Gıda güvenliği çoğu zaman yalnızca mutfakta yapılan pişirme, saklama ve temizlik işlemleriyle ilişkilendirilir. Oysa tüketicinin gıdayla ilgili ilk önemli kararlarından biri markette verilir.

Bir ürünün son kullanma tarihi, ambalaj bütünlüğü, soğuk zincirde tutulup tutulmadığı, rafın temizliği, ürünün kokusu, rengi ve fiziksel görünümü satın alma kararını etkileyebilir.

Tüketici markette güvensiz bir ürün seçtiğinde, evde doğru saklama veya doğru pişirme yapılsa bile risk tamamen ortadan kalkmayabilir.

Bu nedenle alışveriş sırasındaki davranışlar, gıda güvenliği zincirinin ilk tüketici basamağı olarak değerlendirilebilir.

Gıda Kaynaklı Hastalıkların Halk Sağlığı Yükü

Çalışmanın giriş bölümünde gıda kaynaklı hastalıkların dünya genelinde önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu vurgulanmaktadır.

Araştırmacılar Dünya Sağlık Örgütü verilerine dayanarak her yıl yaklaşık 600 milyon kişinin kontamine gıda tüketimi nedeniyle hastalandığını, yaklaşık 420 bin kişinin yaşamını kaybettiğini ve kaybedilen sağlıklı yaşam yıllarının önemli düzeyde olduğunu aktarmaktadır.

Çalışmada ayrıca beş yaş altındaki çocukların gıda kaynaklı hastalıklara bağlı ölüm yükünden orantısız biçimde etkilendiği belirtilmektedir.

Malezya açısından da gıda zehirlenmesi olaylarının son yıllarda arttığı ifade edilmiştir. Araştırmacılar, Sağlık Bakanlığı verilerine dayanarak 2022 yılında gıda zehirlenmesi olaylarının 100 bin kişide 51’e yükseldiğini, bu değerin 2021’deki 18,4 seviyesinin oldukça üzerinde olduğunu aktarmaktadır.

Bu veriler çalışmanın doğrudan pilot örnekleminden üretilmemiş, araştırmanın halk sağlığı gerekçesini oluşturmak amacıyla literatürden alınmıştır.

Y Kuşağı Neden Özel Olarak İncelendi?

Çalışma, 1981 ile 1996 yılları arasında doğan bireyleri Y kuşağı veya milenyum kuşağı olarak tanımlamaktadır.

Araştırmacılara göre bu kuşak, birçok hanede gıda alışverişi kararlarında giderek daha fazla rol oynamaktadır. Aynı zamanda hızlı yaşam tarzı, iş yoğunluğu, zaman baskısı, hazır veya işlenmiş gıda tüketimi ve dijital bilgi kaynaklarına yüksek bağımlılık gibi özellikler taşımaktadır.

Bu özellikler gıda güvenliği açısından iki yönlü bir tablo oluşturabilir:

• Dijital platformlar sayesinde gıda güvenliği bilgilerine daha kolay erişim,
• Zaman baskısı nedeniyle bu bilgilerin alışveriş sırasında tutarlı biçimde uygulanmaması.

Çalışmanın önemli çıkış noktalarından biri, farkındalık ile gerçek davranış arasında her zaman doğrudan bir uyum bulunmamasıdır.

KAP Modeli Nedir?

KAP, İngilizce Knowledge, Attitude and Practice sözcüklerinin baş harflerinden oluşur ve Türkçede Bilgi-Tutum-Uygulama modeli olarak ifade edilir.

Bu yaklaşım sağlık davranışlarını üç temel aşamada değerlendirir:

• Bilgi: Kişinin belirli bir sağlık konusu hakkında ne bildiği,
• Tutum: Kişinin konuya ilişkin inançları, değerlendirmeleri ve eğilimleri,
• Uygulama: Kişinin gerçek yaşamda ne yaptığı.

Gıda güvenliği bağlamında bilgi, örneğin çiğ et ile hazır tüketilen gıdaların birbirinden ayrı tutulması gerektiğini bilmek olabilir.

Tutum, gıda güvenliğini alışverişte önemli görmeyi ifade edebilir.

Uygulama ise ürünün son kullanma tarihini gerçekten kontrol etmek veya hasarlı ambalajlı ürünü satın almamak gibi davranışları kapsar.

