsi.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Glycemic Control Outcome of Family Dyad-Focused Diabetes Interventions—A Systematic Review and Meta-Analysis.

Müəlliflər: Yuqing Zhang, Tam Nguyen, Hyeyeon Shin, Shatha Al-Sabbah, Lynn Warner, Jing Kang, Jie Hu.

Əlaqələndirici müəllif: Yuqing Zhang.

Qurumlar: College of Nursing, University of Cincinnati; Carl H. Lindner College of Business, University of Cincinnati; College of Nursing, The Ohio State University; Health Science Library, University of Cincinnati; Centre of Clinical Translational Science, King's College London.

Jurnal: Diabetology.

Nəşriyyat: MDPI.

Cild / say / məqalə: 7(6), 109.

DOI: 10.3390/diabetology7060109.

Göndərilmə: 14 mart 2026.

Düzəliş: 19 may 2026.

Qəbul: 25 may 2026.

Nəşr: 8 iyun 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı sistematik icmal və meta-analiz.

Tədqiqat toplusu: 19 RCT/pilot RCT; 13 RCT və 6 pilot RCT.

Ümumi seçmə həcmi: 2346 iştirakçı.

Birincil nəticə: A1C/HbA1c ilə ölçülən qlisemik nəzarət.

İcmal standartı: PRISMA.

Keyfiyyət qiymətləndirməsi: JBI Critical Appraisal Checklist for Randomized Controlled Trials.

Meta-analiz proqramı: Review Manager v5.1; qrafik dəstəyi üçün R v4.4.3.

Model: Araşdırılan qısa və uzunmüddətli analizlərdə random-effects meta-analizi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Rəsmi nəşr: MDPI Diabetology version-of-record.

Maliyyələşmə: Tədqiqat American Diabetes Association 11-22-JDFHD-06 tərəfindən qismən maliyyələşdirilmişdir.

Institutional Review Board: Tətbiq edilmir.

Informed Consent: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Meta-analizə daxil edilmiş tədqiqatlar ictimaiyyətə açıq resenziyalı nəşrlərdir; istifadə edilən məlumatların məqalədə və ya Supplementary Material-da olduğu bildirilmişdir.

Supplementary Material: Axtarış sətirləri və məlumat bazası axtarış qeydləri, 19 RCT üçün JBI keyfiyyət qiymətləndirməsi və daxil edilmiş tədqiqatların əsas xüsusiyyətlərini ehtiva edən üç əlavə cədvəl təqdim edilmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Yuqing Zhang və Jie Hu; metod Yuqing Zhang, Jie Hu, Lynn Warner, Tam Nguyen və Jing Kang; proqram təminatı Tam Nguyen və Lynn Warner; yoxlama bütün müəlliflər; formal analiz Yuqing Zhang və Tam Nguyen; ilkin mətn Yuqing Zhang, Hyeyeon Shin və Jie Hu; nəzərdən keçirmə/redaktə bütün müəlliflər; vizuallaşdırma Yuqing Zhang və Tam Nguyen; elmi rəhbərlik Jie Hu; maliyyə cəlbi Yuqing Zhang tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Süni intellekt/dil aləti bəyanatı: Müəlliflər məqalənin hazırlanması zamanı ChatGPT 5.1 və Grammarly-dən qrammatikanı, orfoqrafiyanı və ifadə axıcılığını yoxlamaq üçün istifadə etdiklərini; nəticələri nəzərdən keçirib redaktə etdiklərini və nəşr məzmununa görə məsuliyyət daşıdıqlarını bildirmişlər.

Mənbədaxili hesabat qeydi: PRISMA Figure 1 uyğunluq üçün qiymətləndirilən və kənarlaşdırılan tam mətnlərin sayı baxımından metod mətni ilə üç qeydə bərabər fərq ehtiva edir. Mənbə bu fərqi izah etmir.

Əsas şərh həddi: Birləşdirilmiş nəticələr ailə diadasına yönəlmiş müdaxilələrin orta A1C təsirini göstərir; hansı diada strukturunun, hansı dəstəkçi münasibətinin və ya hansı müdaxilə intensivliyinin konkret pasiyent üçün daha təsirli olduğunu təkbaşına müəyyən etmir.