Uglerod asosidagi VYNS yupqa plyonka tayanchi, polivinilxlorid–polivinilatsetat sopolimeridan tashkil topgan juda yupqa VYNS membrana sirtini elektr o‘tkazuvchan grafen yoki uglerod nanotubka materiali bilan qoplash orqali tayyorlanadigan va past energiyali radioaktiv manbalarni spektrometrik o‘lchashda o‘tkazuvchi tashuvchi sifatida ishlatish ko‘zda tutilgan tuzilmadir. Ushbu tadqiqot qaytarilgan grafen oksidi (reduced graphene oxide, rGO), bevosita eksfoliatsiyalangan grafen (directly exfoliated graphene, deG) va ko‘p devorli uglerod nanotubka (multi-walled carbon nanotube, MWCNT) dispersiyalaridan tayyorlangan uglerod bilan qoplangan VYNS plyonkalarni an’anaviy Au–Pd metallizatsiyalangan VYNS tayanchi bilan taqqoslagan.
Tadqiqotning asosiy muammosi shundaki, past energiyali elektronlarni spektrometrik o‘lchashda manba tayanchi ham juda yupqa va atom raqami past, ham yetarlicha elektr o‘tkazuvchan bo‘lishi kerak. An’anaviy VYNS tayanchlari shu maqsadda Au yoki Au–Pd bilan metallizatsiya qilinishi mumkin; biroq manba Au–Pd eritmasining qimmatligi va metallizatsiya vaqtida yupqa VYNS plyonkalarning tez-tez sinishini usulning kamchiliklari sifatida ko‘rsatadi.
Tadqiqotda grafen asosidagi materiallar ikki xil yondashuv orqali ko‘rib chiqilgan. rGO grafitni oksidlash, grafen oksidiga aylantirish, so‘ng L-askorbin kislotasi bilan kimyoviy qaytarish va 400 °C da Ar atmosferasida termik tavlash orqali tayyorlangan. deG esa grafitni suyuq fazada bevosita eksfoliatsiya qilish yo‘li bilan olinadigan bir necha qatlamli grafen yondashuvini ifodalaydi. Bundan tashqari, atsetilenning katalitik parchalanishi bilan sintez qilingan MWCNTlar sinovdan o‘tkazilgan.
rGO, deG va MWCNT materiallari SDBS, Triton X-100 yoki natriy sitrat saqlovchi suvli dispersiyalar ko‘rinishida tayyorlangan; dispersiyalar VYNS plyonkalar ustiga spin-coating usuli bilan qoplangan. Tayyorlangan tayanchlarga 55Fe eritmasi tomizilib bug‘latish orqali past energiyali radioaktiv manbalar hosil qilingan va manbalarning spektrlari %90 argon–%10 metan gazi bilan 750 kPa da ishlaydigan 4π bosimli proporsional hisoblagichda o‘lchangan.
Manbaning eng muhim natijasi — rGO–Triton X-100 plyonkasi an’anaviy Au–Pd metallizatsiyalangan manba bilan taqqoslanadigan spektral sifat ko‘rsatganidir. rGO–Triton X-100 spektrida asosiy cho‘qqi yaxshi aniqlangan, taxminan 3 keV hududidagi argon qochish cho‘qqisi esa farqlanadigan va toza ko‘ringan. rGO–SDBS hamda deG–SDBS/deG–Triton X-100 manbalari ham grafen asosidagi muqobillarning amalda qo‘llanishini qo‘llab-quvvatlovchi natijalar bergan.
Bunga qarama-qarshi ravishda, rGO–natriy sitrat, MWCNT–SDBS va MWCNT–Triton X-100 manbalarida haddan tashqari nisbiy qochish cho‘qqisi intensivligi va past energiyali spektral dumlar kuzatilgan. Mualliflar bu xatti-harakat tayanch o‘tkazuvchanligining yetarli emasligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini aytadilar, biroq buni bevosita elektr o‘tkazuvchanlik o‘lchovi bilan isbotlamaydilar. Shu sabab MWCNT dispersiyalari tadqiqotda past energiyali elektronlarni o‘lchash uchun radioaktiv manba tayanchi sifatida mos deb topilmagan.
Tadqiqotning asosiy cheklovi spektral taqqoslash asosan grafik shaklda berilganidir. Har bir plyonka uchun alohida FWHM/energiya ajrata olish jadvali, noaniqlik, xatolik chizig‘i yoki statistik takroriylik tahlili berilmagan. Manba barcha sinov manbalarining ajrata olish qobiliyati 0,9 keV dan yuqori ekanini bildiradi, biroq har birining aniq qiymatini jadval ko‘rinishida bermaydi. Xuddi shuningdek, xarajat afzalligi va plyonka sinishini kamaytirish salohiyati miqdoriy iqtisodiy yoki ishonchlilik tahlili bilan o‘lchanmagan.
Batafsil Tushuntirish
Nega radioaktiv manba tayanchi o‘tkazuvchan bo‘lishi kerak?
Past energiyali elektron spektrometriyasida radioaktiv namuna juda yupqa tashuvchi ustiga joylashtirilishi kerak. Tayanch juda qalin yoki atom raqami yuqori bo‘lsa, chiqarilgan zarrachalarning yutilishi va sochilishi ortishi mumkin. Shu sabab manba tayanchlarida past sirt zichligi, past o‘rtacha atom raqami va yetarli mexanik mustahkamlik talab qilinadi.
Elektron chiqarilganda namuna ustida elektr zaryadi qoldirishi mumkin. Agar manba tayanchi bu zaryadni olib keta olmasa, namuna atrofidagi elektr maydoni o‘zgarishi mumkin. Proporsional hisoblagichda keyingi elektron hodisalari hosil qiladigan impulslar bundan ta’sirlanishi va ayniqsa past energiyali elektron spektri buzilishi mumkin.
Shu sabab an’anaviy VYNS membranalari Au yoki Au–Pd kabi o‘tkazuvchan metallar bilan qoplanadi. Manba oltin oson tayyorlanishi, oksidlanish va kimyoviy ta’sirga chidamliligi hamda xona haroratida migratsiya tezligining pastligi sabab afzal ko‘rilishini tushuntiradi.
Biroq Au–Pd qoplamaning ikki amaliy kamchiligi bor: metall eritmasi qimmat va juda yupqa VYNS plyonkalar metallizatsiya paytida sinishi mumkin. Tadqiqotning uglerod qoplamaga yo‘nalishidagi asosiy motivatsiya shudir.
