Vigna mungo (L.) Hepper, булак изилдөөдө “black gram” деп аталган, азыктык өзгөчөлүктөрү менен катар ар түрдүү фитохимиялык кошулмалар жана алар менен байланышкан фармакологиялык таасирлер жагынан каралган буурчак өсүмдүгүнүн түрү. Бул баяндама түрүндөгү сереп фенолдор, флавоноиддер, алкалоиддер, сапониндер, танниндер, терпеноиддер жана гликозиддер сыяктуу компоненттерди; антибактериялык, антиоксиданттык, сезгенүүгө каршы, анальгетикалык, гепатопротектордук, нефропротектордук, антигипергликемиялык, антигиперлипидемиялык, антиостеоартриттик, ракка каршы/цитотоксикалык, антигельминттик, тромболитикалык, антиконвульсанттык, иммуномодуляциялоочу, афродизиактык жана антитиреоиддик изилдөө багыттары менен бирге жыйынтыктайт.

Изилдөөдө келтирилген далилдер бирдей илимий деңгээлде эмес. Антибактериялык активдүүлүктүн маанилүү бөлүгү агарга негизделген лабораториялык тесттерден; антиоксиданттык жана ракка каршы натыйжалардын бир бөлүгү химиялык тесттерден жана клетка линияларынан; тромболитикалык активдүүлүк адам каны менен жүргүзүлгөн in vitro тажрыйбадан; сезгенүүгө каршы, анальгетикалык, гепатопротектордук, нефропротектордук, антиостеоартриттик, антигипергликемиялык, афродизиактык, иммуномодуляциялоочу, антиконвульсанттык жана антитиреоиддик табылгалардын маанилүү бөлүгү болсо эксперименттик жаныбарлар боюнча изилдөөлөрдөн алынган. Булак адамдарда көзөмөлдөнгөн клиникалык дарылоо изилдөөсүн билдирбейт.

Өзгөчө сандык жыйынтыктардын арасында PUSA-I үрөн кабыгынын экстракты Bacillus subtilis үчүн 28 mm ингибиция зонасын түзгөнү; DPPH радикалынын ингибициясы бир изилдөөдө %22,7 деп берилгени; PUSA-I үрөн кабыгында жалпы антиоксиданттык активдүүлүк %76 болгону; рак клетка линияларында жашоого жөндөмдүүлүк %68–72 деңгээлине чейин төмөндөгөнү; 400 mg/kg гидроалкоголдук экстракт папаин менен түзүлгөн келемиш остеоартрит моделинде сезгенүүнү олуттуу азайтканы; кайнатылбаган үрөн экстракты глюкоза жүктөлгөн чычкандарда кандагы кантты %48,9 азайтканы жана 10 mg/mL үрөн экстракты in vitro адам канында %31,52 уюган кандын лизисин жаратканы бар.

Бул жыйынтыктар түздөн-түз медициналык колдонууга сунуш эмес. Клеткада, бактерияда, куртта, пробиркадагы адам канында же эксперименттик жаныбарда байкалган биологиялык активдүүлүк адамдарда ошол эле дозада, ошол эле коопсуздукта жана ошол эле клиникалык пайда менен иштей турганын билдирбейт. Булакта адамдардагы клиникалык натыйжалуулук, стандартташтырылган фармацевтикалык доза, узак мөөнөттүү адам коопсуздугу же дары-дармек өз ара аракеттенүүлөрү бааланган эмес.

Булактын ичинде дагы бир маанилүү карама-каршылык бар: анксиолитикалык бөлүмдө чычкан тажрыйбаларында көзөмөл тобуна салыштырмалуу маанилүү анксиолитикалык таасир табылбаганы ачык айтылганы менен, жыйынтык бөлүмүндө анксиолитикалык активдүүлүк оң касиеттердин катарына киргизилет. Ошондуктан Verianla анксиолитикалык активдүүлүктү далилденген оң жыйынтык катары классификациялабайт.

Vigna mungo деген эмне?

Vigna mungo, Fabaceae — буурчактуулар тукумуна кирген жана булакта кеңири тараган аты менен black gram деп аныкталган буурчак өсүмдүгү. Булак анын өзгөчө Индиянын жана Түштүк-Чыгыш Азиянын тропикалык жана субтропикалык аймактарында өстүрүлөрүн; белок, углевод, витамин жана минералдык курамы себептүү азыктык жактан маанилүү экенин билдирет.

Сереп азыктануу жагы менен катар өсүмдүктүн фитохимиялык компоненттерине басым жасайт. Булакта аталган негизги кошулмалардын топтору төмөнкүлөр:

• фенолдук кошулмалар жана фенол кислоталары,
• флавоноиддер,
• алкалоиддер,
• сапониндер,
• танниндер,
• терпеноиддер,
• гликозиддер,
• айрым аминокислоталар.

Булак бул компоненттерди антиоксиданттык, антимикробдук, сезгенүүгө каршы, метаболикалык жана башка фармакологиялык таасирлер менен байланыштырат. Бирок өсүмдүктө белгилүү фитохимиялык топтун болушу өзүнчө клиникалык дарылоонун натыйжалуулугунун далили эмес.

Салттуу колдонуу менен эксперименттик фармакологиянын айырмасы

Булак Vigna mungo салттуу саламаттык колдонмолорунда боор оорулары, ревматизм, нерв системасынын бузулуулары, сөөк жана дене оорулары, dropsy жана cephalgia сыяктуу абалдар менен байланышканын баяндайт.

Dropsy, эски медициналык терминологияда ткандарда суюктуктун топтолушуна байланышкан шишик абалдарын сүрөттөө үчүн колдонулган термин. Cephalgia болсо баш оору дегенди билдирет.

Бул сөздөр булакта салттуу колдонуу катары берилет. Салттуу колдонуу менен көзөмөлдөнгөн эксперименттик далил же клиникалык дарылоо далили бир нерсе эмес.

Булак ошол эле абзацта жай айларында “mung bean soup” колдонуу дене температурасын азайтууга багытталган салттуу колдонуу экенин жана өсүмдүктүн мурдагы классификациясын эскерет. Verianla бул сөздөрдү булактын баяны катары сактайт; булакта берилген тарыхый/таксономиялык билдирүүлөрдү өз алдынча ботаникалык кайра классификация менен алмаштырбайт.