Bu Çalışma Klasik KAP Modelini Nasıl Genişletti?

Araştırmacılar yalnızca bilgi, tutum ve uygulamayı ölçmekle yetinmemiştir. Ölçeğe üç ek yapı daha dahil edilmiştir:

• Algı,
• Farkındalık,
• Zaman duyarlılığı.

Bu genişletme, alışveriş davranışının yalnızca bilgiyle açıklanamayacağı düşüncesine dayanmaktadır.

Algı

Algı, tüketicinin market ortamını ve ürünlerin güvenliğini nasıl yorumladığını ifade eder.

Örneğin market raflarının temizliğini gıda güvenliğinin göstergesi olarak görmek bir algı maddesidir.

Farkındalık

Farkındalık, tüketicinin belirli bir riskin varlığını bilmesi ve bu riski alışveriş sırasında hatırlamasıyla ilişkilidir.

Son kullanma tarihi geçmiş ürünlerin hastalığa yol açabileceğinin farkında olmak bu boyuta örnektir.

Zaman Duyarlılığı

Zaman duyarlılığı, kişinin aceleyle alışveriş yaptığı durumlarda bile gıda güvenliği bilgilerini uygulayıp uygulamadığını değerlendirmektedir.

Bu boyut, çalışmanın en özgün yönlerinden biridir. Çünkü kentli tüketiciler gıda güvenliğini önemli bulsalar bile zaman baskısı altında etiket okumayı, ambalajı incelemeyi veya saklama talimatlarını kontrol etmeyi atlayabilir.

Araştırmanın Temel Amacı

Bu pilot çalışmanın amacı Malezya’daki Y kuşağının gıda güvenliği düzeyini kesin olarak ölçmek değildir.

Asıl amaç, geliştirilen anketin şu sorulara yanıt verecek kadar güvenilir olup olmadığını test etmektir:

• Maddeler aynı yapıyı tutarlı biçimde ölçüyor mu?
• Katılımcılar soruları anlayabiliyor mu?
• Anketin çevrim içi tasarımı kullanılabilir mi?
• Her bir madde ait olduğu alt ölçeğe katkı sağlıyor mu?
• Büyük ölçekli araştırmaya geçmeden önce hangi değişiklikler yapılmalı?

Bu nedenle çalışma, davranış epidemiyolojisinden çok ölçek geliştirme ve psikometrik ön test niteliğindedir.

Araştırma Tasarımı

Çalışmada nicel, kesitsel ve pilot araştırma tasarımı kullanılmıştır.

Kesitsel tasarım, verilerin tek bir zaman diliminde toplanması anlamına gelir. Katılımcıların zaman içindeki davranış değişimleri izlenmemiştir.

Pilot çalışma ise asıl araştırmadan önce ölçüm aracının küçük bir örneklem üzerinde denenmesini ifade eder.

Pilot araştırmalar özellikle şu nedenlerle yapılır:

• Anlaşılmayan soruları belirlemek,
• Tekrarlayan veya zayıf maddeleri tespit etmek,
• Ölçek güvenirliğini değerlendirmek,
• Anket süresini ve kullanım kolaylığını ölçmek,
• Büyük araştırmada karşılaşılabilecek sorunları önceden görmek.

Araştırma Nerede ve Kimlerle Yapıldı?

Çalışma Malezya’nın Selangor eyaletindeki Petaling Jaya kentinde yürütülmüştür.

Pilot araştırmaya 40 kişi katılmıştır.

Katılım ölçütleri şunlardır:

• Malezya vatandaşı olmak,
• 1981–1996 yılları arasında doğmuş olmak,
• Hane için market alışverişinden sorumlu olmak,
• Petaling Jaya’da yaşamak.

Katılımcılar kolayda örnekleme yöntemiyle seçilmiştir. Anket Google Forms üzerinden dağıtılmış ve bağlantı süpermarket veya hipermarketlerle ilişkili sosyal medya kanalları üzerinden paylaşılmıştır.

Kolayda Örnekleme Ne Anlama Gelir?

Kolayda örnekleme, araştırmacının erişebildiği ve katılmaya gönüllü kişileri çalışmaya dahil ettiği olasılıksız örnekleme yöntemidir.

