Bolalikdagi xayoliy do‘stlar ko‘plab madaniyatlarda uchraydigan qiziqarli rivojlanish tajribasidir. Ba’zi bolalar ko‘rinmas do‘sti bilan gaplashadi, u bilan o‘ynaydi, uni ma’lum bir joyda his qiladi yoki u bilan ijtimoiy aloqa o‘rnatadi. Bu tajribalar ko‘pincha ijodkorlik, ijtimoiy tasavvur va rivojlanish o‘yini doirasida talqin qilinadi.

Ushbu tadqiqot boshqacha savol qo‘yadi: xayoliy do‘stlar ongda faqat mavhum personajlar sifatida mavjud bo‘ladimi, yo ular tanaga yaqin fazoviy maydonda joylashgan ijtimoiy mavjudotlar kabi boshdan kechiriladimi?

Tadqiqotchilar bu savolni “tanaviy o‘zini anglash” va “peripersonal space” doirasi orqali tahlil qilgan. Tanaviy o‘zini anglash — insonning o‘z tanasini “mening tanam” deb his etishi, o‘zini muayyan joyda joylashtirishi va dunyoni birinchi shaxs nuqtayi nazaridan kechirishi degani. Peripersonal space esa tanaga bevosita yaqin bo‘lgan, qo‘l cho‘zish, tegish, yaqinlashish, himoyalanish va ijtimoiy aloqalar uchun muhim hududdir.

Tadqiqotda bolaligida xayoliy do‘st borligini bildirgan kattalar bu do‘stlarini ko‘pincha tanaga yaqin hududda eslagan. Ko‘plab bildirishlar 70 sm chegarasi ichida qolgan, odatiy masofa esa bundan ancha yaqin — taxminan 12 sm median qiymatda topilgan. Ishtirokchilar xayoliy do‘stlarini asosan o‘z tanasi markazidagi nuqtayi nazardan, ya’ni tajribaning ichidan eslagan.

Tadqiqotning eng e’tiborga molik topilmalaridan biri shuki: bolaligida xayoliy do‘st tajribasiga ega bo‘lgan kattalar kattalik davrida “yaqinida kimdir bordek” hissini o‘lchaydigan SenPQ shkalasida yuqoriroq ball olgan. Biroq dissosiativ moyilliklarda sezilarli farq kuzatilmagan. Dissotsiatsiya — insonning xotira, identitet, idrok yoki ong yaxlitligida uzilish yoki ajralish tajribalarini boshdan kechirishi degani. Bu natija xayoliy do‘st tajribasi sog‘lom namunalarda avtomatik ravishda patologik belgi sifatida o‘qilmasligi kerakligini ko‘rsatadi.

Muammo nima?

Xayoliy do‘stlar odatda bolalarning ijodkorligi, o‘yin olami va ijtimoiy tasavvuri bilan bog‘lanadi. Ammo bu tajribalarning tanaviy va fazoviy tuzilishi kamroq o‘rganilgan. Bola xayoliy do‘stini tasavvur qilganda, u faqat ongdagi personajmi yoki bolaning tanasi atrofidagi muayyan joyda “bor”dek ifodalanadimi?

Bu savol muhim, chunki kattalik davrida kuzatiladigan “hissedilayotgan mavjudlik” tajribalari ham ko‘pincha fazoviy xususiyatga ega. Inson hech qanday aniq dalilsiz yonida, orqasida yoki yaqinida boshqa bir kimsa borligini his qilishi mumkin. Bunday tajribalar tanaviy sxema, tana joylashuvi va yaqin muhitni ifodalovchi miya mexanizmlari bilan bog‘lanadi.

Tadqiqotning asosiy muammosi — bolalikdagi xayoliy do‘stlar bilan kattalik davridagi sezilgan mavjudlik fenomenlari o‘rtasida umumiy kognitiv asos bormi-yo‘qmi degan savoldir. Agar xayoliy do‘stlar ham tanaga yaqin hududda joylashsa va birinchi shaxs / tana markazli nuqtayi nazar bilan boshdan kechirilsa, bu ikki fenomen butunlay alohida emas, balki ijtimoiy agent yaratish qobiliyatining turli rivojlanish ko‘rinishlari bo‘lishi mumkinligini anglatadi.