Uglerod Asosidagi Yupqa Plyonka Nega Radioaktiv Manba Tayanchi Sifatida Ishlatilishi Mumkin?
Grafen va uglerod nanotubkalari elektr o‘tkazuvchanligidan tashqari, uglerodning atom raqami pastligi va yupqa plyonka hosil qila olish xususiyati sabab past energiyali nurlanishni o‘lchashda o‘tkazuvchi manba tayanchi nomzodlaridir; biroq ushbu tadqiqot natijalari materialning faqat ugleroddan iborat bo‘lishi yetarli emasligini, suvli dispersiyaning barqarorligi, plyonka morfologiyasi va sirt faol modda–uglerod o‘zaro ta’siri ham spektral sifatni belgilashini ko‘rsatadi.
VYNS nima?
VYNS, manbada polivinilxlorid–polivinilatsetat sopolimeri sifatida ta’riflangan va radionuklid manbalar uchun yupqa membrana tayyorlashda keng ishlatiladigan polimer tayanchdir.
VYNS membranalari ko‘pincha zanglamaydigan po‘lat yoki alyuminiy halqalarga taranglanadi. Materialning muhim afzalligi juda yupqa plyonka hosil qila olishidir. Biroq VYNS dimetilformamid (DMF), N-metil-2-pirrolidon (NMP) va dimetilsulfoksid (DMSO) kabi grafen va uglerod nanotubka dispersiyalarida tez-tez ishlatiladigan organik erituvchilarga chidamli emas.
Shu sabab tadqiqotning muhim dizayn shartlaridan biri uglerod materiallarini organik erituvchilar o‘rniga suvli dispersiyalardan qoplash imkoniga ega bo‘lish edi.
Manba ichidagi birlik izohi: kirish qismida VYNS plyonka qalinligi/sirt zichligini tushuntiruvchi jumlada bir necha yuz μg cm−2 ifodasi bilan birga “5–10 μm cm−2” ko‘rinishida o‘lchov jihatidan muammoli birlik yozilgan. Tadqiqot bu qiymatni natijalar tahlilida ishlatmagani sabab bu yerda aniq VYNS qalinligi sifatida qayta talqin qilinmagan.
rGO, GO va deG orasidagi farq nima?
Grafen oksidi (GO), grafitning kuchli oksidlanish orqali qatlamlararo tuzilishi o‘zgartirilib, kislorod saqlovchi funksional guruhlar qo‘shilishi natijasida olinadigan grafen hosilasidir. Oksidlanish grafit qatlamlarining ajralishini osonlashtiradi, biroq nuqsonlar va kislorodli guruhlar grafenning asl sp² bog‘langan tuzilishini qisman buzadi.
Qaytarilgan grafen oksidi (rGO), GO ustidagi kislorodli guruhlar kimyoviy va/yoki termik usullar bilan katta darajada olib tashlanishi natijasida olinadi. Qaytarish grafitik kon’yugatsiyani qisman tiklaydi, biroq uni mutlaqo nuqsonsiz bir qatlamli grafenga aylantirmaydi.
deG, manbada grafitni suyuq fazada bevosita eksfoliatsiya qilish natijasida ishlab chiqarilgan bir necha qatlamli, kamroq nuqsonli grafen sifatida ko‘rib chiqiladi. Bu yondashuv yuqori sifatli grafen qatlamlarini berishi mumkin, biroq manba adabiyot kontekstida yaxshi dispersiyalangan sof grafen nanosheet hosildorligi odatda %2 dan past bo‘lishi mumkinligini qayd etadi.
Ushbu tadqiqotda deG dispersiyalari sonikatsiyadan keyin 3000 rpm da 15 daqiqa sentrifugalangan, eksfoliatsiyalanmagan grafit cho‘ktirilgan va bir necha qatlamli grafen parchalari saqlovchi yuqori supernatant ishlatilgan.
Nega sirt faol modda kerak?
Grafen va MWCNT kabi uglerod materiallari juda gidrofobdir. Shu sabab ularning suvda o‘z-o‘zidan uzoq vaqt bir xil taqsimlanishi qiyin. Sirt faol modda molekulalari uglerod sirtiga gidrofob o‘zaro ta’sirlar, π–π o‘zaro ta’sirlari, vodorod bog‘lari yoki elektrostatik o‘zaro ta’sirlar orqali adsorbsiyalanib, zarrachalarning qayta birikishini kamaytirishi mumkin.
Tadqiqotda ikki aniq sirt faol modda ishlatilgan:
- SDBS: natriy dodesilbenzolsulfonat; ionli sirt faol modda.
- Triton X-100: noionli sirt faol modda.
1-jadval rGO uchun natriy sitrat saqlovchi dispersiyani ham beradi. Jadval ustuni uni “surfactant” sarlavhasi ostida keltiradi. Bunga qarshi, natijalar bo‘limi rGO–natriy sitrat manbasini yomon spektral xatti-harakat ko‘rsatgan guruhga kiritadi va “sirt faol moddaning yo‘qligi tavsiya etilmasligini” bildiradi. Shu sabab Verianla matnida natriy sitrat SDBS va Triton X-100 bilan ilmiy jihatdan bir xil sinfga mansub deb taxmin qilinmay, “barqarorlashtiruvchi qo‘shimcha” sifatida tilga olinadi.
Oldingi tadqiqotdan farqi nima edi?
Mualliflarning avvalgi tadqiqoti rGO asosidagi yupqa plyonkalarning radionuklid manba tayanchi sifatida ishlatilishini o‘rgangan edi. Biroq avvalgi tadqiqot faqat rGO ga qaratilgan va eng yaxshi natija gidroyod kislotasi bilan qaytarilgan rGO bilan olingan edi.
Ushbu tadqiqotda ikki kamchilikni bartaraf etishga urinish qilingan:
- rGO dan tashqari deG va MWCNT kabi turli uglerod materiallari taqqoslashga kiritilgan.
- Gidroyod kislotasi o‘rniga L-askorbin kislotasi va termik tavlashni o‘z ichiga olgan boshqa rGO qaytarish yo‘li ishlatilgan.
Grafen oksidi qanday sintez qilindi?