Фармакологиялык Активдүүлүк Дегенде Так Эмне Түшүнүлөт?

Бул серепте “фармакологиялык активдүүлүк” экстракттын же өсүмдүктөн алынган материалдын лабораториялык тестте, клетка системасында, бөлүнүп алынган биологиялык үлгүдө же эксперименттик жаныбарда өлчөнө турган биологиялык таасир жаратышы маанисинде колдонулат; бул сөздүн өзү адамдарда натыйжалуу жана бекитилген дарылоо экенин билдирбейт.

Антибактериялык активдүүлүктөгү “ингибиция зонасы” деген эмне?

Ингибиция зонасы агарда микроорганизм өспөгөн тегерек аймактын диаметри жана адатта миллиметр (mm) менен өлчөнөт. Бирдей тажрыйба шартында чоңураак зона текшерилген материал ошол микроорганизмдин өсүшүн күчтүүрөөк басаңдатканын көрсөтүшү мүмкүн.

Бирок ар кандай изилдөөлөрдүн зона диаметрлерин түздөн-түз “кайсысы күчтүү дары?” деп салыштыруу туура эмес. Экстракттын концентрациясы, эриткич, агар түрү, микроорганизм штаммы, диск/кудук өлчөмү жана инкубация шарттары жыйынтыкты өзгөртүшү мүмкүн.

Антибактериялык табылгалар

Булак ар кандай Vigna mungo экстракттары 14–24 mm аралыгында ингибиция зоналарын түзгөнүн билдирет. VMNP деп аталган метанолдук экстракт үчүн Bacillus zanthoxyliде 24 mm жана Bacillus velezensisте 14 mm маанилери берилет.

Бул тажрыйбаларда амоксициллин жана стрептомицин оң көзөмөл, DMSO болсо терс көзөмөл катары колдонулган.

Оң көзөмөл, тажрыйба системасы күтүлгөндөй жооп бере аларын көрсөтүү үчүн таасири белгилүү зат колдонулган топ. Терс көзөмөл болсо байкалган таасир эриткич же процедура сыяктуу башка себептен келип чыккан-келбегенин баалоо үчүн колдонулат.

Булак ошондой эле жашыл синтезделген цинк оксиди нанобөлүкчөлөрүндө — ZnO NPs — 13–25 mm аралыгында антибактериялык зоналарды билдирет. Эң жогорку маани Klebsiella ozaenae үчүн 25 mm.

Бул жерде маанилүү айырма бар: ZnO нанобөлүкчө системасынын антибактериялык жыйынтыгы өсүмдүк экстрактынын гана таасири эмес; нанобөлүкчөнүн өзү жана синтез ыкмасы да тажрыйба системасынын бир бөлүгү.

PUSA-I үрөн кабыгынын антибактериялык изилдөөсү

Үч Vigna mungo сортунун чийки экстракттары 100 mg/mL концентрацияда DMSO ичинде даярдалып, agar well diffusion — агар кудук диффузиясы ыкмасы менен Грам-оң жана Грам-терс бактерияларга каршы бааланган.

Текшерилген микроорганизмдердин арасында:

• Bacillus cereus,
• Bacillus subtilis,
• Klebsiella pneumoniae,
• Pseudomonas aeruginosa,
• Escherichia coli

бар.

PUSA-I үрөн кабыгынын экстракты B. subtilisке каршы 28 mm, P. aeruginosaга каршы 22 mm ингибиция зонасын түзгөн. Оң көзөмөл катары колдонулган цефотаксимде 28–32 mm диапазону билдирилген.

Kirby–Bauer жана SDS-PAGE деген эмне?

Kirby–Bauer ыкмасы, антимикробдук заттар микроорганизмдин өсүшүн канчалык деңгээлде токтоторун агарда пайда болгон ингибиция зоналары аркылуу баалоочу диффузияга негизделген лабораториялык ыкма.

Булак метанолдук black gram экстракттары Enterococci sp., Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella sp., Bacillus sp., Staphylococcus aureus, Aspergillus niger жана Candida albicans сыяктуу организмдерге каршы бааланганын баяндайт.

SDS-PAGE — sodium dodecyl sulfate polyacrylamide gel electrophoresis, белокторду негизинен молекулалык өлчөмүнө жараша бөлүү үчүн колдонулуучу электрофорез ыкмасы. Булак белок профилинде BSA үчүн 66 kDa жана lysine деп берилген маркер үчүн 18 kDa маанилерин келтирет.

kDa — kilodalton, белоктордун молекулалык массасын билдирүүдө колдонулуучу бирдик.

Сезгенүүгө каршы жана анальгетикалык жыйынтыктар

Булак Vigna mungo жалбырак экстракты келемиштерде каррагенан менен түзүлгөн paw edema — таман шишигин дозага көз каранды түрдө азайтканын билдирет. Каррагенан модели эксперименттик жаныбарда көзөмөлдөнгөн курч сезгенүү түзүү үчүн колдонулган ыкмалардын бири.

Анальгетикалык баалоодо жылуулук оорусуна жооп берүү убактысынын узарышы жана мембрана стабилдешүүсү сыяктуу натыйжалар айтылат. Булак ошондой эле фосфолипаза A₂ активдүүлүгүнүн жана простагландин синтезинин басылышын мүмкүн болгон механизм катары байланыштырат.

Бул механизм тууралуу билдирүүлөр булакта эксперимент жыйынтыктарынын түшүндүрмөсү катары берилет; адамдарда ооруну дарылоонун клиникалык механизми тастыкталганын билдирбейт.

DPPH, FRAP жана TAA Антиоксиданттык Жыйынтыктары Эмнени Билдирет?

DPPH радикалын тазалоо тести үлгүнүн эркин радикалды калыбына келтирүү жөндөмүн, FRAP тести темирди калыбына келтирүү күчүн жана TAA жалпы антиоксиданттык активдүүлүктү лабораториялык шартта баалайт; алардын жогору болушу биохимиялык антиоксиданттык мүмкүнчүлүктү колдойт, бирок адам организминде оорунун алдын алуу же дарылоонун натыйжалуулугун түздөн-түз далилдебейт.