Tadqiqot, shuningdek, xayoliy do‘st tajribasining dissotsiatsiya bilan aloqasini ham tekshiradi. Chunki ko‘rinmas yoki xayoliy mavjudot bilan aloqa qilish g‘oyasi ayrim o‘quvchilarda avtomatik ravishda patologiya taassurotini uyg‘otishi mumkin. Tadqiqot bu yerda ehtiyotkor farqni taklif qiladi: xayoliy do‘st tajribasi sog‘lom kattalar namunasida ko‘proq ijtimoiy agent yaratish va mavjudlikni his qilish moyilligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin; umumiy dissosiativ moyillik bilan esa bevosita bog‘liq bo‘lishi shart emas.

Yondashuv nima taklif qiladi?

Tadqiqot onlayn so‘rovnoma asosida olib borilgan retrospektiv o‘zini-o‘zi bildirish tadqiqotidir. Retrospektiv o‘zini-o‘zi bildirish — ishtirokchilarning o‘tgan tajribalarini eslab, hisobot berishi demakdir. Bu usul bolalik tajribalarini o‘rganishda qulay bo‘lsa-da, xotira tarafkashligi xavfini ham olib keladi.

Dastlabki namuna 231 nafar kattadan iborat bo‘lgan. Psixiatrik yoki nevrologik tashxis bildirgan 46 kishi asosiy sog‘lom namunadan chiqarib tashlangan. Yakuniy tahlil namunasi 185 kishidan iborat. Ushbu guruhda 45 kishi bolalikda xayoliy do‘st tajribasini bildirgan, 140 kishi esa bildirmagan.

Tadqiqotda uchta asosiy o‘lchov vositasi ishlatilgan. Birinchi bo‘lib, xayoliy do‘st tajribasi bor ishtirokchilarga IC-Q nomli xayoliy do‘st so‘rovnomasi qo‘llangan. Bu so‘rovnoma xayoliy do‘stning ko‘rinishi, yoshi, yo‘qolish vaqti, gaplashishi, taqlid, teginish, hissiy xususiyatlar, fazoviy joylashuvi va vizual nuqtayi nazari kabi jihatlarni so‘raydi.

Ikkinchi o‘lchov vositasi — SenPQ, ya’ni Sensed Presence Questionnaire. Bu shkala insonning aniq hissiy dalilsiz boshqa bir mavjudotning yaqinida ekanini his qilish moyilligini o‘lchaydi. Tadqiqotda 16 bandli shkaladan kesishma yuklama ko‘rsatgan bir band olib tashlanib, 15 bandli hisoblash ishlatilgan.

Uchinchi o‘lchov vositasi — DIS-Q, ya’ni Dissociation Questionnaire. Bu shkala dissosiativ tajribalarni o‘lchaydi. Tadqiqotchilar ushbu shkala yordamida xayoliy do‘st tajribasi umumiy dissotsiatsiya bilanmi yoki aynan sezilgan mavjudlik moyilligi bilanmi bog‘liqligini ajratishga harakat qilgan.

Tahlillarda 70 sm chegarasi tanaga yaqin hudud bilan undan uzoq hududni ajratish uchun operatsion mezon sifatida ishlatilgan. Bu qiymat kattalar peripersonal space adabiyotidagi 60–80 sm oralig‘ining o‘rtasidir. Tadqiqotchilar, shuningdek, binom testlari, Wilcoxon imzoli tartib testi, t-testlar, korrelyatsiyalar va logistika regressiyasidan foydalangan.

Formulalar nimani anglatadi?

Bu ish matematik nazariya maqolasi emas; biroq statistik tahlil belgilarini o‘z ichiga oladi. Natijalar ko‘proq nisbatlar, median masofalar, t-testlar, p qiymatlar, Cohen’s d effekt o‘lchami va logistika regressiya koeffitsientlari bilan berilgan.

Tadqiqotdagi birinchi statistik ajratish tanaga yaqin hudud chegarasi bilan bog‘liq:

Bu yerda PPS — peripersonal space, ya’ni tanaga yaqin hududni bildiradi. Tadqiqotda 70 sm va undan kichik xayoliy do‘st joylashuvlari “tanaga yaqin hudud ichida” deb qabul qilingan.