GO sintezi Tour usuliga asoslangan. Manbada berilgan jarayon ketma-ketligi quyidagicha:
- 3 g grafit kukuni va 18 g KMnO4 bekerga solingan.
- 400 mL konsentrlangan H2SO4/H3PO4 aralashmasi 9:1 hajm nisbatida qo‘shilgan.
- Aralashma 50 °C da 16 soat aralashtirilgan.
- 400 mL muzdek Milli-Q suvi va 10 mL %30 H2O2 qo‘shilib oksidlanish to‘xtatilgan.
- Suspenziya tun bo‘yi dekantatsiya qilingan.
- Qolgan qattiq modda filtrlangan va 250 mL %10 v/v HCl bilan, keyin supernatant pH i 6–6,5 bo‘lguncha ultra sof suv bilan yuvilgan.
- Grafit oksidi muzlatib quritish orqali quritilgan.
rGO qanday tayyorlandi?
GO ni qaytarishda gidrotermal–kimyoviy birikma usul ishlatilgan:
- 300 mg GO, 60 mL ultra sof suvda 5 mg mL−1 konsentratsiyada dispersiyalangan.
- Aralashma avval ultratovush vannasida 1 soat ushlangan.
- So‘ng Bandelin Sonoplus HD 2070 ultratovush zondi bilan yana 1 soat sonikatsiya qilingan.
- Dispersiya PTFE qoplangan zanglamaydigan po‘lat avtoklavga o‘tkazilib, 120 °C da 24 soat ishlov berilgan.
- Hosil bo‘lgan qoldiqqa 6 g L-askorbin kislotasi qo‘shilgan; manba ushbu bosqichdagi L-askorbin kislota konsentratsiyasini 100 mg mL−1 deb ko‘rsatgan.
- Aralashma yana 48 soat aralashtirilgan.
- Mahsulot ultra sof suv bilan ikki marta yuvilib, 60 °C da vakuum ostida quritilgan.
- Yakuniy termik tavlash Ar atmosferasida 400 °C da 24 soat bajarilgan.
- rGO agat hovonchada maydalangan.
MWCNT qanday sintez qilindi?
MWCNT sintezida gaz fazasidagi atsetilenning katalitik parchalanishidan foydalanilgan. Tizim gorizontal pech va kvars naydan iborat bo‘lgan va reaksiya zonasi 1023 K da ishlatilgan.
Temir katalizator prekursori sifatida Fe(CO)5 ishlatilgan. Prekursor eritmasi 0 °C da saqlangan va undan N2 pufakchalatilib reaksiya zonasiga tashilgan. N2 tashuvchi gaz, H2 esa metall katalizatorni qaytarish uchun ishlatilgan.
Fe(CO)5 ning termik parchalanishi temir nanozarrachalarini hosil qilgan va MWCNTlar ushbu zarrachalarda yadrolanib o‘sgan. Kvars plastinalar reaktor markaziga joylashtirilgan, nanotubkalar ham shu plastinalar, ham kvars reaktor nayining devorlarida to‘plangan.
Yetti dispersiya qanday tayyorlandi?
| Dispersiya | Uglerod materiali | Konsentratsiya | Barqarorlashtiruvchi komponent |
|---|---|---|---|
| 1 | rGO | 0,1 mg mL−1 | SDBS |
| 2 | rGO | 0,1 mg mL−1 | Triton X-100 |
| 3 | rGO | 0,1 mg mL−1 | Natriy sitrat |
| 4 | deG | 10 mg mL−1 | SDBS |
| 5 | deG | 10 mg mL−1 | Triton X-100 |
| 6 | CNT/MWCNT | 1 mg mL−1 | SDBS |
| 7 | CNT/MWCNT | 1 mg mL−1 | Triton X-100 |
Barcha suspenziyalar zond sonikatorda 2 soat sonikatsiya qilingan. deG dispersiyalarida qo‘shimcha ravishda 3000 rpm da 15 daqiqa sentrifugalash qo‘llanib, eksfoliatsiyalanmagan grafit cho‘ktirilgan va bir necha qatlamli grafen saqlovchi yuqori suyuqlik olingan.
Manba SDBS, Triton X-100 va natriy sitrat miqdorlari adabiyotdagi optimal qiymatlarga muvofiq qo‘shilganini aytadi; biroq asosiy PDF bu qo‘shimchalarning har bir dispersiyadagi aniq konsentratsiyasini bermaydi. Shu sabab takror ishlab chiqarish nuqtai nazaridan ushbu parametr manba matnida yetishmaydi.
VYNS ustiga uglerod plyonka qanday qoplandi?
VYNS membrana avval ultra sof suv yuzasiga VYNS eritmasini tomizish orqali tayyorlangan. Polimer suv yuzasida yoyilib plyonka hosil qilgach, alyuminiy halqa suvga botirilib plyonka halqaga olingan. Halqa tashqarisidagi ortiqcha polimer skalpel bilan kesilib, plyonka xona haroratida yoki infraqizil lampa ostida quritilgan.
Uglerod qoplashda alyuminiy halqalar polietilen tereftalat (PET) qatlam ustiga joylashtirilib, Kapton lenta bilan mahkamlangan va CONVAC 1001 spin coater vakuumi bilan ushlab turilgan.
Har bir VYNS plyonkaga 1 mL uglerod dispersiyasi qo‘llangan. Spin dasturi uch bosqichdan iborat:
| Bosqich | Aylanish tezligi | Davomiylik |
|---|---|---|
| 1 | 200 rpm | 10 s |
| 2 | 500 rpm | 45 s |
| 3 | 1000 rpm | 10 s |
Mualliflar ushbu dastur VYNS membranani sindirmasdan sirtni qoplash imkonini berganini bildiradilar.