DPPH жыйынтыгы

Булак бир изилдөөдө Vigna mungo DPPH радикалдарын %22,7 деңгээлде ингибициялаганын билдирет.

DPPH, туруктуу эркин радикал молекуласы. Антиоксиданттык жөндөмү бар кошулма DPPHге электрон же суутек бере алганда тесттик эритменин спектрофотометриялык касиети өзгөрүп, радикалды тазалоо жөндөмү эсептелиши мүмкүн.

FRAP жана reducing power

Булак:

• FRAP: 11,80 μg AAE/mg үлгү,
• reducing power: 14,90 μg AAE/mg

маанилерин келтирет.

FRAP — Ferric Reducing Antioxidant Power, феррик темирди төмөнүрөөк кычкылдануу абалына калыбына келтирүү жөндөмүн өлчөөчү химиялык антиоксиданттык тест.

Булак AAE кыскартмасын өзүнчө аныктабайт. Антиоксиданттык адабиятта AAE көбүнчө аскорбин кислотасынын эквиваленти маанисинде колдонулат; бирок бул чечмелөө булак макаланын өз метод бөлүмүндө ачык берилбегендиктен Verianla аны булак өзүнчө тастыктаган аныктама катары көрсөтпөйт.

PUSA-I жана жалпы антиоксиданттык активдүүлүк

Үч сорт салыштырылган изилдөөдө PUSA-I үрөн кабыгы эң жогорку жалпы антиоксиданттык активдүүлүктү көрсөткөн:

PUSA-I: %76 TAA

Аскорбин кислотасы менен салыштыруу: %81,25

Булак ошондой эле экстракт концентрациясы көбөйгөн сайын антиоксиданттык активдүүлүк да көбөйгөнүн билдирет.

Клетка линияларындагы ракка каршы баалоо

PUSA-I сортунун өсүмдүктүн ар башка бөлүктөрүнөн даярдалган экстракттары PC-3, Hop-62 жана 786-O рак клетка линияларына каршы SRB assay — sulforhodamine B тести менен бааланган.

SRB тести, клеткалардагы жалпы белокту боёп, клетка тыгыздыгы жана жашоого жөндөмдүүлүгү боюнча өлчөө жүргүзүүгө мүмкүндүк берген лабораториялык ыкма.

Экстракттар 20–80 μg/mL концентрация диапазонунда колдонулуп, клетканын жашоого жөндөмдүүлүгү 24 сааттан кийин өлчөнгөн.

Бул жыйынтыктар белгилүү клетка линияларында цитотоксикалык/антипролиферативдик сигналды колдойт. Адамдарда шишиктин кичирейиши, жашоо узактыгынын өсүшү же рак дарылоонун натыйжалуулугу жөнүндө маалымат бербейт.

Гепатопротектордук активдүүлүк

Булак боор жабыркашын баалаган тажрыйбаларда SGOT, SGPT, ALP, total bilirubin, MDA жана GSH сыяктуу биохимиялык көрсөткүчтөр айтыларын билдирет.

SGOT, азыркы терминологияда көбүнчө AST — aspartate aminotransferase менен байланышкан боор/клетка жабыркашынын көрсөткүчү.

SGPT, көбүнчө ALT — alanine aminotransferase деп аталат.

ALP — alkaline phosphatase, боор жана өт системасы баш болгон ар кандай ткандар менен байланышкан фермент.

Total bilirubin, гемоглобиндин ажырашы жана боор-өт метаболизми менен байланышкан көрсөткүч.

MDA — malondialdehyde, липиддик пероксидденүү жана оксиданттык жабыркаш менен байланышкан биомаркер.

GSH — glutathione, клеткалык антиоксиданттык коргонуунун маанилүү компоненттеринин бири.

Булак ацетаминофен, CCl₄ жана рифампицин менен түзүлгөн боор жабыркашы моделдеринде айрым Vigna mungo экстракттары бул көрсөткүчтөрдү оң багытта өзгөрткөнүн баяндайт.

Айрыкча AEVM деп аталган суудагы үрөн экстракты рифампицин менен түзүлгөн гепатотоксикалуу моделдеги келемиштерде SGPT, SGOT, ALP жана total bilirubin маанилерин азайтканы жана гистопатологиялык жабыркаш төмөнүрөөк болгону айтылат.

CCl₄ — көмүртек тетрахлориди, эксперименттик боор жабыркашын түзүү максатында колдонулган гепатотоксикалык химиялык заттардын бири. Бул моделде коргоочу таасир байкалганы адам боор оорусу дарыланганын билдирбейт.

Нефропротектордук активдүүлүк

Рифампицин менен түзүлгөн бөйрөк жабыркашы моделинде AEVM blood urea nitrogen — BUN, сывороткалык креатинин жана заара кислотасы деңгээлдеринин жогорулашын азайтканы айтылат.

BUN, кандагы мочевина азотун билдирет. Сывороткалык креатинин болсо бөйрөктүн фильтрация функциясын баалоодо кеңири колдонулган биохимиялык көрсөткүчтөрдүн бири.

Булак гистологиялык текшерүүдө нефрон жабыркашы да азыраак болгонун билдирет.

Антиостеоартриттик изилдөө кандай жүргүзүлгөн?

Булак гидроалкоголдук Vigna mungo экстракты — VMHA — папаин менен түзүлгөн келемиш остеоартрит моделинде бааланганын билдирет.

Остеоартрит модели intra-articular папаин жана cysteine колдонуу менен түзүлгөн. Андан кийин VMHA ооз аркылуу:

• 100 mg/kg,
• 200 mg/kg,
• 400 mg/kg

дозаларында берилген.

Бааланган көрсөткүчтөр:

• тизе муунунун диаметри,
• grip strength — кармоо күчү,
• локомотордук активдүүлүк,
• hanging time — асылып туруу убактысы,
• гистопатологиялык текшерүү,
• курч токсикалуулукту баалоо.

400 mg/kg дозада сезгенүү олуттуу азайганы жана булакта \(P<0{,}05\) мааниси берилгени билдирилет. Ошол эле учурда 100 mg/kg доза кармоо күчү, кыймыл жана асылып туруу убактысында көрүнүктүү жакшыруу бергени айтылат.

