Oila diadasiga yoʻnaltirilgan diabet aralashuvi, 2-tur diabetga chalingan shaxs va uning turmush oʻrtogʻi, sherigi, oila aʼzosi, parvarishlovchisi yoki doʻsti alohida shaxslargina emas, balki oʻzini oʻzi boshqarishga qaratilgan aralashuv birgalikda nishonga oladigan ikki kishilik birlik sifatida qaraladigan xulq-atvor yoki taʼlimiy yondashuvdir. Ushbu tizimli sharh va meta-tahlil oilaviy yordamchini aralashuvning faol ishtirokchisiga aylantirgan randomizatsiyalangan tadqiqotlarning 2-tur diabetli kattalarda A1Cga birlashtirilgan taʼsirini baholadi. Yakuniy sharhga 19 RCT yoki pilot RCT kiritildi; qisqa muddatli meta-tahlil 17, uzoq muddatli meta-tahlil esa toʻqqizta tadqiqotni oʻz ichiga oldi.

Qisqa muddatli 3–6 oylik tahlilda aralashuv guruhining 863 ishtirokchisi nazorat guruhining 838 ishtirokchisi bilan solishtirildi va diadaga yoʻnaltirilgan aralashuv foydasiga A1Cda −0,50 foiz punkt oʻrtacha farq aniqlandi: %95 ishonch oraligʻi −0,72 dan −0,28 gacha; p<0,001. Geterogenlik I²=%45 edi.

Uzoq muddatli 9–12+ oylik tahlilda aralashuv guruhining 707 ishtirokchisi nazorat guruhining 723 ishtirokchisi bilan solishtirildi va birlashtirilgan A1C farqi −0,52 foiz punkt boʻldi: %95 ishonch oraligʻi −0,77 dan −0,27 gacha; p<0,001. Geterogenlik I²=%38 edi.

Bu natijalar oʻrganilgan RCTlar birlashtirilganda oilaviy diadik yordam glikemik nazoratga oʻrtacha foyda bilan bogʻliqligini qoʻllab-quvvatlaydi. Biroq aralashuvlar intensivlik, mazmun, mamlakat, yordamchi bilan munosabat va kuzatuv usuli jihatidan farqlanadi. Birlashtirilgan taʼsir muayyan insonning A1C koʻrsatkichi albatta 0,50 yoki 0,52 foiz punktga kamayishini anglatmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

2-tur diabet uzoq muddatli oʻzini oʻzi boshqarishni talab qiladi. Dori qabul qilish, ovqatlanish, jismoniy faollik va glyukozani kuzatish kabi kundalik xatti-harakatlarning davomiyligi faqat klinik uchrashuvlargagina emas, shaxsning ijtimoiy muhitiga ham bogʻliq. Oila aʼzolari va yaqin yordamchilar bu kundalik faoliyatda bevosita qatnashishi mumkin.

Shunga qaramay, oilaga asoslangan aralashuvlar haqidagi oldingi RCT natijalari izchil emas. Baʼzi tadqiqotlar A1Cda sezilarli yaxshilanishni bildirgan boʻlsa, koʻplari aralashuv va nazorat guruhlari oʻrtasida statistik jihatdan ahamiyatli farq koʻrsatmagan. Ushbu meta-tahlilning asosiy savoli — shunchaki oilaviy muhitda oʻtkazilgan dasturlarga nisbatan torroq taʼrifdan foydalanib, bemor va yordamchi birgalikda aralashuvning maqsadli birligini tashkil etadigan haqiqiy diadik dizaynlar birlashtirilganda A1Cga umumiy taʼsir bor-yoʻqligini aniqlashdir.

Oila Diadasiga Yoʻnaltirilgan Diabet Aralashuvi Nima?