Bu yöntem pilot çalışmalar için hızlı ve pratik olabilir. Ancak toplumun her kesiminin eşit seçilme şansı yoktur.

Örneğin çevrim içi ankete ulaşan, sosyal medya kullanan ve market alışverişiyle ilgilenen bireyler, Malezya’daki tüm Y kuşağını temsil etmeyebilir.

Katılımcıların Demografik Profili

Örneklem kadınların, genç Y kuşağı katılımcıların ve bekâr bireylerin ağırlıkta olduğu bir yapıya sahiptir.

Bu dağılım pilot çalışma açısından sorun olmak zorunda değildir. Ancak ölçeğin daha sonra erkekler, daha ileri yaştaki Y kuşağı üyeleri, çocuklu aileler ve kırsal tüketiciler üzerinde de test edilmesi gerekir.

Eğitim, Meslek ve Gelir Dağılımı

Katılımcıların %70’inin aylık gelirinin 3.000 Malezya ringgitinden düşük olması, örneklemin ekonomik açıdan da belirli bir grupta yoğunlaştığını göstermektedir.

Bu durum indirimli ürün satın alma, fiyat ve gıda güvenliği arasında nasıl seçim yapıldığı açısından gelecekte önemli olabilir. Ancak pilot çalışma bu ilişkileri test etmemiştir.

Anket Nasıl Geliştirildi?

Anket daha önceki araştırmalarda kullanılan doğrulanmış maddeler temel alınarak geliştirilmiş ve uzman değerlendirmesiyle gözden geçirilmiştir.

Toplam 42 madde bulunmaktadır.

Her madde şu beşli Likert ölçeğiyle yanıtlanmıştır:

• 1: Kesinlikle katılmıyorum,
• 2: Katılmıyorum,
• 3: Kararsızım,
• 4: Katılıyorum,
• 5: Kesinlikle katılıyorum.

Anket İngilizce ve Bahasa Malaysia dillerinde hazırlanmıştır.

İki Dilli Anket Neden Önemlidir?

İki dilli anket kullanımı katılımcıların soruları kendi dil tercihleriyle anlamasını kolaylaştırabilir.

Ancak iki farklı dilde kullanılan ölçeklerde yalnızca doğrudan çeviri yapmak yeterli değildir. Kavramların iki dilde de aynı anlamı taşıması gerekir.

Çalışmada uzman değerlendirmesi ve hedef katılımcılarla ön test yapıldığı belirtilmiştir. Ancak ileri-geri çeviri süreci veya iki dil sürümü arasındaki ölçüm eşdeğerliği ayrıntılı olarak verilmemiştir.

Cronbach Alfa Nedir?

Cronbach alfa, bir ölçeğin iç tutarlılığını değerlendirmek için kullanılan istatistiksel göstergelerden biridir.

Kavramsal olarak şu soruya yanıt arar:

Aynı yapıyı ölçmesi beklenen maddeler birbirleriyle ne kadar uyumlu yanıtlanıyor?

Cronbach alfa genel biçimiyle şu şekilde gösterilebilir:

\[ \alpha = \frac{k}{k-1}\left(1-\frac{\sum_{i=1}^{k}\sigma_i^2}{\sigma_T^2}\right) \]

Bu formül araştırmada açık biçimde verilmemiştir; burada yöntemi açıklamak amacıyla genel istatistiksel arka plan olarak sunulmuştur.

Formülde:

• \(k\), ölçekteki madde sayısını,
• \(\sigma_i^2\), her bir maddenin varyansını,
• \(\sigma_T^2\), toplam ölçek puanının varyansını temsil eder.

Alfa değeri yükseldikçe maddelerin birlikte hareket ettiği düşünülür. Ancak çok yüksek alfa değeri her zaman ölçeğin kusursuz olduğu anlamına gelmez. Maddelerin birbirine aşırı benzer veya tekrarlayıcı olması da alfa değerini yükseltebilir.

Alt Boyutların Güvenirlik Sonuçları

En yüksek alt boyut güvenirliği tutum ölçeğinde 0,907, en düşük değer ise bilgi ölçeğinde 0,838 olarak hesaplanmıştır.

Tüm değerler araştırmacıların kabul ettiği 0,70 sınırının üzerindedir.

0,965 Alfa Değeri Nasıl Yorumlanmalı?