Materiallar qanday tavsiflandi?
| Usul | Qurilma / sharoit | Maqsad |
|---|---|---|
| XRD | Philips PW3040/00 X'Pert MPD/MRD; Cu-Kα, λ = 0,15406 nm; 45 kV; 40 mA; 0,01° qadam; 20 s/qadam | Grafitik tuzilma, GO/rGO aylanishi va MWCNT kristall xususiyatlarini baholash |
| FTIR | Varian Excalibur Series 3100; KBr beamsplitter; 7000–400 cm−1 qurilma diapazoni | Kislorodli funksional guruhlar va GO → rGO qaytarilishini kuzatish |
| SEM | FEG-Nova Nano SEM 230; ELD ikkilamchi elektron detektori | Qattiq uglerod materiallari va yupqa plyonkalar morfologiyasini o‘rganish |
| Tyndall effekti | 650 nm lazer; 10 mm yorug‘lik yo‘lli kvars kyuveta; optik X-cube prizma | Suvli dispersiyalarning kolloid xatti-harakatini vizual baholash |
| 4π PPC | %90 Ar/%10 CH₄ PR gazi; 750 kPa | 55Fe past energiyali manbalarning spektral sifatini taqqoslash |
Muhim usul farqi: SEM tekshiruvidan oldin namuna sirtlari BALTEC/Leica EM ACE600 qurilmasida yupqa oltin qoplama bilan metallizatsiya qilingan. Ushbu oltin qoplama faqat SEM namuna tayyorlash uchun. Spektral nazoratda ishlatiladigan an’anaviy Au–Pd qoplangan VYNS radioaktiv manba bilan ayni tajriba jarayoni emas.
XRD GO va rGO aylanishini qanday ko‘rsatdi?
GO uchun XRD da \(2\theta=10{,}62^\circ\) atrofida (001) cho‘qqisi kuzatilgan. Manba buni grafitik tuzilmaning oksidlanishi va karbonil, karboksil, epoksid hamda gidroksil kabi kislorodli funksional guruhlar hosil bo‘lishi bilan bog‘laydi.
Kimyoviy va termik qaytarishdan keyin rGO ning (001) tasmasi yo‘qolgan, taxminan \(2\theta=25{,}80^\circ\) atrofida grafitga o‘xshash, biroq keng cho‘qqi ko‘ringan. Manba bu o‘zgarishni kislorodli guruhlarning sezilarli darajada olib tashlanishi va grafitik kristall tartibning qisman tiklanishi bilan izohlaydi.
Cho‘qqining kengligi yuqori eksfoliatsiya darajasi va yupqa, bir necha qatlamli grafen tuzilishi bilan bog‘langan. Shu bilan birga, rGO ning qatlamlararo masofasi nazariy grafit qiymatidan hanuz kattaroq bo‘lishi qoldiq kislorod guruhlari va tuzilma nuqsonlari to‘liq yo‘qolmaganiga bog‘langan.
MWCNT XRD natijasi va Scherrer tenglamasi
MWCNT namunasida manba 26,45° va 44,57° cho‘qqilarini CNT tuzilishiga xos deb ta’riflaydi. Shuningdek, 38,30°, 44,57°, 64,78°, 71,80° va 77,90° cho‘qqilarini sintezda ishlatilgan katalizator turlari bilan bog‘laydi.
Manba ichidagi ustma-ust tushish izohi: 44,57° qiymati matnda ham CNT ga xos cho‘qqilar, ham katalizator bilan bog‘langan cho‘qqilar qatorida keltiriladi. Manba ushbu cho‘qqining ikki hissasini alohida cho‘qqi dekonvolyutsiyasi bilan ajratmaydi; shu sabab bu yerda bitta kelib chiqishga majburan bog‘lanmagan.
Kristallit o‘lchami Scherrer Tenglamasi (1) yordamida hisoblangan:
\[ D_p= \frac{0.94\lambda} {\beta_{1/2}\cos\theta'} \]
Formula nimani hisoblaydi? X-nur difraksiya cho‘qqisining kengligidan xarakterli kristallit o‘lchamining taxminiy qiymatini hisoblash uchun ishlatiladi.
- \(D_p\): hisoblangan kristallit o‘lchami.
- \(\lambda\): ishlatilgan X-nur to‘lqin uzunligi; ushbu tajribada Cu-Kα uchun 0,15406 nm.
- \(\beta_{1/2}\): difraksiya cho‘qqisi kengligini ifodalovchi had.
- \(\theta'\): tegishli difraksiya burchagi hadi.
- 0,94: manba tenglamasida ishlatilgan shakl koeffitsiyenti.
Manba MWCNT uchun \(D_p=39{,}49\) nm kristallit o‘lchami va 0,6661 panjara deformatsiyasini qayd etadi. Manba panjara deformatsiyasini hisoblash uchun alohida tenglama bermagani sabab Verianla versiyasida qo‘shimcha deformatsiya formulasi yaratilmagan.
FTIR GO ning qaytarilishini qanday qo‘llab-quvvatladi?
| To‘lqin soni | Manba tayinlashi |
|---|---|
| 1056 cm−1 | C–O cho‘zilish tebranishi |
| 1232 cm−1 | C–O–C egilish |
| 1633 cm−1 | Aromatik C=C cho‘zilish |
| 1749 cm−1 | Karbonil C=O cho‘zilish |
| 3251 cm−1 | C–OH va suv bilan bog‘liq keng O–H cho‘zilish tasmasi |
Ushbu kislorodli funksional guruh tasmalarining grafitda yo‘qligi Tour oksidlanishi orqali grafit sirtiga kislorod saqlovchi guruhlar qo‘shilganini qo‘llab-quvvatladi.
rGO spektrida 1056, 1232, 1749 va 3251 cm−1 tasmalarining yo‘qolishi yoki katta darajada kamayishi L-askorbin kislotasi va undan keyingi termik tavlash kislorodli guruhlarni sezilarli darajada olib tashlaganini ko‘rsatadi.
Manba rGO spektrining grafitga ko‘proq o‘xshashligini elektron kon’yugatsiyaning qisman tiklanishi sifatida talqin qiladi.
SEM tasvirlari nimani ko‘rsatdi?
Manba 4-rasmda haqiqiy material mikrostrukturalarini ko‘rsatadi. Bular tajriba dalili bo‘lgan raster SEM tasvirlari sabab Verianla versiyasida sun’iy SEM tasviri yaratilmagan.
Grafit tartibli va qatlamli plastina morfologiyasini ko‘rsatgan. GO oksidlanishdan keyin tasodifiy to‘plangan, yupqa va burishgan yaproq ko‘rinishiga aylangan. rGO nanosheetlari esa burishgan, to‘lqinsimon va bir-biriga o‘ralgan qatlamlar ko‘rinishida kuzatilgan.
MWCNT namunasida nanotubkalar zich tutamlar holida birikmagani va ko‘proq yo‘nalgan tolali tuzilma ko‘rsatgani bildirilgan. Tasvirlardagi yorqin nuqtalar manba tomonidan MWCNT sintezida ishlatilgan Fe(CO)5 katalizatoridan qolgan Fe turlari bilan bog‘langan.