Xayoliy do‘st joylashuvlarining katta qismi shu chegaraning ichida topilgan:

Bu ifoda barcha fazoviy masofa bildirishlarining 76,1 foizi 70 sm yoki undan yaqin bo‘lganini va umumiy median masofa 12 sm ekanini ko‘rsatadi. Mediana — tartiblangan qiymatlarning o‘rtasidagi qiymat bo‘lib, o‘ta chekka qiymatlardan o‘rtachaga qaraganda kamroq ta’sirlanadi.

Ishtirokchi darajasidagi test ham shunga o‘xshash natija berdi:

Bu Wilcoxon imzoli tartib testi natijasidir. Wilcoxon testi normal taqsimot farazi kuchli bo‘lmagan holatlarda ikki qiymatni yoki bir qiymat bilan referens chegarani solishtirish uchun ishlatiladigan parametrik bo‘lmagan testdir. Bu yerda ishtirokchilarning median xayoliy do‘st masofalari 70 sm chegaradan sezilarli darajada past bo‘lgan.

Vizual nuqtayi nazar bo‘yicha asosiy nisbat quyidagicha:

1PP — first-person perspective, ya’ni birinchi shaxs nuqtayi nazaridir. Tanaga tayangan nuqtayi nazar esa birinchi shaxs va aralash nuqtayi nazarlarning birgalikdagi hisobidan olinadi. Bu natija xayoliy do‘st tajribalari ko‘pincha insonning o‘z tanasi markazidan eslanganini ko‘rsatadi.

Xayoliy do‘st tajribasi bo‘lgan va bo‘lmagan guruhlarning SenPQ ballari quyidagicha solishtirilgan:

Bu yerda IC+ — bolaligida xayoliy do‘st tajribasini bildirgan guruhni, IC- esa bunday tajribani bildirmagan guruhni anglatadi. Cohen’s d effekt o‘lchamidir. d = 0.66 o‘rtachaga yaqin va e’tiborga molik guruh farqini ko‘rsatadi.

Dissotsiatsiya ballarida esa sezilarli farq topilmagan:

Bu natija xayoliy do‘st tarixi sog‘lom kattalar namunasida umumiy dissosiativ moyillik bilan ahamiyatli ravishda bog‘liq emasligini ko‘rsatadi.

Logistik regressiya tahlilida xayoliy do‘st tarixini ahamiyatli tarzda bashorat qilgan o‘zgaruvchi SenPQ bo‘lgan:

OR — odds ratio, ya’ni ehtimollar nisbatidir. Bu qiymat sezilgan mavjudlik moyilligi oshgan sari bolalikda xayoliy do‘st bildirgan bo‘lish ehtimoli ham ortishini ko‘rsatadi. Biroq bu munosabat sababiy isbot emas; faqat statistik bog‘liqlikni bildiradi.

Grafik, jadval va sxemaning asosiy mazmuni

Tadqiqotdagi birinchi rasm xayoliy do‘stlar qaysi yo‘nalishlarda va qaysi masofalarda joylashganini ko‘rsatadi. Asosiy xabar shuki: xayoliy do‘st bildirishlari ko‘proq tananing bevosita atrofida jamlangan. Old, o‘ng, chap, yuqori va past yo‘nalishlarda bildirilgan joylashuvlarning ko‘pi 70 sm chegarasi ichida qolgan. Bu xayoliy do‘stlar faqat uzoq va mavhum tasvirlar emas, balki tanaga yaqin ijtimoiy mavjudotlar kabi ifodalanishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Xuddi shu rasmning ikkinchi paneli xayoliy do‘stning qaysi yo‘nalishlarda ko‘proq sezilganini ko‘rsatadi. Natijalar ayniqsa old va yon hududlarning muhimligini anglatadi. Bu jihat kattalardagi “seziladigan mavjudlik” tajribalaridan farq qiladi; chunki kattalardagi felt presence holatlari ko‘pincha orqa yoki yon tanaviy hududda bildiriladi. Xayoliy do‘stlarning ko‘proq old va yon tomonga joylashishi, ular bolalikda ko‘proq ijtimoiy, o‘yin markazli va o‘zaro ta’sirli tarzda qurilganini anglatishi mumkin.