Булактын кийинки антиостеоартрит бөлүмүндө 200 жана 400 mg/kg дозалар бул функционалдык параметрлерде кошумча жакшыруу жаратпаганы өзүнчө белгиленет.

Ошондуктан “жогору доза бардык жыйынтыктарда жакшыраак” деген сызыктуу доза–жооп жыйынтыгын чыгарууга болбойт.

Курч токсикалуулук жыйынтыгы эмнени билдирет?

Антиостеоартрит бөлүмүндө 2 g/kg чейин колдонууда өлүм же көрүнүктүү токсикалык белги билдирилбегени айтылат. Өзүнчө ulcerogenic бөлүмдө ооз аркылуу LD₅₀ мааниси 3000 mg/kg дан жогору экени көрсөтүлөт.

LD₅₀ — median lethal dose, эксперимент шартында текшерилген популяциянын %50 сында өлүм менен байланышкан дозаны билдирген курч токсикалуулук көрсөткүчү.

Жогорку LD₅₀ мааниси курч өлүм коркунучу салыштырмалуу төмөн болушу мүмкүн экенин көрсөтөт; бирок бул узак мөөнөттүү токсикалуулук, орган токсикалуулугу, дары өз ара аракеттенүүсү, кош бойлуулуктагы коопсуздук же адамдарда колдонуу коопсуздугу дегенди билдирбейт.

Ульцерогендик таасир эмне үчүн маанилүү?

Булак ошол эле экстракт тобунун пайдалуу таасирлерин гана эмес, терс жыйынтыгын да баяндайт. Эксперименттик жаныбарларда ашказан былжыр челинде дозага көз каранды жаралануу билдирилген.

Булак бул таасирди простагландин синтезинин басылышы менен байланыштырат. Простагландиндер ашказан былжыр челин коргоодо роль ойногондуктан, бул механизмдин басылышы ашказан тосмосун алсыратышы мүмкүн.

Бул табылга маанилүү түшүндүрмө чегин түзөт: экстракт сезгенүүгө каршы же анальгетикалык сигнал көрсөтүшү анын автоматтык түрдө коопсуз экенин билдирбейт.

Антигельминттик активдүүлүк

MESVM деп аталган үрөн экстракты Pheretima posthuma үстүндө in vitro шал болуу жана өлүм тесттери менен бааланган.

10–50 mg/mL концентрация диапазону колдонулуп, альбендазол 15 mg/mL эталондук дары катары алынган.

50 mg/mL экстрактта:

• шал болуу убактысы: 35,4 мүнөт,
• өлүм убактысы: 75,2 мүнөт

деп билдирилген.

Булак таасирди дозага көз каранды деп сүрөттөйт: концентрация көбөйгөн сайын шал болуу жана өлүм кыскараак убакытта болгон.

Афродизиактык активдүүлүк

Метанолдук жана хлороформдук экстракттар эркек альбинос келемиштерде 200 жана 400 mg/kg дозаларында бааланган.

Булак өлчөгөн жүрүм-турум өзгөрмөлөрү төмөнкүлөр:

• MF — mount frequency: үстүнө чыгуу саны,
• IF — intromission frequency: интромиссия саны,
• EF — ejaculation frequency: эякуляция саны,
• ML — mount latency: биринчи mountка чейинки убакыт,
• IL — intromission latency: биринчи интромиссияга чейинки убакыт,
• EL — ejaculatory latency: эякуляцияга чейинки убакыт,
• PEI — post-ejaculatory interval: эякуляциядан кийин кайра активдүүлүккө чейинки убакыт.

Булак MF, IF жана EF көбөйгөнүн; ML, IL, EL жана PEI азайганын жана сывороткалык тестостерон деңгээли жогорулаганын билдирет.

Бул табылгалар эркек келемиш моделине тиешелүү жана адамдардагы жыныстык функцияны дарылоонун натыйжалуулугун көрсөтпөйт.

Иммуномодуляциялоочу / иммуностимулдаштыруучу активдүүлүк

Булак эксперименттик жаныбарларда баштапкы жана экинчи антитело титрлеринин, delayed-type hypersensitivity — DTH жооптун, нейтрофил адгезиясынын жана фагоцитардык активдүүлүктүн көбөйгөнүн баяндайт.

Гуморалдык иммунитет, негизинен антителолор менен байланышкан иммундук жоопту билдирет.

Cell-mediated immunity — клетка аркылуу иммунитет, T клеткалары сыяктуу иммундук клеткалардын ролу басымдуу болгон жоопторду камтыйт.

DTH — кечиккен типтеги жогорку сезгичтик, клеткалык иммундук жоопту баалоо үчүн эксперименттик колдонулушу мүмкүн болгон көрсөткүч.

Фагоцитоз, иммундук клеткалар микроорганизмдерди же бөлүкчөлөрдү ичине алып иштеткен процесс.

Булак бул өзгөрүүлөрдү иммундук стимулдашуу менен байланыштырат; бирок адамдарда инфекциядан коргонуу көрсөткүчү же клиникалык иммундук натыйжа өлчөнгөн эмес.

Булак Анксиолитикалык Таасирди Көрсөтөбү?

Булактын анксиолитикалык тажрыйба бөлүмүнө ылайык, жок: ар түрдүү Vigna mungo үрөн экстракттары берилген чычкандарда изилдөөчү жүрүм-турум көбөйгөнү менен көзөмөл тобуна салыштырмалуу маанилүү айырма табылган эмес жана текшерилген шарттарда көрүнүктүү борбордук нерв системасын басаңдатуучу же анксиолитикалык таасир көрсөтүлгөн эмес; жыйынтык бөлүмүндө анксиолитикалык активдүүлүктүн оң касиеттердин арасында саналышы ошондуктан булак ичиндеги карама-каршылык.

Анксиолитикалык баалоо open-field test — ачык талаа тести менен жүргүзүлгөн. Ачык талаа тести кемирүүчүлөрдүн жаңы аймактагы кыймыл жана изилдөө жүрүм-турумун баалоодо колдонулган жүрүм-турумдук эксперимент.

Булакта:

• изилдөөчү жүрүм-турумда өсүү байкалганы,
• бирок көзөмөл тобуна салыштырмалуу маанилүү айырма болбогону,
• көрүнүктүү CNS депрессант же анксиолитикалык таасир түзүлбөгөнү

ачык айтылат.

Ошондуктан Verianla макаласында жыйынтык бөлүмүндөгү оңураак билдирүү эмес, тажрыйба бөлүмүндөгү түз табылга илимий чек катары негизге алынат.

Антигиперлипидемиялык активдүүлүк

Булак эксперименттик изилдөөлөрдө жалпы холестерин, триглицерид, LDL жана VLDL деңгээлдеринин азайышы; атерогендик индекс жана HDL/LDL катышынын жакшырышы билдирилгенин баяндайт.

LDL — low-density lipoprotein жана VLDL — very-low-density lipoprotein, холестерин жана триглицерид ташууга катышкан липопротеин класстары.

HDL — high-density lipoprotein, холестеринди перифериялык ткандардан ташууга катышкан липопротеин тобу.

Булак жыйынтыктарды аторвастатин жана гемфиброзил сыяктуу стандарттуу антигиперлипидемиялык дарылар менен “салыштырууга мүмкүн” деп мүнөздөйт; бирок бул сереп бөлүмүндө эксперимент модели, үлгү көлөмү, дозалар жана салыштыруунун сандык деталдары берилген эмес. Ошондуктан клиникалык эквиваленттүүлүк жыйынтыгын чыгарууга болбойт.

Антигипергликемиялык жыйынтыктар

Кайнатылган жана кайнатылбаган Vigna mungo үрөндөрүнүн метанолдук экстракттары глюкоза жүктөлгөн Swiss albino чычкандарда бааланган.

Глибенкламид, кандагы глюкозаны азайтуучу антидиабеттик дары жана бул тажрыйбада салыштыруу дарысы катары колдонулган.

Экстракт менен глибенкламиддин пайыздарынын жакын болушу адамдарда бул өсүмдүк глибенкламиддин ордуна колдонулушу мүмкүн экенин көрсөтпөйт. Дозалар, фармакокинетика, активдүү затты стандартташтыруу жана эксперимент түрү толугу менен айырмаланат.

Тромболитикалык активдүүлүк

Булак адам каны колдонулган in vitro тажрыйбада MESVM үрөн экстракты 2–10 mg/mL концентрацияларында бааланганын баяндайт.

Оң көзөмөл стрептокиназа, терс көзөмөл дистилденген суу.

Thrombolysis — тромболиз, пайда болгон кан уюмунун ажырашы. Стрептокиназа фибринолитикалык таасир жараткан тромболитикалык агент болгондуктан бул жерде тажрыйба системасынын оң көзөмөлү катары колдонулган.

Экстракттын жыйынтыгы оң көзөмөлдүн жарымынан да төмөн. Ошондуктан булак активдүүлүктү “moderate thrombolytic properties” деп мүнөздөйт.

Адам каны пробиркада колдонулганы бул адамдарда жүргүзүлгөн клиникалык тромбоз дарылоосу экенин билдирбейт.

Антиконвульсанттык активдүүлүк

AQVM — суудагы Vigna mungo үрөн экстракты ар кандай талма моделдеринде бааланган.

PTZ — pentylenetetrazole менен түзүлгөн талмаларда талманын башталышы кечиккени;

MES — maximal electroshock моделинде hind limb tonic extensor — HLTE фазасынын узактыгы азайганы;

ал эми PCT — picrotoxin менен түзүлгөн талмаларда маанилүү коргоочу таасир табылбаганы айтылат.

Бул жыйынтык маанилүү чекти көрсөтөт: экстракт бардык талма моделдеринде бирдей таасир көрсөткөн эмес. Ошондуктан бир эле тажрыйбадан жалпы “антиепилептикалык дары” деген жыйынтык чыгарууга болбойт.

Brine shrimp цитотоксикалуулук тести

Өсүмдүктүн ар башка бөлүктөрүнөн алынган экстракттар 20–100 μg/mL концентрацияларда brine shrimp lethality bioassay — туздуу суу креветкасынын өлүм тести менен бааланган.

Булак LC₅₀ маанилерин:

• жалбырак: 4,52 μg/mL,
• сабак: 3,25 μg/mL,
• vincristine sulfate оң көзөмөл: 0,67 μg/mL

деп билдирет.

LC₅₀ — median lethal concentration, белгилүү эксперименттик организмдердин %50 сында өлүм жараткан концентрация. Бирдей тест шартында төмөнүрөөк LC₅₀ жогорку курч цитотоксикалык күчтү билдирет.

Бирок brine shrimp тести скрининг тести. Мындан түздөн-түз адамдардагы ракка каршы, вируска каршы же пестициддик натыйжалуулук жыйынтыгын чыгарууга болбойт.

HIV-1 reverse transcriptase ингибициясы

Булак Vigna mungo үрөндөрүнөн көп баскычтуу хроматография менен үч trypsin–chymotrypsin ингибитору бөлүнүп алынганын жана алардын болжол менен 16 kDa молекулалык массага ээ экенин баяндайт.

Эки ингибитордо HIV-1 reverse transcriptaseга каршы жеңил ингибиция билдирилген.

Reverse transcriptase — тескери транскриптаза, HIV сыяктуу ретровирустардын RNA маалыматын DNAга көчүрүүдө роль ойногон вирустук фермент.

Белок лабораторияда бул ферментти жеңил деңгээлде ингибициялашы вируска каршы дары катары клиникалык натыйжалуулук көрсөттү дегенди билдирбейт.

Калкан без жана эструс цикли боюнча табылгалар

70% метанолдук экстракт эксперименттик ургаачы келемиштерде бааланган. Булак:

• сывороткадагы T3 деңгээли азайганын,
• T4 деңгээли азайганын,
• TSH деңгээли жогорулаганын,
• дене салмагы жана температурасы нормага карай өзгөргөнүн,
• ач карындагы кан глюкозасы жакшырганын,
• эструс цикли нормага кайтканы

тууралуу баяндайт.

T3 — triiodothyronine жана T4 — thyroxine, калкан без гормондору. TSH — thyroid-stimulating hormone, гипофизден бөлүнүп чыгып калкан бездин гормон өндүрүшүн жөнгө салуучу гормон.

Бул изилдөө ургаачы келемиш модели. Адамдарда гипертиреозду дарылоонун натыйжалуулугу же коопсуздугу жөнүндө клиникалык далил бербейт.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Серептин ыкмасы

Макала өзүн review — сереп катары көрсөтөт жана ар кайсы жылдарда жарыяланган фитохимиялык жана фармакологиялык изилдөөлөрдү тематикалык бөлүмдөрдө бириктирет.

Ошол эле учурда булакта:

• колдонулган библиографиялык маалымат базалары,
• издөө ачкыч сөздөрү,
• издөөнүн башталган жана аяктаган датасы,
• киргизүү критерийлери,
• чыгаруу критерийлери,
• изилдөө тандоо диаграммасы,
• эки изилдөөчү жүргүзгөн скрининг,
• risk-of-bias же сапатты баалоо,
• мета-анализ,
• гетерогендүүлүк анализи

билдирилген эмес.

Ошондуктан изилдөөнү системалуу сереп же мета-анализ катары классификациялоого болбойт. Булакта кайсы изилдөөлөр эмне үчүн тандалганын толук кайра кайталоо мүмкүн эмес.

Далилдердин тажрыйба деңгээли боюнча жыйынтыгы

Булакта көрсөтүлгөн негизги экстракттар жана препараттар

Сереп бир гана стандартташтырылган экстракт колдонбойт. Ар кандай изилдөөлөр:

• метанолдук экстракт,
• хлороформдук экстракт,
• суудагы экстракт — AEVM/AQVM,
• гидроалкоголдук экстракт — VMHA,
• үрөн экстракты — MESVM,
• үрөн кабыгынын экстракты,
• ZnO нанобөлүкчө системалары,
• бөлүнүп алынган белок ингибиторлору

сыяктуу бири-биринен айырмаланган материалдарды колдонот.

Ошондуктан бардык жыйынтыктарды “Vigna mungoнун бир дозасы” деп бириктирүү илимий жактан туура эмес. Өсүмдүктүн бөлүгү, эриткич, экстракция ыкмасы, концентрация жана эксперимент системасы өзгөргөн сайын алынган продукт да өзгөрөт.

Булакта формула барбы?

Жок. Бул сереп илимий формулаларга негизделген модель же сандык фармакокинетикалык изилдөө эмес. Булак ар кандай доза, концентрация, пайыз, ингибиция зонасы, LC₅₀ жана биомаркер жыйынтыктарын берет, бирок аларды эсептеген номерленген теңдеме же математикалык модель сунуштабайт.

Статистикалык маалымат канчалык деталдуу?

Булак көпчүлүк кошумча изилдөөлөрдү жыйынтык деңгээлинде берет. Деталдуу үлгү көлөмдөрү, ишеним интервалдары, стандарттык четтөөлөр, таасир өлчөмдөрү жана чийки маалыматтар көпчүлүк бөлүмдөрдө берилген эмес.

Антиостеоартрит бөлүмүндө 400 mg/kg дозада сезгенүүнүн азайышы үчүн \(P<0{,}05\) маалыматы бар. Бирок сереп боюнча жыйынтыктардын салыштырма мета-анализи же бириккен статистикалык синтези жүргүзүлгөн эмес.

Булак ичиндеги шилтеме жана жыйынтык карама-каршылыктары

Анксиолитикалык жыйынтык: Тиешелүү бөлүм маанилүү анксиолитикалык таасир көрсөтүлбөгөнүн айтат, ал эми жыйынтык бөлүмү анксиолитикалык активдүүлүктү оң табылгалардын арасында санайт. Verianla түз эксперимент баяндамасындагы терс/маанилүү эмес жыйынтыкты сактайт.

Антиостеоартрит шилтемеси: Биринчи антиостеоартрит абзацы Rao et al. (2022) шилтемесин берет. Булактар тизмесинде Rao et al. (2022) аталышы антибактериялык, антиоксиданттык жана ракка каршы потенциал жөнүндө. Өзүнчө Patel et al. (2015) булагынын аталышы болсо түздөн-түз papain-induced osteoarthritis моделиндеги Vigna mungo изилдөөсү. Булак бул шилтеме байланышын түшүндүрбөйт.

Жетишпеген библиографиялык дал келүүлөр: Текстте Zaheer et al. (2020), Zia-Ul-Haq et al. (2014), Udenigwe & Aluko (2011), Solanki & Jain (2010) жана Thomas et al. (1983) сыяктуу шилтемелер колдонулат; макаланын аягында берилген көрүнгөн булактар тизмесинде бул жазуулардын библиографиялык дал келүүлөрү жок. Verianla бул жетишпестиктерди сырттан булак кошуп толуктабайт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Ар кандай Vigna mungo экстракттары жана туундулары ар түрдүү лабораториялык жана эксперименттик жаныбар моделдеринде биологиялык активдүүлүк сигналдарын көрсөткөн.
• Антибактериялык тажрыйбаларда ар кандай микроорганизмдерге каршы өлчөнө турган ингибиция зоналары билдирилген.
• DPPH, FRAP жана TAA сыяктуу тесттерде антиоксиданттык мүмкүнчүлүк билдирилген.
• PUSA-I үрөн кабыгынын экстракты үч рак клетка линияларында клетканын жашоого жөндөмдүүлүгүн азайткан.
• Жаныбар моделдеринде сезгенүүгө каршы, гепатопротектордук, нефропротектордук жана антиостеоартриттик жыйынтыктар билдирилген.
• Глюкоза жүктөлгөн чычкандарда үрөн экстракттары кандагы глюкозаны азайткан.
• In vitro адам каны тажрыйбасында дозага көз каранды тромболитикалык таасир байкалган, бирок стрептокиназадан төмөн калган.
• Антиконвульсанттык активдүүлүк талма моделине жараша өзгөргөн; PCT моделинде маанилүү коргоо байкалган эмес.
• Анксиолитикалык тажрыйба бөлүмүндө көзөмөл тобуна салыштырмалуу маанилүү анксиолитикалык жыйынтык билдирилген эмес.
• Булак пайдалуу таасирлер менен катар ашказан жаралануусу сыяктуу мүмкүн болгон терс натыйжаларды да баяндайт.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Vigna mungo адамдарда рак дарылоосу экени көрсөтүлгөн эмес.
• Адамдарда диабет дарысынын ордуна колдонууга болору көрсөтүлгөн эмес.
• Адамдарда тромбозду коопсуз жана натыйжалуу түрдө эритери далилденген эмес.
• Адамдарда боор же бөйрөк оорусун дарылай турганы көрсөтүлгөн эмес.
• Адамдарда остеоартритти дарылоодо натыйжалуу жана коопсуз доза аныкталган эмес.
• Адамдарда афродизиактык, иммуностимулдаштыруучу, антиконвульсанттык же антитиреоиддик натыйжалуулук тастыкталган эмес.
• 2 g/kg же LD50 >3000 mg/kg жаныбар токсикалуулук жыйынтыктары адамдарда ошол эле коопсуздук аралыгы бар экенин көрсөтпөйт.
• Ар кандай өсүмдүк бөлүктөрү жана экстракция ыкмаларынын жыйынтыктарын бир стандарттуу фармацевтикалык продукттун таасири катары бириктирүүгө болбойт.
• Сереп системалуу эмес болгондуктан учурдагы адабияттын баарын камтыйт же жарыялоо ыктымалдуулугун көзөмөлдөйт деп айтууга болбойт.

Серептин негизги методологиялык чектөөлөрү

Системалуу издөө ыкмасы жок: Булак кайсы маалымат базалары, кайсы ачкыч сөздөр же кайсы дата диапазондору колдонулганын көрсөтпөйт.

Изилдөө сапатын баалоо жок: Киргизилген тажрыйбалардын risk-of-bias же методологиялык сапат упайлары билдирилген эмес.

Далил деңгээлдери гетерогендүү: Бактерия агар тести, клетка линиясы, brine shrimp, курт, чычкан, келемиш жана адам каны in vitro тажрыйбалары бирдей баяндама чегинде каралган.

Экстракт стандартташтырылган эмес: Метанолдук, суудагы, гидроалкоголдук, хлороформдук, өсүмдүк бөлүгү жана нанобөлүкчө системалары бири-биринен айырмаланат.

Дозалар салыштырылбайт: mg/kg жаныбар дозалары менен mg/mL же μg/mL in vitro концентрациялар бирдей биологиялык чоңдукту билдирбейт.

Клиникалык тастыктоо жок: Адамдарда көзөмөлдөнгөн дарылоо изилдөөсү билдирилген эмес.

Шилтемелердин ырааттуулук көйгөйлөрү бар: Айрым текст ичиндеги шилтемелердин булактар тизмесиндеги жазуулары көрүнбөйт жана антиостеоартрит бөлүмүндө жок дегенде бир шилтеме-аталыш дал келбестиги бар.

Жыйынтык бөлүмүндө ички карама-каршылык бар: Анксиолитикалык активдүүлүк бөлүмүндө маанилүү таасир табылбаганына карабай жыйынтыкта оң касиет катары саналат.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталышы: A Review on the Pharmacotherapeutic Significance of Vigna mungo (L.) Hepper

Авторлор: A.R. Florence; C. Dometilla; D.F. Mary Judisha; Beena Lawrence; S. Bashitha Banu; S. Amutha.

Авторлордун тартиби: A.R. Florence биринчи, C. Dometilla экинчи, D.F. Mary Judisha үчүнчү, Beena Lawrence төртүнчү, S. Bashitha Banu бешинчи жана S. Amutha алтынчы автор.

A.R. Florence: Assistant Professor of Botany; Holy Cross College (Autonomous), Nagercoil - 629 004.

C. Dometilla: Assistant Professor of Botany; St. Jude's College, Thoothoor - 629176.

D.F. Mary Judisha: III B.Sc (Hons) Agriculture; Vanavarayar Institute of Agriculture, Manakadavu, Pollachi - 642 103; Tamil Nadu Agricultural University afiliyasyonu көрсөтүлгөн.

Beena Lawrence: Associate Professor of Botany; Women's Christian College, Nagercoil - 629 001.

S. Bashitha Banu: Research Scholar; Holy Cross College (Autonomous), Nagercoil - 629 004.

S. Amutha: St. John's College, Palayamkottai, 627 002.

Университеттик afiliyasyon: Булак 1, 2, 4, 5 жана 6 номерлүү afiliyasyonдор Manonmaniam Sundaranar University, Tirunelveli - 627 012 менен байланыштуу экенин билдирет.

Corresponding author: A.R. Florence атынын алдында жылдызча бар; бирок булак жылдызчанын маанисин ачык “corresponding author” деп аныктаган эмес жана байланыш электрондук почтасын берген эмес. Ошондуктан corresponding author такталган эмес.

Тең салым / тең биринчи авторлук: Булакта көрсөтүлгөн эмес.

Булак түрү: Баяндама/нарративдик фармакотерапиялык сереп; системалуу сереп же мета-анализ эмес.

Илимий тармак: Ботаника, фармакогнозия, фитохимия, фармакология, табигый продукт изилдөөлөрү жана nutraceutical изилдөөлөрү.

Платформа: International Conference Proceedings on Advanced Multidisciplinary Research and Innovation (ICAMRI – 2026).

Макала беттери: Конференция жыйнагында 1–10; жүктөлгөн PDFде 11–20-беттер.

Басылышы: First Edition.

Басылуу датасы: August 2026.

ISBN: 978-81-689307-3-5.

Булакта берилген DOI: 10.65647/msp/137/2026.

DOI чеги: Ушул эле DOI конференция жыйнагындагы башка макала беттеринде да колдонулат. Булак бул DOI ушул макалага гана таандык өз алдынча макала DOIси экенин көрсөтпөгөндүктөн Verianla аны конференция жыйнагында колдонулган DOI катары каттайт.

Конференция датасы боюнча булак ичиндеги айырма: Том ICAMRI – 2026 жана August 2026 басылышы катары берилгенине карабай, уюм жана Convener's Message бөлүмдөрү конференция 15th August 2025 датасында өткөрүлгөнүн көрсөтөт.

Уюм: University of Edenberg, Lusaka, Zambia, Africa.

Академиялык кызматташтык: S.T. Hindu College; Sree Ayyappa College for Women; Don Bosco College; Women's Christian College.

Рецензиялоо: Конференция жыйнагынын баш сөзү ар бир manuskript тажрыйбалуу reviewer жана subject expert panel тарабынан rigorous peer-review process алкагында бааланганын билдирет. Бул конференция жыйнагынын өзүнүн рецензиялоо билдирүүсү.

Лицензия / автордук укук: Булак “All Rights Reserved” жана © Publisher белгилерин камтыйт. Ачык Creative Commons лицензиясы көрсөтүлгөн эмес.

Басма маалыматтары: PDFде Publisher аталышы астында Australia, Chennai & Kanyakumari; +91 6384730258; editor@multispectrum.org жана www.multispectrum.org маалыматтары берилет. Өзүнчө институционалдык басма аты библиографиялык бетте ачык жазылган эмес.

Расмий шилтеме: Булак www.multispectrum.org дарегин берет. Макалага таандык өзүнчө расмий URL PDFде көрсөтүлгөн эмес.

Ачкыч сөздөр: Vigna mungo (L.) Hepper; Bioactive compounds; Traditional uses; Pharmacological properties.

Негизги максат: Vigna mungoнун фитохимиялык компоненттерин жана ар кандай преклиникалык/лабораториялык изилдөөлөрдө билдирилген фармакологиялык потенциалын жыйынтыктоо жана nutraceutical/фармацевтикалык изилдөөлөр үчүн келечектеги изилдөө муктаждыгын белгилөө.

Сереп ыкмасы: Булак өзүнчө системалуу издөө протоколун билдирбейт. Маалымат базасы, издөө суроосу, киргизүү/чыгаруу критерийи жана сапатты баалоо ыкмасы берилген эмес.

Түпнуска эксперимент: Бул макала өзүнүн жаңы лабораториялык экспериментин билдирбейт; мурунку изилдөөлөрдөн алынган жыйынтыктарды серептейт.

Түпнуска үлгү: Жок.

Көзөмөл тобу: Сереп деңгээлинде жок; келтирилген айрым түпнуска изилдөөлөр оң жана терс көзөмөлдөрдү колдонгон.

Статистикалык мета-анализ: Жок.

Булакта илимий теңдеме: Жок.

Адам клиникалык изилдөөсү: Серепте адамдардагы көзөмөлдөнгөн клиникалык натыйжалуулук изилдөөсү билдирилген эмес.

In vitro адам материалы: Тромболитикалык баалоодо адам каны колдонулган; бул клиникалык бейтап изилдөөсү эмес.

Негизги эксперимент моделдери: Агар диффузиясы, Kirby–Bauer, DPPH, FRAP, SRB рак клетка тести, brine shrimp lethality, Pheretima posthuma, чычкан/келемиш сезгенүү жана жүрүм-турум моделдери, papain-induced osteoarthritis, PTZ/MES/PCT талма моделдери, рифампицин менен түзүлгөн орган жабыркашы жана адам канында in vitro уюган кан лизиси.

Негизги фармакологиялык тармактар: Антибактериялык, сезгенүүгө каршы, антиоксиданттык, анальгетикалык, гепатопротектордук, антиостеоартриттик, ракка каршы, антигельминттик, афродизиактык, иммуномодуляциялоочу, антигиперлипидемиялык, антигипергликемиялык, тромболитикалык, антиконвульсанттык, цитотоксикалык, HIV-1 reverse transcriptase inhibitory, нефропротектордук жана антитиреоиддик активдүүлүктөр.

Анксиолитикалык жыйынтык: Тиешелүү тажрыйба бөлүмүндө маанилүү анксиолитикалык таасир табылбаганы билдирилет. Жыйынтык бөлүмүндө анксиолитикалык активдүүлүктүн оң касиеттердин арасында саналышы булак ичиндеги карама-каршылык.

Антиостеоартрит шилтеме эскертүүсү: Биринчи антиостеоартрит абзацындагы Rao et al. (2022) шилтемеси булактар тизмесинде антибактериялык/антиоксиданттык/ракка каршы изилдөө аталышы менен көрүнөт. Булактар тизмесинде ошондой эле түз антиостеоартрит аталышындагы Patel et al. (2015) бар.

Булактар тизмесинин бүтүндүгү: Макаланын аягында 20 библиографиялык жазуу бар. Текстте колдонулган айрым шилтемелердин библиографиялык жазуулары көрүнгөн булактар тизмесинде жок; Verianla жетишпеген булактарды сырттан толуктаган эмес.

Каржылоо: Өзүнчө каржылоо билдирүүсү жок.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы билдирүүсү жок.

Маалымат жеткиликтүүлүгү: Өзүнчө data availability statement жок; изилдөө жаңы маалымат топтомун түзбөгөн сереп.

CRediT / автор салымдары: Өзүнчө автор салымы билдирүүсү жок.

Этика комитети: Сереп макаласы үчүн өзүнчө этика комитети билдирүүсү жок. Серепте баяндалган түпнуска жаныбар жана биологиялык үлгү изилдөөлөрүнүн этикалык деталдары бул макалада системалуу түрдө билдирилген эмес.

Булак сүрөттөрү: Макала түпнуска илимий график же сүрөт камтыбайт. Verianla HTMLдеги SVG булак текстинде ачык бөлүнгөн салттуу колдонуу, in vitro жана жаныбар модели далил деңгээлдеринин өз алдынча жана масштабсыз визуалдык эквиваленти.

Негизги түшүндүрмө чеги: Сереп Vigna mungo жана анын ар кандай экстракттары көптөгөн преклиникалык биологиялык активдүүлүк сигналдары менен байланышканын көрсөтөт. Бул далилдер өсүмдүк же кандайдыр бир экстракт адамдарда коопсуз, натыйжалуу жана стандартташтырылган дары катары колдонулушу мүмкүн экенин далилдебейт. Клиникалык тастыктоо, активдүү кошулмаларды стандартташтыруу, фармакокинетика, дозаны аныктоо, узак мөөнөттүү токсикалуулук жана дары өз ара аракеттенүүсү боюнча изилдөөлөр талап кылынат.