Qoplangan plyonkalarning SEM tasvirlari nimani ko‘rsatdi?
5-rasm yetti dispersiyadan tayyorlangan yupqa plyonkalarning SEM tasvirlarini taqqoslaydi.
1-dispersiya bo‘lgan rGO–SDBS va 3-dispersiya bo‘lgan rGO–natriy sitrat plyonkalarida zich, bir xil va to‘lqinsimon grafen parchalari kuzatilgan.
rGO–Triton X-100 bilan deG–SDBS va deG–Triton X-100 plyonkalarida esa bir-birining ustiga tushgan grafen nanoplateletlari aniqroq ajralib turadigan tangachasimon mikrostruktura kuzatilgan.
MWCNT–SDBS va MWCNT–Triton X-100 plyonkalarida uglerod nanotubka materiali sirt faol modda matritsasi ichiga ko‘milgan ko‘rinadi. Kam sonli MWCNT aniq ajralgani sabab manba uzoq sonikatsiya jarayoni MWCNT tuzilishini sezilarli buzgan deb talqin qiladi.
Ushbu talqin bevosita mexanik sinish uzunligi o‘lchoviga emas, SEM morfologiyasiga asoslangan; shu sabab “sonikatsiya nanotubkalarni aniq mana shu o‘lchamgacha sindirdi” degan miqdoriy xulosa chiqarib bo‘lmaydi.
Tyndall effekti nega o‘rganildi?
Tyndall effekti, kolloid zarrachalarning yorug‘likni sochishi natijasida lazer nuri yo‘lining dispersiya ichida ko‘rinadigan bo‘lishidir. Tadqiqot ushbu effektni suvli uglerod dispersiyalarining kolloid xususiyatini sifat jihatdan baholash uchun ishlatgan.
650 nm lazer nuri optik X-cube RGB prizmasidan o‘tkazilib, 10 mm optik yo‘lli kvars kyuvetaga yo‘naltirilgan. Tasvirlar kattalashtirish linzalari bilan yozib olingan.
Manba ayniqsa suyultirilgan rGO dispersiyalari 1, 2 va 3 Tyndall effektini ko‘rsatganini va bu kuzatuv ularning kolloid xususiyatini qo‘llab-quvvatlashini bildiradi. Ushbu uch rGO dispersiyasida kengroq yorug‘lik sochilishi kuzatilgan.
55Fe Spektridagi Qochish Cho‘qqisi Nimani Anglatadi?
Ushbu tadqiqotdagi taxminan 3 keV lik past energiyali qochish cho‘qqisi 55Fe manbasining alohida asosiy parchalanish cho‘qqisi emas; manba buni proporsional hisoblagichning argon gazida hosil bo‘lgan X-nurlar aniqlash hajmidan chiqib ketishi natijasida o‘lchangan energiya yetishmay qolishi tufayli yuzaga keladigan detector escape xususiyati deb tushuntiradi.
55Fe nega mos sinov radionuklididir?
55Fe past energiya hududida etalon radionuklid sifatida ishlatiladigan elektron tutish radionuklididir. Manba, 55Fe elektron tutish orqali asosan 55Mn ning asosiy holatiga parchalanishini bildiradi.
Hosil bo‘lgan atom bo‘shliqlarining relaksatsiyasi paytida taxminan:
- 5,9 keV Kα X-nuri, %25,02 ehtimol bilan,
- 6,5 keV Kβ X-nuri, %3,4 ehtimol bilan,
- 4,9–6,5 keV oralig‘ida Auger elektronlari, jami taxminan %60 ehtimol bilan
chiqariladi.
Shu sabab 55Fe manbasi, ayniqsa 5–6,5 keV past energiya hududida manba tayanchi spektral sifatni buzadimi-yo‘qmi, sinash uchun mosdir.
Asosiy spektral cho‘qqi nega bitta o‘tkir chiziq emas?
Manba asosiy cho‘qqilarning aksariyati taxminan Gauss shaklida ekanini, biroq o‘ng tomonlari biroz kamroq tik ekanini bildiradi. Buning sababi Kβ hissasi Kα ga juda yaqin bo‘lishi va gaz to‘ldirilgan detektorda bu ikki hissa to‘liq ajratib bo‘lmasligi bilan izohlanadi.
Asosiy cho‘qqi ayni paytda 5–6,5 keV oralig‘idagi past energiyali elektronlar va fotonlarning hissasini ham o‘z ichiga oladi.
Tayanch o‘tkazuvchanligi spektrga qanday ta’sir qiladi?
Agar tayanch yetarlicha o‘tkazuvchan bo‘lmasa, elektron emissiyasidan keyin namuna ustida zaryad to‘planishi mumkin. Bu zaryad to‘planishi detektor atrofidagi mahalliy elektr maydonini o‘zgartirib, ayrim impulslar pastroq amplitudada o‘lchanishiga va past energiyali dumlar hosil bo‘lishiga hissa qo‘shishi mumkin.
Tadqiqotdagi barcha uglerod plyonkalarida asosiy cho‘qqi ko‘rinishi va qochish cho‘qqisidan ajratilishi tayanchlar hech bo‘lmaganda past energiyali elektronlarni aniqlashga imkon beradigan darajada o‘tkazuvchan xatti-harakat qilganini ko‘rsatadi.
Shunga qaramay, rGO–natriy sitrat va ikki MWCNT manbasida haddan tashqari nisbiy qochish cho‘qqisi intensivligi va past energiya dumlari kuzatilgan. Mualliflar bu yetarli bo‘lmagan tayanch o‘tkazuvchanligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini bildiradilar. “Mumkin” degan chegarani saqlash muhim; tadqiqotda plyonka sheet resistance yoki to‘rt nuqtali zond bilan bevosita o‘tkazuvchanlik o‘lchovi berilmagan.
rGO–Triton X-100 Nega Eng Muvaffaqiyatli Kombinatsiya Deb Baholandi?
rGO–Triton X-100 Au–Pd metallizatsiyalangan nazorat manbasiga o‘xshash energiya ajrata olish qobiliyatini berishi va asosiy cho‘qqini taxminan 3 keV lik qochish cho‘qqisidan toza ajratishi sabab tadqiqotdagi eng muvaffaqiyatli uglerod asosidagi tayanch sifatida ajralib turdi; mualliflar bu xatti-harakatni rGO dagi qoldiq kislorodli sohalarning Triton kabi sirt faol moddalar bilan o‘zaro ta’siri va plyonka hosil bo‘lishini yaxshilashi mumkin bo‘lgan strukturaviy geterogenlik bilan bog‘laydi, biroq bu mexanizm bevosita sirt kimyosi–o‘tkazuvchanlik tajribalari bilan isbotlanmagan.
rGO ning qoldiq kislorod guruhlari nega muhim bo‘lishi mumkin?
rGO mutlaqo nuqsonsiz grafen emas. Manba bir necha nanometrlik tozaroq grafen sohalari bilan ko‘proq oksidlangan sohalar bir xil rGO tuzilishida birga mavjud bo‘lishi mumkinligini tushuntiradi.