Ikkinchi rasm vizual nuqtayi nazar taqsimotini ko‘rsatadi. Ishtirokchilarning 55,6 foizi xayoliy do‘st tajribasini birinchi shaxs nuqtayi nazaridan, 33,3 foizi aralash nuqtayi nazardan, 8,9 foizi uchinchi shaxs nuqtayi nazaridan, juda kichik qismi esa eslay olmasligini bildirgan. Birinchi shaxs va aralash nuqtayi nazarlar birgalikda olinsa, tanaga tayangan ulush 88,9 foizga chiqadi. Bu tajribaning tanaviy o‘zini anglash bilan kuchli bog‘liqlikda eslanganini ko‘rsatadi.

Uchinchi rasm xayoliy do‘st tarixi bo‘lgan va bo‘lmagan kishilarning SenPQ ballarini taqqoslaydi. Xayoliy do‘st tarixi bo‘lgan guruh umumiy sezilgan mavjudlik ballari hamda ijobiy/zararsiz va biroz bezovta qiluvchi mavjudlik hissi kichik o‘lchovlarida yuqoriroq ball olgan. Ammo dissotsiatsiya jadvali bu farq umumiy dissosiativ moyillikdan kelib chiqmaganini ko‘rsatadi.

Jadvallar birga o‘qilganda asosiy xabar shuki: bolalikdagi xayoliy do‘st tajribasi sog‘lom kattalar namunasida kattalik davridagi yaqinida kimdir bordek hissini kuchliroq bildirish bilan bog‘liq; biroq bu bog‘liqlik umumiy dissotsiatsiya bilan izohlanmaydi.

Tajribalar qanday o‘tkazilgan?

Bu ish laboratoriya tajribasi emas, onlayn so‘rovnoma asosidagi tadqiqotdir. Ishtirokchilar avval demografik ma’lumotlarini bergan, so‘ng dissotsiatsiya va sezilgan mavjudlik shkalalarini to‘ldirgan. Bolalikda xayoliy do‘st tajribasini bildirganlar esa o‘z xayoliy do‘stlarining xususiyatlarini batafsil so‘raydigan anketa to‘ldirgan.

Xayoliy do‘st tajribasi bo‘lgan ishtirokchilardan ularning do‘sti qaysi yo‘nalishda va qanchalik uzoqlikda paydo bo‘lgani so‘ralgan. Yo‘nalishlar old, orqa, o‘ng, chap, yuqori va past deb ajratilgan. Ishtirokchilar shuningdek xayoliy do‘stlarini birinchi shaxs nuqtayi nazaridanmi, uchinchi shaxs nuqtayi nazaridanmi yoki aralash tarzda eslashganini bildirishgan.

Birinchi gipoteza xayoliy do‘stlar tanaga yaqin hudud ichida joylashishini taxmin qilgan edi. Bu gipoteza tasdiqlangan. Bildirishlarning ko‘pi 70 sm chegarasi ichida qolgan, ishtirokchilarning mediana masofalari ham bu chegaradan sezilarli darajada past bo‘lgan.

Ikkinchi gipoteza tajribalar asosan tana markazli nuqtayi nazar bilan eslanishini kutgan edi. Bu ham tasdiqlangan. Birinchi shaxs va aralash nuqtayi nazarlar birgalikda ko‘rib chiqilganda, tanaga tayangan tajriba ulushi juda yuqori bo‘lgan.

Uchinchi gipoteza bolaligida xayoliy do‘st tajribasi bo‘lgan kishilar kattalik davrida sezilgan mavjudlik moyilligini yuqoriroq ko‘rsatishini taxmin qilgan. Bu ham tasdiqlangan. Xayoliy do‘st tarixi bo‘lgan guruh SenPQ ballarida sezilarli darajada yuqori natija ko‘rsatgan.

Qo‘shimcha tahlillarda dissotsiatsiya ballari guruhlar o‘rtasida sezilarli farq ko‘rsatmagan. Logistik regressiyada xayoliy do‘st tarixini ahamiyatli tarzda bashorat qilgan o‘zgaruvchi SenPQ bali bo‘lgan; yosh, jins va DIS-Q ahamiyatli bashorat qiluvchi bo‘lmagan.