Ölçeğin tamamı için 0,965 gibi çok yüksek bir alfa değeri, 42 maddenin birlikte oldukça tutarlı yanıtlandığını göstermektedir.

Ancak bu sonuç tek başına şu noktaları kanıtlamaz:

• Ölçeğin gerçekten altı ayrı yapıyı ölçtüğü,
• Katılımcıların gerçek davranışlarını doğru yansıttığı,
• Ölçeğin farklı bölgelerde aynı biçimde çalışacağı,
• Tüm maddelerin birbirinden yeterince farklı olduğu.

Bunları göstermek için faktör analizi, ölçüt geçerliliği, test-tekrar test güvenirliği ve gerçek davranış gözlemleri gerekir.

Madde-Toplam Korelasyonu Nedir?

Düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu, bir maddenin kendi alt ölçeğinin geri kalanıyla ne kadar uyumlu olduğunu gösterir.

Bir madde yüksek korelasyon gösteriyorsa, o maddeyle alt ölçeğin toplam yapısı arasında güçlü bir ilişki olduğu düşünülür.

Çalışmada incelenen tüm maddelerin düzeltilmiş madde-toplam korelasyonunun 0,50’nin üzerinde olduğu belirtilmiştir.

Bu nedenle araştırmacılar hiçbir maddeyi çıkarmamıştır.

Seçilmiş Maddelerin Sonuçları

Beşli ölçekte ortalamaların 4,41 ile 4,72 arasında değişmesi, katılımcıların bu güvenli davranışlara güçlü biçimde katıldığını göstermektedir.

Katılımcılar Hangi Davranışlarda Güçlü Görünüyor?

Çalışmanın seçilmiş madde sonuçlarına göre katılımcılar özellikle şu davranışlarda yüksek puan bildirmiştir:

• Kötü kokan çiğ et ve balığın tüketilmemesi gerektiğini bilmek,
• İndirimli ürünlerde son kullanma tarihini kontrol etmek,
• Son kullanma tarihi geçmiş gıdaların hastalığa yol açabileceğinin farkında olmak,
• Ambalaj hasarını incelemek,
• Aceleyle alışveriş yaparken bile güvenlik bilgilerini okumak,
• Raf temizliğini gıda güvenliğiyle ilişkilendirmek.

Ancak bu maddeler öz-bildirime dayanmaktadır. Katılımcıların gerçekten her alışverişte bu davranışları gösterip göstermediği gözlemlenmemiştir.

Negatif Çarpıklık Ne Anlama Geliyor?

Seçilmiş maddelerin çarpıklık değerleri negatiftir. Bu, yanıtların yüksek puanlarda, yani “katılıyorum” ve “kesinlikle katılıyorum” seçeneklerinde yoğunlaştığını gösterir.

Örneğin kötü kokulu et maddesinde çarpıklık -0,825’tir. Bu sonuç çoğu katılımcının ifadeye güçlü biçimde katıldığını düşündürür.

Ancak yanıtların yüksek puanlarda aşırı yoğunlaşması, ölçeğin farklı bilgi ve davranış düzeylerini ayırt etme gücünü azaltabilir. Bu durum tavan etkisi olarak adlandırılabilir.

Çalışma, çarpıklık değerlerinin kabul edilebilir aralıkta olduğunu belirtmiş; ancak tavan etkisini ayrıca analiz etmemiştir.

“Madde Silinirse Alfa” Değerleri

Çalışmada her seçilmiş madde için, madde ölçekten çıkarıldığında Cronbach alfa değerinin ne olacağı da hesaplanmıştır.

Bu değerler 0,812 ile 0,853 arasında değişmiştir.

Bir madde çıkarıldığında alt ölçek güvenirliği belirgin biçimde yükselmiyorsa, o maddenin ölçek içinde kalması desteklenebilir.

Araştırmacılar hiçbir maddenin çıkarılmasının gerekli olmadığını belirtmiştir.

İçerik ve Görünüş Geçerliliği

Çalışmada ölçeğin içerik geçerliliği uzman değerlendirmesiyle incelenmiştir.

Görünüş geçerliliği için ise hedef gruptaki katılımcılardan soruların açıklığı, anketin düzeni ve çevrim içi kullanım kolaylığı hakkında geri bildirim alınmıştır.

Katılımcılar matris biçimindeki düzeni tercih etmiştir. Bu düzende birden fazla madde aynı tabloda gösterilmiş ve yanıt seçenekleri satır veya sütunlar halinde sunulmuştur.

Araştırmacılar bu geri bildirim doğrultusunda:

• Görsel düzeni değiştirmiş,
• Gezinmeyi kolaylaştırmış,
• Bazı teknik ifadeleri sadeleştirmiş,
• Yerel kültürel bağlama uygunluğu artırmaya çalışmıştır.

Neden Hiçbir Madde Çıkarılmadı?

Tüm maddelerin düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları 0,50’nin üzerinde bulunmuştur.

Ayrıca hiçbir maddenin çıkarılması alt ölçek güvenirliğinde belirgin bir artış sağlamamıştır.

Bu nedenle pilot çalışma sonunda 42 maddenin tamamı korunmuştur.

Bununla birlikte daha büyük örneklemde faktör analizi yapıldığında bazı maddelerin aynı faktörde toplanmaması veya birbirini tekrar etmesi mümkündür.

Zaman Duyarlılığı Boyutu Neden Önemli?

Çalışmanın ayırt edici yönlerinden biri zaman duyarlılığı boyutudur.

Modern market alışverişi çoğu zaman hızlı karar vermeyi gerektirir. Tüketici:

• İşe yetişiyor olabilir,
• Kalabalık mağazada alışveriş yapıyor olabilir,
• Uzun etiketleri okumak istemeyebilir,
• İndirim baskısıyla hızlı karar verebilir,
• Çevrim içi alışverişte ürün bilgilerini atlayabilir.

Bu koşullarda bilgi sahibi olmak ile bilgiyi kullanmak arasında fark oluşabilir.

Bir kişi son kullanma tarihini kontrol etmesi gerektiğini bilir; ancak acele ettiğinde bunu yapmayabilir.

Bu nedenle zaman duyarlılığı, bilgi-tutum-uygulama zincirindeki davranışsal kopuşu daha iyi anlamaya yardımcı olabilir.

Raf Temizliği Gıda Güvenliğini Gerçekten Gösterir mi?

Katılımcılar raf temizliğini gıda güvenliğiyle ilişkilendiren ifadeye yüksek düzeyde katılmıştır.

Rafların ve mağaza ortamının temizliği tüketicide güven oluşturabilir. Ancak görsel temizlik, ürünün mikrobiyolojik veya kimyasal olarak güvenli olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Soğuk zincirin korunması, depolama sıcaklığı, üretim koşulları, ambalaj bütünlüğü ve ürünün geçmişi görsel temizlikten bağımsız olabilir.

Bu nedenle algı boyutu, tüketicilerin hangi yüzeysel göstergeleri güvenlik işareti olarak kullandığını anlamak açısından önemlidir.

Ambalaj Hasarı Neden Önemlidir?

Hasarlı ambalaj, ürünün çevresel etkilerden korunmasını azaltabilir. Şişmiş, delinmiş, açılmış veya sızdıran ambalajlar kontaminasyon veya bozulma riski taşıyabilir.

Çalışmada ambalaj hasarını kontrol etme maddesinin ortalaması 4,56’dır.

Bu sonuç katılımcıların ambalaj bütünlüğünü önemli bir güvenlik göstergesi olarak gördüğünü göstermektedir.

İndirimli Ürünlerde Son Kullanma Tarihi

İndirimli ürünler son kullanma tarihine yaklaşmış olabilir. Bu nedenle fiyat avantajı ile güvenlik kontrolü birlikte değerlendirilmelidir.

Katılımcıların “İndirimli ürün satın alırken son kullanma tarihini her zaman kontrol ederim” maddesine verdikleri ortalama puan 4,62’dir.

Bu oldukça yüksek bir değerdir. Ancak gelir düzeyi düşük katılımcıların çoğunlukta olması nedeniyle, gelecekte fiyat baskısının gerçek satın alma davranışını nasıl etkilediği ayrıca incelenebilir.

Gıda Güvenliği Bilgisi ile Gerçek Davranış Aynı Şey Değildir

Çalışmanın literatür bölümünde vurgulanan temel sorunlardan biri, yüksek bilgi ve farkındalığın her zaman güvenli davranışa dönüşmemesidir.

Bu farkın olası nedenleri şunlardır:

• Zaman baskısı,
• Yanlış güven duygusu,
• Markalı ürünlerin otomatik olarak güvenli görülmesi,
• Etiketlerin anlaşılmaması,
• Fiyat önceliği,
• Alışkanlıklar,
• Sosyal medya kaynaklı yanlış bilgi,
• Market ortamına duyulan aşırı güven.

Pilot çalışma bu nedenler arasındaki ilişkileri test etmemiştir. Bu amaç, gelecekte yapılacak geniş ölçekli araştırmaya bırakılmıştır.

Çalışmanın Güçlü Yönleri

• Klasik KAP modelini algı, farkındalık ve zaman duyarlılığıyla genişletmiştir.
• 42 maddelik kapsamlı bir ölçüm aracı geliştirilmiştir.
• Altı alt boyutun her biri için ayrı güvenirlik analizi yapılmıştır.
• Madde-toplam korelasyonları incelenmiştir.
• Anket iki dilde hazırlanmıştır.
• Uzman değerlendirmesi ve hedef kullanıcı geri bildirimi kullanılmıştır.
• Çevrim içi anket düzeni pilot sonuçlara göre iyileştirilmiştir.
• Zaman baskısını ölçen ayrı bir boyut geliştirilmiştir.

Çalışmanın Sınırlılıkları

1. Örneklem yalnızca 40 kişidir

Bu büyüklük, ölçek güvenirliği hakkında ilk bilgi sağlayabilir; ancak faktör yapısını güvenilir biçimde test etmek için yeterli değildir.

2. Kolayda örnekleme kullanılmıştır

Katılımcılar rastgele seçilmemiştir. Bu nedenle sonuçlar toplumun tamamını temsil etmez.

3. Örneklem demografik olarak dengesizdir

Katılımcıların %75’i kadın, %70’i 27–30 yaşında ve %82,5’i bekârdır.

4. Coğrafi kapsam dardır

Araştırma yalnızca Petaling Jaya’da yürütülmüştür. Kırsal, yarı-kentsel ve başka eyaletlerde yaşayan Y kuşağı bireyleri dahil edilmemiştir.

5. Öz-bildirim yanlılığı vardır

Katılımcılar gerçekte yaptıklarından daha güvenli davranışlar bildirmiş olabilir.

6. Gerçek alışveriş davranışı gözlemlenmemiştir

Market içi gözlem, fiş analizi, ürün seçimi veya deneysel alışveriş senaryosu kullanılmamıştır.

7. Faktör analizi yapılmamıştır

Ölçeğin gerçekten altı ayrı yapıyı ölçüp ölçmediği doğrulanmamıştır.

8. Test-tekrar test güvenirliği verilmemiştir

Aynı kişilerin farklı zamanlarda benzer puan alıp almadığı değerlendirilmemiştir.

9. Çok yüksek alfa değeri madde tekrarına işaret edebilir

0,965 gibi yüksek bir alfa güçlü iç tutarlılık gösterebilir; ancak bazı maddelerin birbirine çok benzer olması ihtimali de incelenmelidir.

10. Tavan etkisi olasılığı vardır

Seçilmiş maddelerin ortalamaları çok yüksektir. Bu durum ölçeğin farklı risk düzeylerini ayırt etmesini zorlaştırabilir.

Psikometrik Olarak “Geçerli” Demek İçin Ne Eksik?

Çalışma ölçeği psikometrik olarak uygun olarak tanımlamaktadır. Ancak kapsamlı psikometrik doğrulama için yalnızca Cronbach alfa yeterli değildir.

Gelecekte şu analizlerin yapılması gerekir:

• Keşfedici faktör analizi,
• Doğrulayıcı faktör analizi,
• Yakınsak geçerlilik,
• Ayırt edici geçerlilik,
• Ölçüt geçerliliği,
• Test-tekrar test güvenirliği,
• Farklı gruplarda ölçüm değişmezliği,
• Gerçek davranışla karşılaştırma.

Faktör Analizi Neden Gerekli?

Araştırmacılar maddeleri altı başlık altında tasarlamıştır. Ancak maddelerin gerçekten bu altı boyutta toplandığını göstermek için faktör analizi gerekir.

Örneğin katılımcılar “ambalaj kontrolü” maddesini tutum değil uygulama olarak algılayabilir. Benzer biçimde “raf temizliği” maddesi algı ile farkındalık arasında yer alabilir.

Faktör analizi, maddelerin katılımcı yanıtlarına göre hangi yapılar altında toplandığını gösterir.

Gelecekteki Büyük Çalışma Nasıl Olmalı?

Araştırmacılar daha büyük ve çeşitli bir örneklem önermektedir.

Geniş ölçekli çalışma şu grupları kapsayabilir:

• Malezya’nın farklı eyaletleri,
• Kırsal, yarı-kentsel ve kentsel bölgeler,
• Farklı gelir düzeyleri,
• Kadın ve erkeklerin dengeli dağılımı,
• Y kuşağının farklı yaş alt grupları,
• Çocuklu ve çocuksuz haneler,
• Farklı eğitim düzeyleri.

Karma Yöntem Yaklaşımı Neden Öneriliyor?

Anketler davranışın ne kadar yaygın olduğunu gösterebilir; ancak insanların neden belirli tercihler yaptığını her zaman açıklayamaz.

Bu nedenle araştırmacılar ileride görüşme veya odak grup gibi nitel yöntemlerin eklenmesini önermektedir.

Nitel araştırmalar şu sorulara yanıt sağlayabilir:

• Tüketiciler neden indirimli ürünü riskli olsa bile satın alıyor?
• Hangi etiketler anlaşılmıyor?
• Zaman baskısı hangi kontrollerin atlanmasına yol açıyor?
• Markaya güven gıda güvenliği değerlendirmesini nasıl etkiliyor?
• Sosyal medya yanlış bilgileri satın alma kararlarını değiştiriyor mu?

Senaryo Temelli Soruların Katkısı

Araştırmacılar gelecekte gerçek yaşam kararlarını daha iyi ölçmek için senaryo temelli sorular kullanılabileceğini belirtmektedir.

Örneğin katılımcıya şu tür durumlar sunulabilir:

• Son kullanma tarihine bir gün kalmış indirimli yoğurt,
• Ambalajında küçük bir ezik bulunan konserve,
• Soğuk dolap dışında bekleyen dondurulmuş ürün,
• Etiketi eksik fakat markası tanınan gıda,
• Acele alışveriş sırasında okunması uzun bir güvenlik talimatı.

Bu tür sorular, yalnızca “ne yapılması gerektiğini biliyorum” yanıtından daha gerçekçi davranış verisi sağlayabilir.

ASEAN Ülkelerine Uyarlanabilir mi?

Çalışmada ölçeğin gelecekte diğer Güneydoğu Asya ülkelerine uyarlanabileceği belirtilmektedir.

ASEAN ülkeleri arasında benzer gıda sistemleri, kentleşme eğilimleri ve tüketici profilleri bulunabilir.

Ancak doğrudan çeviri yeterli değildir. Her ülkede:

• Yerel gıda alışkanlıkları,
• Etiketleme düzenlemeleri,
• Market yapısı,
• Gıda güvenliği denetimi,
• Dil ve kültürel algılar,
• Gelir ve alışveriş davranışı

yeniden değerlendirilmelidir.

Halk Sağlığı Açısından Ne Anlama Geliyor?

Doğrulanmış bir ölçüm aracı, halk sağlığı kurumlarının hangi davranış alanında sorun bulunduğunu belirlemesine yardımcı olabilir.

Örneğin:

• Bilgi yüksek fakat uygulama düşükse davranışsal müdahale gerekebilir.
• Farkındalık düşükse eğitim kampanyası gerekebilir.
• Zaman duyarlılığı düşükse etiketler sadeleştirilebilir.
• Algı yanlış yönlendiriyorsa risk iletişimi geliştirilebilir.
• Ambalaj kontrolü düşükse market içi uyarılar kullanılabilir.

Bu nedenle ölçek yalnızca akademik ölçüm aracı değil, müdahale tasarımı için de kullanılabilir.

Genel Sonuç

Petaling Jaya’da 40 Y kuşağı katılımcıyla yürütülen bu pilot çalışma, market alışverişi sırasında gıda güvenliği davranışlarını değerlendirmek üzere geliştirilen 42 maddelik ölçeğin yüksek iç tutarlılık gösterdiğini ortaya koymuştur.

Algı, farkındalık, bilgi, tutum, zaman duyarlılığı ve uygulama alt ölçeklerinin tamamında Cronbach alfa değerleri 0,838’in üzerindedir. Ölçeğin tamamı için alfa değeri 0,965’tir.

Katılımcılar son kullanma tarihini kontrol etme, hasarlı ambalajdan kaçınma, kötü kokulu çiğ ürünleri riskli görme ve acele sırasında bile güvenlik bilgilerini okuma gibi davranışlara yüksek düzeyde katılmıştır.

Ancak araştırma, Malezya’daki Y kuşağının gıda güvenliği düzeyi hakkında kesin sonuç vermemektedir. Örneklem küçük, kadın ağırlıklı, genç ve tek bir kentle sınırlıdır.

Çalışmanın asıl katkısı, daha büyük araştırmalarda kullanılabilecek bir ölçüm aracının ilk güvenirlik kanıtını sunmasıdır.

Ölçeğin tam olarak doğrulanabilmesi için daha geniş örneklem, faktör analizi, test-tekrar test, farklı coğrafi bölgeler ve gerçek alışveriş davranışlarıyla karşılaştırma gerekmektedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma nicel, kesitsel ve pilot tasarıma sahiptir. Petaling Jaya’da yaşayan, 1981–1996 yılları arasında doğmuş ve hane için market alışverişinden sorumlu 40 Malezya vatandaşı çalışmaya dahil edilmiştir.

Katılımcılar kolayda örnekleme yöntemiyle seçilmiş, anket Google Forms üzerinden uygulanmıştır.

Ölçek altı alt boyutta toplam 42 maddeden oluşmaktadır:

• Algı: 7 madde,
• Farkındalık: 7 madde,
• Bilgi: 7 madde,
• Tutum: 7 madde,
• Zaman duyarlılığı: 7 madde,
• Uygulama: 7 madde.

Yanıtlar beşli Likert ölçeğiyle alınmış, analizler IBM SPSS Statistics 23 kullanılarak yapılmıştır.

Deskriptif istatistikler, Cronbach alfa, düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları, çarpıklık ve madde silindiğinde alfa değerleri hesaplanmıştır.

Katılımcı geri bildirimleri sonucunda anketin çevrim içi düzeni, okunabilirliği ve bazı ifadelerin dili iyileştirilmiştir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Bu makale, Salasiah Bahrin, Nur Ameera Sofea, Norhidayah Azman, Nur Shafiqa Kapeli, Iylia Dayana binti Mohamed Izwan ve Umadevi Arumugam tarafından hazırlanan “Measuring Food Safety Knowledge, Attitudes, and Practices During Shopping: A Pilot Study Among Urban Millennials” başlıklı çalışmaya dayanmaktadır.

Yazarlar Malezya’daki Management & Science University bünyesinde görev yapmaktadır.

Belgede dergi adı, cilt, sayı, DOI veya hakem değerlendirme durumu açık biçimde belirtilmemiştir. Bu nedenle çalışma yüklenen biçimiyle pilot araştırma makalesi taslağı olarak değerlendirilmelidir; hakem değerlendirmesinden geçmiş olduğu varsayılmamalıdır.

Araştırmada kurumsal etik kurul onayı alındığı ve çevrim içi anketin başlangıcında bilgilendirilmiş onam sağlandığı belirtilmiştir. Ancak etik kurulun adı ve onay numarası belgede verilmemiştir.

Çalışma yalnızca ölçeğin iç tutarlılığını ve kullanılabilirliğini değerlendirmiştir. Ölçeğin faktör yapısı, zamana karşı kararlılığı, gerçek alışveriş davranışlarıyla uyumu ve farklı nüfuslardaki geçerliliği henüz gösterilmemiştir.

Sonuçlar 40 kişilik, kolayda seçilmiş ve demografik olarak dengesiz bir örnekleme dayanmaktadır. Bu nedenle Malezya’daki tüm Y kuşağı tüketicilere genellenemez.

Bu içerikte çalışmanın sunmadığı nedensel ilişkiler, ulusal yaygınlık oranları veya gerçek davranış düzeyi iddiaları eklenmemiştir. Bulgular yalnızca pilot ölçek güvenirliği ve seçilmiş öz-bildirim maddeleri çerçevesinde aktarılmıştır.