Gidroksil va epoksid kabi qoldiq kislorod guruhlari sirt faol modda molekulalari bilan o‘zaro ta’sirni kuchaytirishi mumkin. Mualliflar rGO plyonkalarining yaxshiroq spektral ishlashini ushbu sirt kimyosi bilan bog‘laydilar.
Biroq tadqiqot bu izohni bevosita spektroskopik bog‘lanish energiyasi, sirt faol modda adsorbsiya izotermasi yoki elektr sheet-resistance o‘lchovi bilan sinamagan. Shu sabab mexanizm manba mualliflarining qo‘llab-quvvatlovchi talqinidir.
Qaysi plyonkalar taqqoslanadigan natija berdi?
| Manba tayanchi | Manba matnidagi asosiy kuzatuv | Talqin chegarasi |
|---|---|---|
| Au–Pd / VYNS | An’anaviy etalon manba | Taqqoslash nazorati |
| rGO–Triton X-100 | Au–Pd bilan taqqoslanadigan ajrata olish; toza va farqlanadigan qochish cho‘qqisi | Tadqiqotdagi eng yaxshi uglerod asosidagi spektral natija |
| rGO–SDBS | Qochish cho‘qqisi intensivligi rGO–Triton ga o‘xshash, biroq kamroq toza | Grafen asosidagi amalda qo‘llash mumkin bo‘lgan tayanch |
| deG–SDBS | Qochish cho‘qqisi intensivligi rGO–Triton ga o‘xshash, biroq kamroq toza | Grafen asosidagi amalda qo‘llash mumkin bo‘lgan tayanch |
| deG–Triton X-100 | Qochish cho‘qqisi intensivligi rGO–Triton ga o‘xshash, biroq kamroq toza | Grafen asosidagi amalda qo‘llash mumkin bo‘lgan tayanch |
| rGO–natriy sitrat | Haddan tashqari nisbiy qochish cho‘qqisi va past energiyali dum | Manba buni ehtimoliy yetarli bo‘lmagan o‘tkazuvchanlik bilan bog‘laydi |
| MWCNT–SDBS | Haddan tashqari qochish cho‘qqisi / past energiya xatti-harakati | Manba past energiyali elektron manbasi uchun mos deb topmaydi |
| MWCNT–Triton X-100 | Haddan tashqari qochish cho‘qqisi va past energiyali dum | Manba past energiyali elektron manbasi uchun mos deb topmaydi |
Jadval manbaning sifatga asoslangan xulosasidir. 7-rasmdagi spektral egri chiziqlardan yangi FWHM qiymatlari, cho‘qqi yuzalari yoki sanash nisbatlari hisoblanmagan.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
Tajriba dizaynining mantiqi
Tadqiqotning tajribaviy taqqoslash mantiqi to‘rt bosqichdan iborat:
- Turli uglerod materiallari va suvli dispersiya sharoitlarini tayyorlash.
- Ushbu dispersiyalarni bir xil asosiy VYNS yupqa plyonka yondashuvi bilan qoplash.
- Bir xil radionuklid bo‘lgan 55Fe ni ushbu tayanchlarda manba holiga keltirish.
- Spektrlarni an’anaviy Au–Pd metallizatsiyalangan VYNS nazorati bilan bir xil detektor yondashuvida taqqoslash.
Ushbu dizayn uglerod materiali/dispersiya yondashuvining manba spektriga ta’sirini baholashga qaratilgan. Biroq manba har bir plyonka turidan nechta mustaqil takror tayyorlanganini, takrorlanuvchanlik standart og‘ishlarini yoki formal statistik testlarni bermaydi.
Radioaktiv manba qanday tayyorlandi?
1-jadvaldagi suvli dispersiyalar bilan qoplangan VYNS plyonkalarning har biri radioaktiv manba tayanchi sifatida ishlatilgan. 55Fe eritmasi tayanch ustiga miqdoriy tomchi cho‘ktirish usuli bilan qo‘llanib, oddiy bug‘latish orqali quritilgan.
Manba asosiy PDF da 55Fe tomchisining hajmini, Bq dagi faolligini yoki jami 55Fe massasini bermaydi. Ushbu parametrlar Verianla versiyasida taxmin qilinmagan.
4π bosimli proporsional hisoblagich sharoitlari
Barcha manbalar 4π Pressurized Proportional Counter (PPC) bilan o‘lchangan.
| Parametr | Qiymat |
|---|---|
| Detektor | 4π Pressurized Proportional Counter |
| To‘ldiruvchi gaz | PR gazi |
| Gaz tarkibi | %90 Ar + %10 CH4 |
| Bosim | 750 kPa |
| Asosiy 55Fe spektral hududi | Taxminan 5–6,5 keV |
Manbaning ushbu detektor uchun o‘tkazuvchan plyonka talabiga bergan fizik asosi shundan iboratki, elektron emissiyasi namunani zaryadlashi mumkin va tayanch izolyator bo‘lsa, bu zaryad detektordagi elektr maydon barqarorligini buzishi mumkin.