Natijalar nimani ko‘rsatadi?

Tadqiqotning birinchi xulosasi — xayoliy do‘st tajribalari ko‘pincha tanaga yaqin hududda joylashganidir. Bu xayoliy do‘stlar faqat mavhum ongiy figuralar bo‘lmasligi, balki tana atrofidagi ijtimoiy o‘zaro ta’sir maydoniga joylashtirilgan ifoda shakllari bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Ikkinchi xulosa — xayoliy do‘st tajribalarining ko‘pincha tana markazli nuqtayi nazar bilan eslanishidir. Bu topilma tajribaning insonning tanaviy joylashuvi va birinchi shaxs dunyosi bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Uchinchi xulosa — bolaligida xayoliy do‘st tajribasi bo‘lgan kattalar kattalik davrida sezilgan mavjudlik moyilligi bo‘yicha yuqoriroq ball ko‘rsatishidir. Bu bog‘liqlik xayoliy do‘stlar bilan felt presence tajribalari o‘rtasida umumiy “ijtimoiy agent yaratish” moyilligi bo‘lishi mumkinligini anglatadi.

To‘rtinchi xulosa — bu munosabat umumiy dissosiativ moyillik bilan izohlanmasligidir. Sog‘lom namunada xayoliy do‘st tajribasi bo‘lgan va bo‘lmagan kishilar orasida DIS-Q ballari sezilarli farq qilmaydi. Shuning uchun xayoliy do‘st tarixi avtomatik ravishda dissosiativ muammo belgisi sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Beshinchi xulosa — xayoliy do‘st va kattalikdagi felt presence o‘rtasida ham o‘xshashlik, ham farq borligidir. O‘xshashlik shundaki, ikkalasi ham tanaga yaqin maydon va ijtimoiy agentni ifodalash mexanizmlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Farq esa joylashuv yo‘nalishida: kattalikdagi felt presence ko‘pincha orqa yoki yon hududda bildirilsa, bolalik xayoliy do‘stlari bu ishda ko‘proq old va yon etkileşim maydonida eslangan.

Nega bu muhim?

Ushbu ish bolalik tasavvurini faqat “to‘qima personaj” darajasida emas, balki tana, makon va ijtimoiy bilish munosabatida ko‘rib chiqishga chaqiradi. Bolaning xayoliy do‘sti faqat ongdagi hikoya qahramoni bo‘lmasligi mumkin; u bolaning tanasi atrofida, o‘zaro ta’sirga ochiq ijtimoiy mavjudot sifatida ifodalanishi mumkin.

Bu qarash rivojlanish psixologiyasi uchun muhim. Bolalikda tana sxemasi, yaqin hudud idroki, birinchi shaxs nuqtayi nazari va ijtimoiy bilish hali rivojlanishda bo‘ladi. Ana shu moslashuvchan davr bolalarning ichki tarzda yaratgan ijtimoiy agentlarni tanaga yaqin o‘yin maydoniga joylashtirishini osonlashtirishi mumkin.

Tadqiqot kattalik davridagi sezilgan mavjudlik tajribalarini ham kengroq davomiylik ichida o‘ylash imkonini beradi. Bu tajribalar faqat klinik yoki patologik doirada emas, balki inson miyasining ijtimoiy mavjudotlarni yaratish va joylashtirish qobiliyati bilan bog‘liq umumiy kognitiv moyillik sifatida ko‘rilishi mumkin.

Bu natija psixologiya va kognitiv neyrofan uchun qimmatli, chunki ijtimoiy tasavvur, tana ifodasi, peripersonal space va mavjudlik hissi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘lchanadigan qiladi. Kelajakda virtual reallik, tana illuziyalari va uzoq muddatli bolalar rivoji tadqiqotlari bilan bu bog‘liqlikni yanada bevosita sinash mumkin.

E’tibor beriladigan jihatlar

Tadqiqotning eng muhim cheklovi — bolalik tajribalarining kattalardan retrospektiv ravishda eslab so‘ralganidir. O‘rtacha ishtirokchi yoshi taxminan 24 bo‘lgani uchun, ko‘plar bolalikdagi tajribalarni yillar o‘tib bildirgan. Bu xotira tarafkashligi va qayta qurish ta’sirini keltirib chiqarishi mumkin.

Ikkinchi cheklov — namuna tuzilmasidir. Tadqiqot bitta turk universiteti atrofidan to‘plangan kattalar bilan o‘tkazilgan. Ishtirokchilarning katta qismi ayollar va bakalavr talabalaridir. Shuning uchun natijalarni turli yosh guruhlari, madaniyatlar yoki klinik namunalarga bevosita yoyish mumkin emas.

Uchinchi cheklov — vizual nuqtayi nazar o‘lchovining yagona majburiy tanlov bandiga tayanishidir. Xayoliy do‘st tajribasi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin; ba’zan birinchi shaxs, ba’zan uchinchi shaxs, ba’zan esa aralash tarzda eslanadi. Bitta bandli o‘lchov bu boylikni cheklangan darajada qamrab oladi.

To‘rtinchidan, tadqiqot sabab-oqibat aloqasini o‘rnatmaydi. Xayoliy do‘st tajribasi kattalikdagi sezilgan mavjudlik moyilligiga sabab bo‘ladi deyish to‘g‘ri emas. Ko‘proq maqbul talqin shuki, ikkala tajriba ham ayrim kishilarda kuchliroq bo‘lgan ijtimoiy agent yaratish yoki tanaviy ifoda moslashuvchanligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Beshinchidan, tadqiqot klinik bo‘lmagan sog‘lom namuna bilan o‘tkazilganini unutmaslik kerak. Sezilgan mavjudlik tajribasi ayrim kishilarda bezovta qiluvchi yoki klinik jihatdan muhim bo‘lishi mumkin; bu holatlar ushbu ish doirasidan tashqarida baholanishi kerak.

Xulosa

Ushbu tadqiqot bolalikdagi xayoliy do‘st tajribalari tanaga yaqin fazoviy maydon va tana markazli nuqtayi nazar bilan kuchli bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadigan qiziqarli dastlabki ishdir. Xayoliy do‘stlar faqat mavhum fikr mahsuli emas; ular bolaning yaqin tana maydoniga joylashgan, ijtimoiy ma’no tashuvchi ichki agent ifodalari bo‘lishi mumkin.

Topilmalar, shuningdek, bolaligida xayoliy do‘st tajribasi bo‘lgan kattalar kattalikda “yaqinida kimdir bordek” hissini ko‘proq bildirishini ko‘rsatadi. Shunga qaramay dissosiativ moyilliklarda sezilarli farq yo‘qligi bu tajribalarni sog‘lom namunalarda bevosita patologik deb talqin qilmaslik kerakligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Verianla o‘quvchisi uchun asosiy xabar shuki: inson ongi ijtimoiy mavjudotlarni faqat fikr sifatida emas, balki tanaga yaqin makon ichida ham ifodalay oladi. Bolalik xayoliy do‘stlari va kattalikdagi sezilgan mavjudlik tajribalari — miyaning ijtimoiy agentlarni tanaviy va fazoviy shaklda qurish qobiliyatining turli ko‘rinishlari bo‘lishi mumkin.

Manba va metodik izoh

Ushbu maqola Burak Erdeniz va Bigna Lenggenhager tomonidan tayyorlangan “Spatial Aspects of Felt Presence and the Phenomenon of Childhood Imaginary Companions: Peripersonal Space, Embodied Perspective, and Continuity of Agent Propensity” nomli preprint ish asosida yozilgan. Tadqiqot xayoliy do‘stlar, sezilgan mavjudlik, peripersonal space, tanaviy o‘zini anglash, bashoratli ishlov berish, ijtimoiy agent ifodasi va dissotsiatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni sog‘lom kattalar namunasida tekshiradi.

Bu kontent so‘zma-so‘z tarjima emas; ishning asosiy g‘oyasi Verianla nashr uslubiga mos ravishda soddalashtirilgan va original o‘zbekcha tahririy maqolaga aylantirilgan.

Bu kontent psixologik, psixiatrik, nevrologik yoki tibbiy tavsiya emas. Xayoliy do‘st, mavjudlik hissi, dissotsiatsiya yoki idrokiy tajribalar bilan bog‘liq shaxsiy va bezovta qiluvchi holatlarda mutaxassis yordami olinishi kerak.