Oila diadasiga yoʻnaltirilgan diabet aralashuvi — 2-tur diabetga chalingan shaxs va uning oilasi yoki yaqin ijtimoiy muhitidan tanlangan yordamchi birgalikda taʼlim, xulq-atvor oʻzgarishi yoki oʻzini oʻzi boshqarish jarayonining maqsadi boʻlgan aralashuv turidir; yordamchi faqat sharoit yaratadigan inson emas, diadaning faol aʼzosidir.

Manbada diada yordamchisi odatda turmush oʻrtogʻi yoki sherigidir; voyaga yetgan farzandlar, boshqa oila aʼzolari, parvarishlovchilar va ayrim tadqiqotlarda doʻstlar ham qatnashgan. Tengdoshlar yordami diadalari ushbu meta-tahlilga kiritilmagan.

Diadik yondashuvning nazariy mantiqi shundan iboratki, kasallikni boshqarish faqat individual xulq sifatida emas, ikki shaxs oʻzaro fikr-mulohaza almashadigan va kasallikni birgalikda baholaydigan tizim sifatida koʻriladi.

Diadik dizayn bilan umumiy oilaviy aralashuv oʻrtasidagi farq

Oilaga asoslangan har bir diabet dasturi ushbu meta-tahlilda “diadik” deb qabul qilinmagan. Oila faqat madaniy moslashtirish oʻtkaziladigan muhit, taʼlim mazmunini yetkazish kanali yoki aralashuv amalga oshadigan ijtimoiy kontekst boʻlsa, tadqiqot chiqarib tashlanishi mumkin edi.

Ushbu sharhda yordamchi bemor bilan birga aralashuvning bevosita maqsadli birligi boʻlishi shart edi. Mualliflar buni tadqiqotning oldingi kengroq oilaviy meta-tahlillardan asosiy farqlaridan biri sifatida koʻrsatadi.

A1Cdagi −0,50 va −0,52 Oʻrtacha Farq Nimani Anglatadi?

Meta-tahlildagi −0,50 va −0,52 qiymatlari diadaga yoʻnaltirilgan aralashuv va nazorat guruhi oʻrtasidagi A1Cning foiz punktlarida ifodalangan birlashtirilgan oʻrtacha farqidir; ular nisbiy foiz pasayishi emas va har bir shaxs bir xil darajada javob berishini koʻrsatmaydi.

Ikkala ishonch oraligʻi ham butunlay noldan past boʻlgani uchun birlashtirilgan natijalar nazorat guruhidan koʻra diadik aralashuv foydasiga yoʻnalgan.

Biroq taʼsir kattaligi klinik retsept yoki individual natija bashorati emas. Meta-tahlil turli populyatsiyalar, aralashuv intensivliklari va ijtimoiy munosabat tuzilmalarida oʻtkazilgan tadqiqotlarning oʻrtacha natijasini umumlashtiradi.

Qisqa muddatli forest plot nimani koʻrsatadi?

Figure 2 qisqa muddatli 17 tadqiqotning har biri uchun A1C oʻrtacha farqi va %95 ishonch oraligʻini forest plot shaklida koʻrsatadi. Alohida tadqiqotlarning ishonch oraliqlari va baholari sezilarli farqlanadi; ayrimlari aralashuv foydasiga yaqqol farq koʻrsatsa, boshqalarining oraligʻi nol taʼsirni ham oʻz ichiga oladi.

Forest plotning eng quyi qismidagi birlashtirilgan romb random-effects modelining umumiy bahosi −0,50 hamda −0,72 dan −0,28 gacha boʻlgan %95 ishonch oraligʻini ifodalaydi.

Uzoq muddatli forest plot nimani koʻrsatadi?

Figure 3 toʻqqiz tadqiqotning uzoq muddatli oʻlchovlarini birlashtiradi. Birlashtirilgan taʼsir −0,52 foiz punkt boʻlib, %95 ishonch oraligʻi −0,77 dan −0,27 gacha.

Uzoq muddatli taʼsirning qisqa muddatli bahoga juda yaqin boʻlishi birlashtirilgan maʼlumot darajasida taʼsir faqat dastlabki oʻlchov vaqtiga xos emasligini koʻrsatishi mumkin. Biroq manbada “uzoq muddat” toifasi 9–12+ oyni qamrab oladigan keng taxminiy vaqt sinfi boʻlib, aniq klinik vaqt nuqtasi sifatida taʼriflanmagan.

Geterogenlik nimani bildiradi?

I² meta-tahlilda tadqiqotlar oʻrtasida kuzatilgan farqlarning qay darajasi faqat tanlanma xatosi bilan tushuntirib boʻlmaydigan tadqiqotlararo oʻzgaruvchanlikka toʻgʻri kelishini umumlashtiruvchi geterogenlik oʻlchovidir.

Manba taxminan %0–25 ni yoʻq/past, %26–50 ni past–oʻrta, %51–75 ni oʻrta–yuqori, %75 dan yuqorini esa juda yuqori geterogenlik deb tasniflagan.

Qisqa muddatda I²=%45, uzoq muddatda I²=%38 boʻlgani uchun ikkala tahlil ham mualliflar tasnifida past–oʻrta geterogenlik oraligʻiga kiradi. Qisqa muddatli Q-test p qiymati 0,02, uzoq muddatli p qiymati 0,12.

Random-effects modeli nega qoʻllandi?

Kiritilgan tadqiqotlarning populyatsiyalari, mamlakatlari, aralashuv shakllari, aloqa intensivligi va kuzatuv jarayonlari bir xil emas. Tadqiqotchilar haqiqiy aralashuv taʼsiri barcha RCTlarda yagona oʻzgarmas qiymat emas deb faraz qildilar va I²>%25 boʻlganda random-effects modelini qoʻlladilar.

Random-effects yondashuvi tadqiqot ichidagi noaniqlik bilan birga tadqiqotlararo oʻzgaruvchanlikni ham birlashtirilgan bahoga kiritadi.

Alohida RCTlarning Koʻpida Ahamiyatli Natija Boʻlmasa, Meta-Tahlil Qanday Qilib Ahamiyatli Natija Topdi?

Meta-tahlil bir necha RCT bahosini vaznli tarzda birlashtirib umumiy tanlanma hajmi va baholash aniqligini oshirganligi sabab, yakka holda statistik quvvati cheklangan tadqiqotlarda koʻrinmagan umumiy taʼsirni aniqlashi mumkin; ammo birlashtirish tadqiqotlararo farqlarni bartaraf etmaydi va geterogenlik alohida baholanishi kerak.

Manbada 19 RCTdan faqat yettitasida aralashuv va nazorat guruhlari oʻrtasida A1Cning statistik jihatdan ahamiyatli pasayishi topilgan. Olti tadqiqotning pilot RCT boʻlishi va ayrim tanlanmalarning kichikligi alohida tadqiqotlarning quvvatini cheklovchi omillardir.

Mualliflar muhokama qilgan ayrim pilot tadqiqotlar aralashuv foydasiga taxminan 0,5–0,9 foiz punktlik oʻrtacha guruh farqlarini bildirgan, biroq diadalar soni kamligi tufayli statistik ahamiyatlilik chegarasiga yetmagan.

Boshlangʻich A1C darajasi nega taʼsir qilishi mumkin?

Manba boshlangʻich A1C aralashuv orqali yaxshilanish uchun mavjud imkoniyatni oʻzgartirishi mumkinligini muhokama qiladi. Boshlangʻich A1C taxminan %8 boʻlgan ayrim tadqiqotlarda oʻzgarish imkoniyati cheklanganroq boʻlgani taxmin qilingan.

Withidpanyawong va hamkasblari tadqiqotida boshlangʻich A1C %9,21 deb bildirilgan va toʻqqiz oylik oilaviy diada aralashuvidan keyin aralashuv guruhida 1,37 foiz punktlik pasayish kuzatilgan. Ushbu yakka tadqiqot natijasini birlashtirilgan meta-tahlil taʼsiri bilan adashtirmaslik kerak.

Yordamchining kimligi muhim boʻlishi mumkinmi?

Kiritilgan tadqiqotlarda turmush oʻrtoqlar/sheriklar eng keng tarqalgan yordamchi guruhdir. Biroq meta-tahlil yordamchi bilan munosabat turiga koʻra yetarli taqqoslash oʻtkazib umumiy taʼsir bahosini chiqarmagan.

Manba ayrim alohida RCT natijalarini muhokama qiladi. Nelson va hamkasblari tadqiqotida bir uyda yashamaydigan yordamchi bilan qatnashganlarda muayyan kichik guruh taʼsiri bildirilgan; Wing va hamkasblari tadqiqotida esa turmush oʻrtogʻi bilan birga qatnashish taʼsiri ayollar va erkaklar oʻrtasida boshqacha namuna koʻrsatgan.

Bu belgilar munosabat sifati, birga yashash holati va yordam turi kelajakdagi tadqiqotlar uchun muhim moderatorlar boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi; hozirgi meta-tahlil ular uchun aniq birlashtirilgan moderator taʼsirini hisoblamagan.

Xulq-atvor mexanizmlari

Discussion boʻlimida oilaviy yordam glikemik nazoratga qanday yoʻllar bilan taʼsir qilishi mumkinligiga oid turli mexanizmlar muhokama qilinadi:

• dori qabul qilishga rioya etishni qoʻllab-quvvatlash,
• sogʻlom ovqatlanish odatlarini mustahkamlash,
• jismoniy faollikni qoʻllab-quvvatlash,
• ijobiy oilaviy muloqot,
• muammolarni hal qilish,
• diabetni boshqarishda oʻz kuchiga ishonchni oshirish,
• xulq-atvorni ijobiy mustahkamlash,
• oʻzini tartibga solish va maqsadlarni moslashtirish.

Bu mexanizmlarning barchasi hozirgi meta-tahlilda umumiy mediator oʻzgaruvchilar sifatida miqdoriy birlashtirilmagan. Meta-tahlilning birlamchi miqdoriy natijasi A1Cdir.

Foydali va zararli oilaviy yordam bir xil emas

Manba oila ishtirokini avtomatik ravishda foydali deb qabul qilmaslik kerakligini ham taʼkidlaydi. Ijobiy, yordam beruvchi va sogʻlom qoʻllab-quvvatlash xatti-harakatlari bilan nazorat qiluvchi, nizo yoki zoʻriqish keltirib chiqaruvchi oilaviy munosabatlar turli natijalarga olib kelishi mumkin.

Shu sababli kelajakdagi diadik dasturlar nafaqat “oila aʼzosini jalb qilish yoki qilmaslik”, balki munosabat sifati va muloqot usuliga ham eʼtibor qaratishi tavsiya qilinadi.

Funnel plotlar nimani koʻrsatadi?

Qisqa va uzoq muddatli tahlillar uchun tuzilgan funnel plotlar vizual jihatdan birlashtirilgan baho atrofida asosan simmetrik boʻlib, mualliflar nashr tarafkashligining yaqqol dalilini koʻrmaganlarini bildirgan.

Bu natija “nashr tarafkashligi mutlaqo yoʻq” degani emas. Ayniqsa uzoq muddatli tahlilda atigi toʻqqiz tadqiqot borligi funnel plot bahosi cheklangan sondagi tadqiqotlarga asoslanganini koʻrsatadi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan talqin

Ushbu tizimli sharh va meta-tahlil oilaviy yordamchi aralashuvning faol aʼzosi boʻlgan 2-tur diabet diadik dasturlari birlashtirilgan RCT maʼlumotlarida ham 3–6 oy, ham 9–12+ oy oʻlchov davrlarida nazorat guruhlariga nisbatan pastroq A1C bilan bogʻliqligini qoʻllab-quvvatlaydi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan talqin

Tadqiqot har qanday oila aʼzosi ishtiroki foydali ekanini, barcha diada shakllari birdek samarali ekanini, har bir bemorda A1C aynan 0,50–0,52 foiz punktga pasayishini yoki diadik dasturlar dori terapiyasining oʻrnini bosishini koʻrsatmaydi.

Shuningdek, munosabat sifati, yordamchi turi, birga yashash holati, aralashuv intensivligi yoki madaniy kontekst qaysi bemorda qancha taʼsir koʻrsatishini aniq belgilaydigan yetarli kichik guruh/meta-regressiya tahlili yoʻq.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tizimli sharh dizayni

Tadqiqot PRISMA koʻrsatmalariga muvofiq oʻtkazilgan tizimli sharh va meta-tahlildir. Oldindan roʻyxatga olingan protokol mavjud emas.

Maʼlumotlar bazalari va qidiruv vaqti

Toʻrtta asosiy maʼlumotlar bazasidan foydalanilgan:

• PubMed,
• Embase,
• CINAHL,
• Scopus.

Dastlabki keng qamrovli qidiruv 20 iyun 2024 kuni 1 yanvar 2019–20 iyun 2024 davrini qamrab olgan holda oʻtkazilgan. Qidiruv 18 dekabr 2025 kuni yangilangan, soʻng 19 fevral 2026 kuni 2019 yildan oldingi nashrlarni aniqlash uchun soʻnggi tekshiruv amalga oshirilgan. Yakuniy nashrlar toʻplami maʼlumotlar bazalari yaratilgan paytdan 18 dekabr 2025 gacha boʻlgan tadqiqotlarni qamrab olgan.

Qidiruv strategiyasi “type 2 diabetes”, “self-management”, “self-care”, “spouses”, “dyad”, “caregiver” va “partner support” kabi nazorat qilinadigan atamalar hamda kalit soʻzlardan foydalangan. Yozuvlar Covidence tizimiga yuklangan.

Kiritish mezonlari

1. Ishtirokchilar 18 yosh yoki undan katta va 2-tur diabetga chalingan boʻlishi kerak edi.
2. Aralashuv xulq-atvor oʻzgarishi, oʻzini oʻzi boshqarish yoki diabet boʻyicha taʼlimni qamrab olishi kerak edi.
3. Bemor turmush oʻrtogʻi/sherigi, parvarishlovchisi, oila aʼzosi yoki doʻsti bilan haqiqiy diada tashkil qilishi kerak edi.
4. Taqqoslash sharti oila/doʻst yordami boʻlmagan nazorat holati boʻlishi kerak edi.
5. Glikemik natija A1C bilan oʻlchanishi kerak edi.
6. Tadqiqot RCT yoki pilot RCT boʻlishi kerak edi.

Chiqarib tashlash mezonlari

1-tur diabet yoki diabetga aloqador boʻlmagan populyatsiyalar, diadik oʻzini boshqarish yondashuvi boʻlmagan aralashuvlar, tengdoshlar yordamidagi diadalar, aniq oilaviy/diadik tarkibiy qismsiz odatiy dasturlar, genetik/biomarker tadqiqotlari, sifat tadqiqotlari, bemor qoniqishi soʻrovlari, sharhlar, tahririyat maqolalari, yoʻriqnomalar, ekspert fikrlari va birlamchi maʼlumotlari boʻlmagan tadqiqotlar chiqarib tashlangan.

Tadqiqotlarni tanlash va PRISMA oqimi

Tadqiqotchilar maʼlumotlar bazalaridan jami 3684 yozuvni, manbalar roʻyxatlaridan esa qoʻshimcha yettita yozuvni topdilar. Takrorlangan 1804 yozuv olib tashlangach, 1880 nom/annotatsiya tekshirildi.

Figure 1 dagi 35 chiqarib tashlash sabablari A1C mean/SD maʼlumotlari yoʻqligi, RCT boʻlmagan dizayn, diadik aralashuv yoʻqligi, preprint, protokol, takroriy tadqiqot, sifat tadqiqoti va notoʻgʻri populyatsiyadir. Usullar matnidagi 57/38 va Figure 1 dagi 54/35 orasidagi uchta yozuv farqi manbada izohlanmagan.

Maʼlumotlarni ajratib olish

Toʻrt tadqiqotchi turli sana oraligʻidagi yozuvlarni mustaqil koʻrib chiqib, toʻliq matnlarning mosligini baholagan. Kelishmovchiliklar uchinchi tadqiqotchi ishtirokida hal qilingan.

Tadqiqotlardan quyidagi maʼlumotlar ajratilgan:

• muallif va nashr yili,
• mamlakat va tadqiqot muhiti,
• tadqiqot dizayni,
• tanlanma hajmi,
• diadik munosabat turi,
• aralashuv va nazorat sharoitlari,
• oʻlchov vaqtlari,
• HbA1c natijalari,
• p qiymatlari.

Sifatni baholash

RCT sifati Joanna Briggs Institute Critical Appraisal Checklist for Randomized Controlled Trials yordamida baholangan. Roʻyxat 13 baholash bandini oʻz ichiga oladi.

Ikki tadqiqotchi 19 tadqiqotni mustaqil baholab, ularning barchasi sifat mezonlariga mos ekanligi va meta-tahlilga kiritilishi haqida qaror qabul qilgan. Batafsil baholash Supplementary Table S2 da berilgan.

Meta-tahlil usuli

Aralashuv va nazorat guruhlarining boshlangʻich hamda aralashuvdan keyingi A1C oʻrtacha qiymatlari va standart ogʻishlari ishlatilgan. Tadqiqot oʻrtacha va standart ogʻishni bevosita bermaganida tadqiqotchilar ularni mavjud umumlashtirilgan statistikalardan hisoblagan.

A1C uchun birlamchi taʼsir oʻlchovi mean difference (MD) va %95 ishonch oraligʻidir.

Statistik ahamiyatlilik chegarasi:

\[ p \leq 0.05 \]

deb belgilangan.

HbA1c birliklarini aylantirish

A1C mmol/mol shaklida xabar qilinganda manba quyidagi aylantirishni qoʻllagan:

\[ HbA1c(\%) = 0.09148 \times HbA1c(\text{mmol/mol}) + 2.152 \]

Bu tenglama IFCC shaklidagi mmol/mol HbA1c qiymatini tadqiqotlarda umumlashtirilgan foiz koʻrinishiga oʻtkazish uchun ishlatilgan. Tenglama yangi klinik natija yaratmaydi; turli hisobot birliklarini meta-tahlilda yagona shkala boʻyicha baholash imkonini beradi.

Geterogenlik va model tanlash

Tadqiqotlararo geterogenlik Higgins I² bilan baholangan va Cochran Q-test qoʻllangan. Manba I²>%25 boʻlganda random-effects, aks holda fixed-effects modelini ishlatishni rejalashtirgan.

Koʻrilgan ikkala asosiy tahlilda I² mos ravishda %45 va %38 boʻlgani sabab random-effects modeli qoʻllangan.

Mean difference hisoblashda inverse-variance usuli ishlatilgan; τ² uchun DerSimonian–Laird baholagichi, τ va τ² ishonch oraliqlari uchun Jackson usuli qoʻllangan.

Dasturiy taʼminot

Asosiy meta-tahlil Review Manager (RevMan) v5.1 da bajarilgan; grafiklar uchun R v4.4.3 qoʻshimcha vosita sifatida ishlatilgan.

Yakuniy tadqiqotlar toʻplami

Oʻn toʻqqiz tadqiqot ichida 13 ta toʻliq RCT va olti pilot RCT bor. Alohida tadqiqotlar tanlanmalari 20 dan 329 gacha boʻlgan, umumiy tanlanma hajmi 2346 ni tashkil etgan.

Aralashuvlarning geterogen tuzilishi

Aralashuvlar intensivligi juda farqlangan. Baʼzi tadqiqotlar qisqa avtomatik mobil xabarlarga tayangan, boshqalari esa tuzilgan guruh taʼlimi va uzoq muddatli kuzatuv telefon qoʻngʻiroqlarini qoʻllagan.

Bu farqlar yagona standart “oila diadasi dasturi” yoʻqligini koʻrsatadi. Birlashtirilgan taʼsir bitta aralashuv paketining emas, umumiy diadik dizayn belgisiga ega turli dasturlarning oʻrtachasidir.

Qisqa muddatli natija

Uzoq muddatli natija

Figure 4 va Figure 5: nashr tarafkashligi

Qisqa va uzoq muddatli funnel plotlar vizual jihatdan birlashtirilgan taʼsir atrofida asosan simmetrik koʻringan. Mualliflar shuning uchun nashr tarafkashligining yaqqol dalili yoʻqligini bildirgan.

Funnel plot natijasi nashr tarafkashligi qatʼiy istisno qilingan degani emas; ayniqsa toʻqqiz tadqiqotli uzoq muddatli tahlilda tadqiqotlar soni cheklangan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Faqat haqiqiy oilaviy diadik dizaynlarga eʼtibor qaratilishi.
• Faqat RCT va pilot RCTlar bilan cheklanishi.
• Qisqa va uzoq muddatli A1C taʼsirlarini alohida birlashtirish.
• PRISMA tizimini qoʻllash.
• JBI RCT sifat baholashidan foydalanish.
• Random-effects modeli va geterogenlik tahlilini qoʻllash.
• Funnel plot orqali nashr tarafkashligini vizual oʻrganish.

Tadqiqotning cheklovlari

Tadqiqotlar soni cheklangan: faqat 19 mos tadqiqot topilgan va ularning oltitasi pilot RCT edi.

Tadqiqotlarning katta qismi eski: 19 tadqiqotning 14 tasi 2019 dan oldin oʻtkazilgan; eng eski tadqiqot 1991 yilga tegishli. Oila tuzilishi, texnologiya va ijtimoiy yordam usullari vaqt oʻtishi bilan oʻzgargan boʻlishi mumkin.

Vaqt toifalari keng: 3–6 oy “qisqa muddat”, 9–12+ oy “uzoq muddat” deb birlashtirilgan. Mualliflar ular aniq klinik vaqt nuqtalari emas, taxminiy toifalar ekanini bildiradilar.

Geterogenlik mavjud: I² qiymatlari %45 va %38. Aralashuv mazmuni, intensivligi, populyatsiya va amalga oshirish usullaridagi farqlarni bitta umumiy taʼsirga keltirib boʻlmaydi.

Geterogenlik manbalari batafsil oʻrganilmagan: tadqiqotlar soni va tadqiqot darajasidagi oʻzgaruvchilar bir xil bildirilmagani sabab qaysi aralashuv xususiyatlari samaraliroq ekani aniqlanmagan.

Oldindan roʻyxatga olingan protokol yoʻq: tizimli sharh uchun prior protocol registration qilinmagan.

PRISMA sonlarida manba ichidagi farq bor: usullar matnida 57 toʻliq matn / 38 chiqarish koʻrsatilgan, Figure 1 esa 54 toʻliq matn / 35 chiqarishni koʻrsatadi.

Kelajakdagi tadqiqotlar

Manba yirikroq RCTlarda, ayniqsa, quyidagi omillarni sinashni tavsiya qiladi:

• diadik munosabat sifati,
• yordamchi bilan birga yashash holati,
• diadik muloqot sifati,
• foydali va zararli oilaviy yordam oʻrtasidagi farq,
• aralashuvni munosabat xususiyatlariga koʻra individuallashtirish.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Glycemic Control Outcome of Family Dyad-Focused Diabetes Interventions—A Systematic Review and Meta-Analysis.

Mualliflar: Yuqing Zhang, Tam Nguyen, Hyeyeon Shin, Shatha Al-Sabbah, Lynn Warner, Jing Kang, Jie Hu.

Aloqa uchun muallif: Yuqing Zhang.

Muassasalar: College of Nursing, University of Cincinnati; Carl H. Lindner College of Business, University of Cincinnati; College of Nursing, The Ohio State University; Health Science Library, University of Cincinnati; Centre of Clinical Translational Science, King's College London.

Jurnal: Diabetology.

Nashriyot: MDPI.

Jild / son / maqola: 7(6), 109.

DOI: 10.3390/diabetology7060109.

Yuborilgan: 14 mart 2026.

Qayta koʻrib chiqilgan: 19 may 2026.

Qabul qilingan: 25 may 2026.

Nashr qilingan: 8 iyun 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan tizimli sharh va meta-tahlil.

Tadqiqotlar toʻplami: 19 RCT/pilot RCT; 13 RCT va 6 pilot RCT.

Umumiy tanlanma hajmi: 2346 ishtirokchi.

Birlamchi natija: A1C/HbA1c bilan oʻlchangan glikemik nazorat.

Sharh standarti: PRISMA.

Sifatni baholash: JBI Critical Appraisal Checklist for Randomized Controlled Trials.

Meta-tahlil dasturi: Review Manager v5.1; grafika uchun R v4.4.3.

Model: Koʻrilgan qisqa va uzoq muddatli tahlillarda random-effects meta-tahlili.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Rasmiy nashr: MDPI Diabetology version-of-record.

Moliyalashtirish: Tadqiqot American Diabetes Association 11-22-JDFHD-06 tomonidan qisman moliyalashtirilgan.

Institutional Review Board: Qoʻllanilmaydi.

Informed Consent: Qoʻllanilmaydi.

Maʼlumotlar mavjudligi: Meta-tahlilga kiritilgan tadqiqotlar ochiq taqrizli nashrlardir; foydalanilgan maʼlumotlar maqola yoki Supplementary Materialda mavjudligi koʻrsatilgan.

Supplementary Material: Qidiruv iboralari va maʼlumotlar bazasi qidiruv yozuvlari, 19 RCT uchun JBI sifat bahosi va kiritilgan tadqiqotlarning asosiy xususiyatlari bilan uchta qoʻshimcha jadval berilgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvini bildirmaganlar.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish Yuqing Zhang va Jie Hu; metod Yuqing Zhang, Jie Hu, Lynn Warner, Tam Nguyen va Jing Kang; dastur Tam Nguyen va Lynn Warner; tekshirish barcha mualliflar; formal tahlil Yuqing Zhang va Tam Nguyen; dastlabki qoʻlyozma Yuqing Zhang, Hyeyeon Shin va Jie Hu; koʻrib chiqish/tahrirlash barcha mualliflar; vizualizatsiya Yuqing Zhang va Tam Nguyen; rahbarlik Jie Hu; moliyalashtirishni jalb qilish Yuqing Zhang tomonidan bajarilgan.

Sunʼiy intellekt/til vositalari bayonoti: Mualliflar maqolani tayyorlashda ChatGPT 5.1 va Grammarlydan grammatikani, imloni va ifoda ravonligini tekshirish uchun foydalanganlarini; natijalarni koʻrib chiqib tahrirlaganlarini va nashr mazmuni uchun masʼuliyatni oʻz zimmalariga olganlarini bildirgan.

Manba ichidagi hisobot izohi: PRISMA Figure 1 moslikka baholangan hamda chiqarib tashlangan toʻliq matnlar soni jihatidan usullar matnidan uchta yozuvga farq qiladi. Manba bunga izoh bermaydi.

Talqin qilishning asosiy chegarasi: Birlashtirilgan natijalar oila diadasiga yoʻnaltirilgan aralashuvlarning oʻrtacha A1C taʼsirini koʻrsatadi; qaysi diada tuzilishi, yordamchi bilan qanday munosabat yoki aralashuvning qaysi intensivligi muayyan bemor uchun eng samarali ekanini oʻzi belgilab bermaydi.