XRD natijalari xulosasi
| Material | Manba natijasi | Talqin |
|---|---|---|
| GO | 2θ = 10,62° | (001) cho‘qqisi; grafit oksidlanishi va kislorodli funksional guruhlar bilan bog‘langan |
| rGO | 2θ = 25,80° atrofida keng cho‘qqi | Grafitik tuzilmaning qisman tiklanishi va bir necha qatlamli tuzilma bilan bog‘langan |
| MWCNT | 26,45° va 44,57° | Manba tomonidan tipik CNT cho‘qqilari sifatida ta’riflangan |
| MWCNT | 38,30°, 44,57°, 64,78°, 71,80°, 77,90° | Sintez katalizatori bilan bog‘langan qo‘shimcha cho‘qqilar |
| MWCNT | Kristallit o‘lchami 39,49 nm | Scherrer Tenglamasi (1) bilan hisoblangan |
| MWCNT | Panjara deformatsiyasi 0,6661 | Manba natijasi; alohida deformatsiya tenglamasi berilmagan |
Spektral natijalar xulosasi
Barcha sinov manbalarida asosiy 55Fe cho‘qqisi kuzatilgan va qochish cho‘qqisidan farqlangan. Manba buni barcha plyonka tayanchlari past energiyali elektronlarni aniqlashga imkon beradigan asosiy o‘tkazuvchanlik ko‘rsatganining belgisi sifatida talqin qiladi.
Maqolada barcha sinov manbalarida ajrata olish 0,9 keV dan yuqori ekani aytiladi. Manba har bir plyonka uchun alohida sonli ajrata olish jadvalini bermagani uchun qaysi plyonkaning FWHM qiymati aniq necha keV ekani Verianla versiyasida ko‘rsatilmagan.
rGO–Triton X-100 Au–Pd etaloniga eng yaqin spektral xatti-harakatni ko‘rsatgan. rGO–SDBS va deG asosidagi sirt faol modda saqlovchi tayanchlar ham metallizatsiyalangan manbaga o‘xshash spektrlar hosil qilgan.
MWCNT asosidagi manbalarda esa qochish cho‘qqilarining yuqori nisbiy intensivligi sabab manba ularni past energiyali elektronlarni o‘lchash uchun radioaktiv manba tayyorlashda mos deb topmagan.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar
- rGO, deG va MWCNT suvli dispersiyalari spin coating orqali VYNS plyonkalarga qo‘llanishi mumkin bo‘lgan.
- SDBS va Triton X-100 suvli uglerod dispersiyalarini tayyorlashda ishlatilishi mumkin bo‘lgan.
- rGO ning oksidlanish–qaytarilish aylanishi XRD va FTIR bilan qo‘llab-quvvatlangan.
- Tayyorlangan barcha uglerod plyonka manbalarida 55Fe asosiy spektral cho‘qqisi o‘lchanishi mumkin bo‘lgan.
- rGO–Triton X-100 manbasi Au–Pd metallizatsiyalangan nazorat bilan o‘xshash spektral sifat ko‘rsatgan.
- Sirt faol modda saqlovchi grafen asosidagi rGO va deG plyonkalar an’anaviy metallizatsiyalangan manba bilan taqqoslanadigan spektr bera olgan.
- MWCNT–SDBS va MWCNT–Triton manbalari qochish cho‘qqisi intensivligi yuqoriligi sabab ushbu qo‘llanish uchun mos deb topilmagan.
- Suvli uglerod qoplash yondashuvi Au–Pd metallizatsiyasini talab qilmaydigan muqobil manba tayyorlash yo‘li sifatida laboratoriya darajasida ko‘rsatilgan.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar
- Uglerod plyonkalar barcha radionuklidlar va barcha energiya diapazonlarida Au–Pd dan ustun ekani ko‘rsatilmagan.
- rGO–Triton X-100 ning elektr o‘tkazuvchanligi bevosita to‘rt nuqtali zond yoki sheet-resistance o‘lchovi bilan miqdoriy aniqlanmagan.
- MWCNT spektrlaridagi buzilish faqat o‘tkazuvchanlikdan kelib chiqishi qat’iy isbotlanmagan; manba buni ehtimoliy izoh sifatida beradi.
- Au–Pd ga nisbatan iqtisodiy foyda foiz yoki pul birligida hisoblanmagan.
- VYNS plyonka sinish darajasidagi yaxshilanish nazoratli chidamlilik statistikasi bilan o‘lchanmagan.
- Uzoq muddatli saqlash barqarorligi yoki nurlanish ostida qarish sinovi berilmagan.
- Sanoat seriyali ishlab chiqarish yoki dala miqyosidagi manba ishlab chiqarish tasdiqlanmagan.
- Har bir namuna turi uchun takroriy o‘lchov, standart og‘ish, ishonch oralig‘i yoki statistik ahamiyat testi berilmagan.
Tadqiqotning asosiy takror ishlab chiqarish cheklovlari
- SDBS, Triton X-100 va natriy sitratning dispersiyalardagi aniq miqdori asosiy PDF da berilmagan; faqat adabiyotdagi optimal qiymatlar ishlatilgani aytiladi.
- 55Fe tomchi hajmi va manba faolligi asosiy PDF da sonli ko‘rinishda berilmagan.
- Har bir plyonka turi nechta mustaqil namuna/takror asosida baholangani aniq emas.
- Har bir manba uchun alohida energiya ajrata olish/FWHM qiymatlari jadval shaklida berilmagan.
- Plyonka elektr qarshiligi bevosita o‘lchanmagan.
- Plyonka qalinligi yoki uglerod qoplamaning sirt zichligi har bir dispersiya uchun miqdoriy berilmagan.
Tadqiqotning ilmiy kuchli tomoni
Tadqiqotning kuchli tomoni faqat “grafen o‘tkazuvchan material” degan farazga tayanmay, haqiqiy 55Fe radioaktiv manbalarni tayyorlagani va ularni past energiyali elektron/foton spektri nuqtai nazaridan an’anaviy Au–Pd nazorat manbasi bilan bevosita taqqoslaganidir.
Material sintezi, dispersiya xatti-harakati, plyonka morfologiyasi va haqiqiy spektrometrik ishlash bir xil tajriba zanjirida baholangan. Shu tariqa uglerod materialining strukturaviy jihatdan mos ko‘rinishi bilan haqiqiy radionuklid manba ishlashi orasidagi farq ko‘rinadigan bo‘lgan; ayniqsa MWCNT natijalari nazariy jihatdan o‘tkazuvchan uglerod materiali mos plyonka va dispersiya xatti-harakatisiz avtomatik ravishda yaxshi manba tayanchiga aylanmasligini ko‘rsatadi.
Manba va Usul Haqida Izoh
Asl sarlavha: Carbon-based thin films as a suitable alternative to metallized films for the preparation of radioactive sources
Mualliflar: Rodolfo Fernández-Martínez; Mª Isabel Rodríguez-Tapiador; Miguel Roteta; María Pérez-Cadenas; Gilberto del Rosario; Jorge Pedrós; Isabel Rucandio.
Mas’ul muallif: Rodolfo Fernández-Martínez.
Teng hissa: Manbada teng birinchi mualliflik yoki teng hissa bayonoti yo‘q.
Muassasalar: Centro de Investigaciones Energéticas, Medioambientales y Tecnológicas (CIEMAT), Madrid, Ispaniya; Universidad Rey Juan Carlos, Móstoles, Madrid, Ispaniya; Departamento de Química Inorgánica y Química Técnica, Facultad de Ciencias, UNED, Las Rozas, Madrid, Ispaniya; Instituto de Sistemas Optoelectrónicos y Microtecnología & Departamento de Ingeniería Electrónica, E.T.S.I. de Telecomunicación, Universidad Politécnica de Madrid, Madrid, Ispaniya.
Jurnal: Applied Radiation and Isotopes.
Nashriyot: Elsevier Ltd.
Jild / maqola raqami: 212 / 111419.
DOI: 10.1016/j.apradiso.2024.111419.
Rasmiy havola: https://doi.org/10.1016/j.apradiso.2024.111419
Qabul qilib olingan sana: 21 dekabr 2021.
Qayta ko‘rib chiqilgan versiya sanasi: 17 iyun 2024.
Qabul qilingan sana: 25 iyun 2024.
Onlayn nashr sanasi: 4 iyul 2024.
Bibliografik nashr: Applied Radiation and Isotopes, Volume 212, oktyabr 2024, Article 111419.
Manba turi: Tajribaviy material tayyorlash, radionuklid manba ishlab chiqarish va past energiyali nurlanish spektrometriyasi bo‘yicha tadqiqot maqolasi.
Taqriz holati: Applied Radiation and Isotopes jurnalida chop etilgan taqrizdan o‘tgan tadqiqot maqolasi.
Litsenziya: Creative Commons Attribution–NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0).
Kalit so‘zlar: Graphene; Carbon nanotubes; Radioactive source; Source preparation.
Ma’lumotlarning mavjudligi: Manba “Data will be made available on request” bayonotini beradi; alohida ochiq ma’lumotlar ombori havolasi berilmagan.
Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar tadqiqotga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan ma’lum moliyaviy manfaat yoki shaxsiy munosabat yo‘qligini bildirgan.
Moliyalashtirish: ENE2017-88065-C2-2-R va PID2020-114234RB-C21 loyihalari MCIN/AEI va ERDF ko‘magi bilan; Jorge Pedrós shuningdek Ispaniya Fan va Innovatsiya vazirligining 2D-SAWNICS loyihasi PID2020-120433 GB-I00 va Comunidad de Madrid NMAT2DCM P2018/NMT-4511 loyihasi tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.
Muallif hissalari: Rodolfo Fernández-Martínez: konseptuallashtirish, ma’lumotlar kuratsiyasi, usul, maslahat, dastlabki qoralama, ko‘rib chiqish/tahrirlash. Mª Isabel Rodríguez-Tapiador: dastlabki qoralama, usul, formal tahlil. Miguel Roteta: dastlabki qoralama, maslahat, dasturiy ta’minot. María Pérez-Cadenas: ko‘rib chiqish/tahrirlash, maslahat, resurslar, usul. Gilberto del Rosario: usul. Jorge Pedrós: ko‘rib chiqish/tahrirlash, resurslar, usul. Isabel Rucandio: ko‘rib chiqish/tahrirlash, maslahat, moliyalashtirishni jalb qilish, konseptuallashtirish.
Asosiy tajribaviy taqqoslash: rGO, deG va MWCNT bilan qoplangan VYNS yupqa plyonka tayanchlarida tayyorlangan 55Fe manbalari bilan an’anaviy Au–Pd metallizatsiyalangan VYNS nazorat manbasining 4π bosimli proporsional hisoblagich spektrlarini taqqoslash.
Asosiy tavsiflash: XRD, FTIR, SEM va Tyndall effekti.
Asosiy natija: rGO–Triton X-100 Au–Pd metallizatsiyalangan nazorat manbasi bilan taqqoslanadigan spektral sifat ko‘rsatgan; sirt faol moddali grafen asosidagi plyonkalar umuman olganda qo‘llash mumkin ko‘ringan, sinovdan o‘tgan MWCNT plyonkalar esa qochish cho‘qqisi intensivligi yuqoriligi sabab mos deb topilmagan.
Energiya ajrata olish izohi: Manba barcha sinov manbalarida ajrata olish 0,9 keV dan yuqori ekanini bildiradi; plyonka bo‘yicha aniq ajrata olish jadvalini bermaydi. Ushbu ifoda Verianla versiyasida o‘zgartirilmagan va 7-rasmdan yangi FWHM qiymatlari chiqarilmagan.
Manba ichidagi terminologiya izohi: 1-jadval natriy sitratni “Surfactant” ustunida keltiradi, natijalar bo‘limi esa rGO–natriy sitrat namunasini salbiy spektral xatti-harakat bilan bog‘laydi va sirt faol moddaning yo‘qligi tavsiya etilmasligini bildiradi. Ushbu turlicha terminologiya indamay tuzatilmagan.
XRD izohi: 44,57° qiymati manba matnida ham tipik CNT cho‘qqisi, ham sintez katalizatori bilan bog‘langan cho‘qqilar orasida uchraydi. Manba bu hissalarni alohida ajratmaydi.
VYNS birlik izohi: Kirish qismida VYNS plyonka qalinligi/sirt zichligiga oid jumlada o‘lchov jihatidan nomuvofiq ko‘rinadigan “5–10 μm cm−2” ifodasi mavjud; ushbu qiymat Verianla matnida aniq plyonka qalinligi sifatida ishlatilmagan.
Iqtisodiy talqin chegarasi: Maqola uglerod plyonkalar Au–Pd eritmasi xarajatini va metallizatsiyalangan VYNS halqalarining sinish muammosini kamaytirish afzalligini tilga oladi; biroq pul birligidagi xarajat tahlili, sinish foizi yoki seriyali ishlab chiqarish ishonchliligi sinovi berilmagan.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan