Vigna mungo (L.) Hepper, mənbə tədqiqatda “black gram” kimi adlandırılan, qida xüsusiyyətləri ilə yanaşı müxtəlif fitokimyəvi birləşmələr və bunlarla əlaqələndirilən farmakoloji təsirlər baxımından nəzərdən keçirilən paxlalı bitki növüdür. Bu narrativ icmal fenollar, flavonoidlər, alkaloidlər, saponinlər, taninlər, terpenoidlər və qlikozidlər kimi komponentləri; antibakterial, antioksidant, antiinflamatuvar, analjezik, hepatoprotektiv, nefroprotektiv, antihiperqlisemik, antihiperlipidemik, anti-osteoartritik, antikanser/sitotoksik, antihelmintik, trombolitik, antikonvulsant, immunomodulyator, afrodizyak və antitiroid kimi tədqiqat sahələri ilə birlikdə xülasə edir.

Tədqiqatın təqdim etdiyi sübutlar eyni elmi səviyyədə deyil. Antibakterial aktivliyin mühüm hissəsi agar əsaslı laboratoriya testlərindən; antioksidant və antikanser nəticələrinin bir qismi kimyəvi testlər və hüceyrə xətlərindən; trombolitik aktivlik insan qanı üzərində aparılan in vitro təcrübədən; antiinflamatuvar, analjezik, hepatoprotektiv, nefroprotektiv, anti-osteoartritik, antihiperqlisemik, afrodizyak, immunomodulyator, antikonvulsant və antitiroid nəticələrin mühüm hissəsi isə təcrübə heyvanı tədqiqatlarından götürülmüşdür. Mənbə insanlarda nəzarətli klinik müalicə tədqiqatı bildirmir.

Önə çıxan kəmiyyət nəticələri arasında PUSA-I toxum qabığı ekstraktının Bacillus subtilis üzərində 28 mm inhibisiya zonu yaratması; DPPH radikal inhibisiyasının bir tədqiqatda %22,7 olaraq bildirilməsi; PUSA-I toxum qabığında ümumi antioksidant aktivliyin %76 olması; xərçəng hüceyrə xətlərində canlılığın %68–72 səviyyələrinə enməsi; 400 mg/kg hidroalkolik ekstraktın papainlə yaradılmış siçovul osteoartrit modelində iltihabı əhəmiyyətli dərəcədə azaltması; qaynadılmamış toxum ekstraktının qlükoza yüklənmiş siçanlarda qan şəkərini %48,9 azaltması və 10 mg/mL toxum ekstraktının in vitro insan qanında %31,52 laxta lizisi yaratması vardır.

Bu nəticələr birbaşa tibbi istifadə tövsiyəsi deyil. Hüceyrə, bakteriya, qurd, insan qanı sınaq borusu təcrübəsi və ya təcrübə heyvanındakı bioloji aktivlik insanlarda eyni dozada, eyni təhlükəsizliklə və eyni klinik fayda ilə işləyəcəyi anlamına gəlmir. Mənbədə insan klinik effektivliyi, standartlaşdırılmış farmasevtik doza, uzunmüddətli insan təhlükəsizliyi və ya dərman qarşılıqlı təsirləri qiymətləndirilməyib.

Mənbədə həmçinin mühüm ziddiyyət vardır: anksiyolitik bölmədə siçan təcrübələrində nəzarət qrupu ilə müqayisədə əhəmiyyətli anksiyolitik təsir tapılmadığı açıq şəkildə bildirildiyi halda nəticə bölməsində anksiyolitik aktivlik müsbət xüsusiyyətlər sırasında göstərilir. Verianla buna görə anksiyolitik aktivliyi sübut olunmuş müsbət nəticə kimi təsnif etmir.

Vigna mungo nədir?

Vigna mungo, Fabaceae — paxlalılar fəsiləsinə aid və mənbədə geniş yayılmış adı ilə black gram kimi tanımlanan paxlalı bitkidir. Mənbə onun xüsusilə Hindistan və Cənub-Şərqi Asiyanın tropik və subtropik bölgələrində yetişdirildiyini; zülal, karbohidrat, vitamin və mineral tərkibinə görə qida baxımından əhəmiyyətli olduğunu bildirir.

İcmal qidalanma tərəfi ilə yanaşı bitkinin fitokimyəvi komponentlərinə diqqət yetirir. Mənbədə adı çəkilən əsas birləşmə qrupları bunlardır:

• fenolik birləşmələr və fenolik turşular,
• flavonoidlər,
• alkaloidlər,
• saponinlər,
• taninlər,
• terpenoidlər,
• qlikozidlər,
• bəzi amin turşuları.

Mənbə bu komponentləri antioksidant, antimikrob, antiinflamatuvar, metabolik və digər farmakoloji təsirlərlə əlaqələndirir. Lakin bitkidə müəyyən fitokimyəvi qrupun olması təkbaşına klinik müalicə effektivliyinin sübutu deyil.

Ənənəvi istifadə ilə eksperimental farmakologiya arasındakı fərq

Mənbə Vigna mungonun ənənəvi sağlamlıq tətbiqlərində qaraciyər xəstəlikləri, revmatizm, sinir sistemi pozğunluqları, sümük və bədən ağrıları, dropsy və cephalgia kimi hallarla əlaqələndirildiyini bildirir.

Dropsy, köhnə tibbi terminologiyada toxumalarda maye toplanması ilə əlaqəli ödem hallarını təsvir etmək üçün işlədilən termindir. Cephalgia isə baş ağrısı deməkdir.

Bu ifadələr mənbədə ənənəvi istifadə kimi keçir. Ənənəvi istifadə ilə nəzarətli eksperimental sübut və ya klinik müalicə sübutu eyni şey deyil.

Mənbə eyni paraqrafda yay aylarında “mung bean soup” istehlakının bədən istiliyini azaltmağa yönəlmiş ənənəvi istifadəsindən və bitkinin keçmiş təsnifatından bəhs edir. Verianla bu ifadələri mənbə nəqlinin bir hissəsi kimi saxlayır; mənbədə verilən tarixi/taksonomik ifadələri müstəqil botaniki yenidən təsnifatla əvəz etmir.

Farmakoloji Aktivlik Deyildikdə Dəqiq Nə Nəzərdə Tutulur?

Bu icmalda “farmakoloji aktivlik” ekstraktın və ya bitkidən əldə olunan materialın laboratoriya testi, hüceyrə sistemi, təcrid olunmuş bioloji nümunə və ya təcrübə heyvanında ölçülə bilən bioloji təsir yaratması mənasında istifadə olunur; bu ifadə təkbaşına insanlarda təsirli və təsdiqlənmiş müalicə olduğu demək deyil.

Antibakterial aktivlikdə “inhibisiya zonu” nədir?

İnhibisiya zonu agar üzərində mikroorqanizmin böyümədiyi dairəvi sahənin diametridir və adətən millimetr (mm) ilə ölçülür. Eyni təcrübə şəraitində daha geniş zona sınaq materialının həmin mikroorqanizmin böyüməsini daha güclü basdırdığına işarə edə bilər.

Lakin müxtəlif tədqiqatların zona diametrlərini birbaşa “hansı daha güclü dərmandır?” formasında müqayisə etmək düzgün deyil. Ekstrakt konsentrasiyası, həlledici, agar növü, mikroorqanizm ştamı, disk/quyu ölçüsü və inkubasiya şəraiti nəticəni dəyişə bilər.

Antibakterial nəticələr

Mənbə müxtəlif Vigna mungo ekstraktlarının 14–24 mm arasında inhibisiya zonları yaratdığını bildirir. VMNP adlandırılan metanolik ekstrakt üçün Bacillus zanthoxylidə 24 mm və Bacillus velezensisdə 14 mm dəyərləri verilir.

Bu təcrübələrdə amoksisillin və streptomisin müsbət nəzarət, DMSO isə mənfi nəzarət kimi istifadə olunub.

Müsbət nəzarət, təcrübə sisteminin gözlənilən qaydada cavab verə bildiyini göstərmək məqsədilə məlum təsirli maddənin istifadə edildiyi qrupdur. Mənfi nəzarət isə müşahidə olunan təsirin həlledici və ya prosedur kimi başqa səbəbdən qaynaqlanıb-qaynaqlanmadığını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.

Mənbə həmçinin yaşıl sintez edilmiş sink oksid nanohissəciklərində — ZnO NPs — 13–25 mm arasında antibakterial zonlar bildirir. Ən yüksək dəyər Klebsiella ozaenae üçün 25 mm-dir.

Burada mühüm fərq vardır: ZnO nanohissəcik sisteminin antibakterial nəticəsi yalnız bitki ekstraktının təsiri deyil; nanohissəciyin özü və sintez üsulu da təcrübə sisteminin hissəsidir.

PUSA-I toxum qabığı antibakterial tədqiqatı

Üç Vigna mungo sortunun xam ekstraktları 100 mg/mL konsentrasiyada DMSO daxilində hazırlanmış və agar well diffusion — agar quyu diffuziyası üsulu ilə Qram-müsbət və Qram-mənfi bakteriyalara qarşı qiymətləndirilmişdir.

Sınaqdan keçirilən mikroorqanizmlər arasında:

• Bacillus cereus,
• Bacillus subtilis,
• Klebsiella pneumoniae,
• Pseudomonas aeruginosa,
• Escherichia coli

vardır.

PUSA-I toxum qabığı ekstraktı B. subtilisə qarşı 28 mm, P. aeruginosaya qarşı 22 mm inhibisiya zonu yaradıb. Müsbət nəzarət kimi istifadə olunan sefotaksimdə 28–32 mm aralığı bildirilib.

Kirby–Bauer və SDS-PAGE nədir?

Kirby–Bauer üsulu, antimikrob maddələrin mikroorqanizm böyüməsini nə dərəcədə əngəllədiyini agar üzərində yaranan inhibisiya zonları ilə qiymətləndirən diffuziya əsaslı laboratoriya metodudur.

Mənbə metanolik black gram ekstraktlarının Enterococci sp., Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella sp., Bacillus sp., Staphylococcus aureus, Aspergillus niger və Candida albicans kimi orqanizmlərə qarşı qiymətləndirildiyini bildirir.

SDS-PAGE — sodium dodecyl sulfate polyacrylamide gel electrophoresis, zülalları əsasən molekulyar ölçülərinə görə ayırmaq üçün istifadə olunan elektroforez üsuludur. Mənbə zülal profillənməsində BSA üçün 66 kDa və lysine kimi verilən marker üçün 18 kDa dəyərlərini bildirir.

kDa — kilodalton, zülalların molekulyar kütləsini ifadə etmək üçün istifadə olunan vahiddir.

Antiinflamatuvar və analjezik nəticələr

Mənbə Vigna mungo yarpaq ekstraktının siçovullarda karagenanla yaradılan paw edema — pəncə ödemini doza bağlı şəkildə azaltdığını bildirir. Karagenan modeli təcrübə heyvanında nəzarətli kəskin iltihab yaratmaq üçün istifadə olunan üsullardan biridir.

Analjezik qiymətləndirmədə termal ağrıya cavab müddətinin uzanması və membran stabilizasiyası kimi nəticələrdən bəhs olunur. Mənbə həmçinin fosfolipaz A₂ aktivliyinin və prostaqlandin sintezinin basdırılmasını mümkün mexanizm kimi əlaqələndirir.

Bu mexanizm ifadələri mənbədə təcrübə nəticələrinin şərhi kimi təqdim olunur; insanlarda ağrı müalicəsinin klinik mexanizminin təsdiqləndiyi demək deyil.

DPPH, FRAP və TAA Antioksidant Nəticələri Nə Deməkdir?

DPPH radikal süpürmə testi nümunənin sərbəst radikalı reduksiya etmə qabiliyyətini, FRAP testi dəmiri reduksiya etmə gücünü və TAA ümumi antioksidant aktivliyi laboratoriya şəraitində qiymətləndirən ölçmələrdir; bunların yüksək olması biokimyəvi antioksidant qabiliyyəti dəstəkləyir, lakin insan orqanizmində xəstəliyin qarşısının alınması və ya müalicə effektivliyini birbaşa sübut etmir.

DPPH nəticəsi

Mənbə bir tədqiqatda Vigna mungonun DPPH radikallarını %22,7 nisbətində inhibə etdiyini bildirir.

DPPH, sabit sərbəst radikal molekuludur. Antioksidant qabiliyyətli birləşmə DPPH-yə elektron və ya hidrogen verə bildikdə sınaq məhlulunun spektrofotometrik xüsusiyyəti dəyişir və radikal süpürmə qabiliyyəti hesablana bilər.

FRAP və reducing power

Mənbə:

• FRAP: 11,80 μg AAE/mg nümunə,
• reducing power: 14,90 μg AAE/mg

dəyərlərini bildirir.

FRAP — Ferric Reducing Antioxidant Power, ferrik dəmirin daha aşağı oksidləşmə vəziyyətinə reduksiya olunma qabiliyyətini ölçən kimyəvi antioksidant testidir.

Mənbə AAE qısaltmasını ayrıca tərif etmir. Antioksidant ədəbiyyatında AAE geniş şəkildə askorbin turşusu ekvivalenti mənasında işlədilir; lakin bu açılım mənbə məqalənin öz metod bölməsində açıq şəkildə verilmədiyi üçün Verianla bunu mənbə tərəfindən ayrıca təsdiqlənmiş tərif kimi təqdim etmir.

PUSA-I və ümumi antioksidant aktivlik

Üç sortun müqayisə edildiyi tədqiqatda PUSA-I toxum qabığı ən yüksək ümumi antioksidant aktivliyi göstərmişdir:

PUSA-I: %76 TAA

Askorbin turşusu müqayisəsi: %81,25

Mənbə həmçinin ekstrakt konsentrasiyası artdıqca antioksidant aktivliyin də artdığını bildirir.

Hüceyrə xətlərində antikanser qiymətləndirmə

PUSA-I sortunun müxtəlif bitki hissələrindən hazırlanan ekstraktlar PC-3, Hop-62 və 786-O xərçəng hüceyrə xətlərinə qarşı SRB assay — sulforhodamine B testi ilə qiymətləndirilib.

SRB testi, hüceyrələrdəki ümumi zülalı boyayaraq hüceyrə sıxlığı və canlılığı barədə ölçmə aparmağa imkan verən laboratoriya metodudur.

Ekstraktlar 20–80 μg/mL konsentrasiya aralığında tətbiq olunub və hüceyrə canlılığı 24 saat sonra ölçülüb.

Bu nəticələr müəyyən hüceyrə xətlərində sitotoksik/antiproliferativ siqnalı dəstəkləyir. İnsanlarda şişin kiçilməsi, yaşam müddətinin uzanması və ya xərçəng müalicəsinin effektivliyi barədə məlumat vermir.

Hepatoprotektiv aktivlik

Mənbə qaraciyər zədəsini qiymətləndirən təcrübələrdə SGOT, SGPT, ALP, total bilirubin, MDA və GSH kimi biokimyəvi göstəricilərdən bəhs edir.

SGOT, müasir terminologiyada çox vaxt AST — aspartate aminotransferase ilə əlaqələndirilən qaraciyər/hüceyrə zədəsi göstəricisidir.

SGPT, çox vaxt ALT — alanine aminotransferase kimi adlandırılır.

ALP — alkaline phosphatase, qaraciyər və öd sistemi daxil olmaqla müxtəlif toxumalarla əlaqəli fermentdir.

Total bilirubin, hemoglobinin parçalanması və qaraciyər-öd metabolizmi ilə əlaqəli göstəricidir.

MDA — malondialdehyde, lipid peroksidləşməsi və oksidləşdirici zədə ilə əlaqələndirilən biomarkerdir.

GSH — glutathione, hüceyrə antioksidant müdafiəsinin mühüm komponentlərindən biridir.

Mənbə asetaminofen, CCl₄ və rifampisinlə yaradılan qaraciyər zədəsi modellərində bəzi Vigna mungo ekstraktlarının bu göstəriciləri müsbət istiqamətdə dəyişdirdiyini bildirir.

Xüsusilə AEVM adlandırılan sulu toxum ekstraktının rifampisinlə yaradılan hepatotoksiklik modelindəki siçovullarda SGPT, SGOT, ALP və total bilirubin dəyərlərini azaltdığı və histopatoloji zədənin daha aşağı olduğu bildirilir.

CCl₄ — karbon tetraklorid, eksperimental qaraciyər zədəsi yaratmaq üçün istifadə olunan hepatotoksik kimyəvilərdən biridir. Bu modeldə qoruyucu təsirin görülməsi insan qaraciyər xəstəliyinin müalicə edildiyi demək deyil.

Nefroprotektiv aktivlik

Rifampisinlə yaradılan böyrək zədəsi modelində AEVM-nin blood urea nitrogen — BUN, serum kreatinin və sidik turşusu səviyyələrindəki yüksəlməni azaltdığı bildirilir.

BUN, qandakı sidik cövhəri azotunu ifadə edir. Serum kreatinin isə böyrək filtrasiya funksiyasının qiymətləndirilməsində geniş istifadə olunan biokimyəvi göstəricilərdən biridir.

Mənbə histoloji müayinədə nefron zədəsinin də daha aşağı olduğunu bildirir.

Anti-osteoartritik tədqiqat necə aparılıb?

Mənbə hidroalkolik Vigna mungo ekstraktının — VMHA — papainlə yaradılan siçovul osteoartrit modelində qiymətləndirildiyini bildirir.

Osteoartrit modeli intra-artikulyar papain və cysteine tətbiqi ilə yaradılıb. Daha sonra VMHA oral olaraq:

• 100 mg/kg,
• 200 mg/kg,
• 400 mg/kg

dozalarında verilib.

Qiymətləndirilən meyarlar:

• diz oynağının diametri,
• grip strength — tutma gücü,
• lokomotor aktivlik,
• hanging time — asılı qalma müddəti,
• histopatoloji müayinə,
• kəskin toksiklik qiymətləndirilməsi.

400 mg/kg dozada iltihabın əhəmiyyətli dərəcədə azaldığı və mənbədə \(P<0{,}05\) dəyərinin verildiyi bildirilir. Bunun əksinə, 100 mg/kg dozanın tutma gücü, hərəkət və asılı qalma müddətində nəzərəçarpan yaxşılaşma yaratdığı bildirilir.

Mənbənin sonrakı anti-osteoartrit bölməsində 200 və 400 mg/kg dozaların bu funksional parametrlərdə əlavə yaxşılaşma yaratmadığı ayrıca qeyd edilir.

Buna görə “daha yüksək doza bütün nəticələrdə daha yaxşıdır” şəklində xətti doza–cavab nəticəsi çıxarmaq olmaz.

Kəskin toksiklik nəticəsi nə deməkdir?

Anti-osteoartrit bölməsində 2 g/kg-a qədər tətbiqdə ölüm və ya görünən toksik əlamət bildirilmədiyi qeyd edilir. Ayrı ulcerogenic bölmədə oral LD₅₀ dəyərinin 3000 mg/kg-dan yüksək olduğu göstərilir.

LD₅₀ — median lethal dose, təcrübə şəraitində sınaq populyasiyasının %50-sində ölümlə əlaqəli dozanı ifadə edən kəskin toksiklik göstəricisidir.

Yüksək LD₅₀ dəyəri kəskin ölüm riskinin nisbətən aşağı ola biləcəyini düşündürür; lakin uzunmüddətli toksiklik, orqan toksikliyi, dərman qarşılıqlı təsiri, hamiləlik təhlükəsizliyi və ya insan istifadəsi təhlükəsizliyi demək deyil.

Ülserogen təsir niyə vacibdir?

Mənbə eyni ekstrakt qrupunun yalnız faydalı təsirlərini deyil, mənfi nəticəni də bildirir. Təcrübə heyvanlarında mədə selikli qişasında doza bağlı ülserasiya qeyd olunub.

Mənbə bu təsiri prostaqlandin sintezinin basdırılması ilə əlaqələndirir. Prostaqlandinlər mədə selikli qişasının qorunmasında rol oynadığından bu mexanizmin basdırılması mədə baryerini zəiflədə bilər.

Bu nəticə mühüm şərh sərhədi yaradır: ekstraktın antiinflamatuvar və ya analjezik siqnal göstərməsi onun avtomatik olaraq təhlükəsiz olduğu demək deyil.

Antihelmintik aktivlik

MESVM adlandırılan toxum ekstraktı Pheretima posthuma üzərində in vitro iflic və ölüm testləri ilə qiymətləndirilib.

10–50 mg/mL konsentrasiya aralığı istifadə olunub və albendazol 15 mg/mL istinad dərmanı kimi götürülüb.

50 mg/mL ekstraktda:

• iflic müddəti: 35,4 dəqiqə,
• ölüm müddəti: 75,2 dəqiqə

kimi bildirilib.

Mənbə təsiri doza bağlı kimi təsvir edir: konsentrasiya artdıqca iflic və ölüm daha qısa müddətdə baş verib.

Afrodizyak aktivlik

Metanolik və xloroform ekstraktları erkək albinos siçovullarda 200 və 400 mg/kg dozalarında qiymətləndirilib.

Mənbənin ölçdüyü davranış dəyişənləri bunlardır:

• MF — mount frequency: üzərinə çıxma sayı,
• IF — intromission frequency: intromissiya sayı,
• EF — ejaculation frequency: eyakulyasiya sayı,
• ML — mount latency: ilk mount-a qədər keçən vaxt,
• IL — intromission latency: ilk intromissiyaya qədər keçən vaxt,
• EL — ejaculatory latency: eyakulyasiyaya qədər keçən vaxt,
• PEI — post-ejaculatory interval: eyakulyasiyadan sonra yenidən aktivliyə qədər keçən vaxt.

Mənbə MF, IF və EF-nin artdığını; ML, IL, EL və PEI-nin azaldığını və serum testosteron səviyyəsinin yüksəldiyini bildirir.

Bu nəticələr erkək siçovul modelinə aiddir və insanlarda cinsi funksiya müalicəsinin effektivliyini göstərmir.

İmmunomodulyator / immunostimulyator aktivlik

Mənbə təcrübə heyvanlarında birincili və ikincili anticisim titrlərinin, delayed-type hypersensitivity — DTH cavabının, neytrofil adgeziyasının və faqositik aktivliyin artdığını bildirir.

Humoral immunitet, əsasən anticisimlərlə əlaqəli immun cavabı ifadə edir.

Cell-mediated immunity — hüceyrə vasitəli immunitet, T hüceyrələri kimi immun hüceyrələrinin rolunun önə çıxdığı cavabları əhatə edir.

DTH — gecikmiş tip hiperhəssaslıq, hüceyrəvi immun cavabı qiymətləndirmək üçün eksperimental şəkildə istifadə oluna bilən meyardır.

Faqositoz, immun hüceyrələrinin mikroorqanizmləri və ya hissəcikləri içinə alıb emal etdiyi prosesdir.

Mənbə bu dəyişiklikləri immun stimullaşma ilə əlaqələndirir; lakin insanlarda infeksiyadan qorunma nisbəti və ya klinik immun nəticə ölçülməyib.

Mənbə Anksiyolitik Təsir Göstərirmi?

Mənbənin anksiyolitik təcrübə bölməsinə görə xeyr: müxtəlif Vigna mungo toxum ekstraktları verilmiş siçanlarda tədqiqatçı davranış artsa da nəzarət qrupu ilə müqayisədə əhəmiyyətli fərq tapılmayıb və sınaq şəraitində nəzərəçarpan mərkəzi sinir sistemi depressant və ya anksiyolitik təsir göstərilməyib; nəticə bölməsinin anksiyolitik aktivliyi müsbət xüsusiyyətlər arasında göstərməsi buna görə mənbədaxili ziddiyyətdir.

Anksiyolitik qiymətləndirmə open-field test — açıq sahə testi ilə aparılıb. Açıq sahə testi gəmiricilərin yeni sahədə hərəkət və tədqiqat davranışlarını qiymətləndirmək üçün istifadə olunan davranış təcrübəsidir.

Mənbədə:

• tədqiqatçı davranışda artım müşahidə olunduğu,
• lakin nəzarət qrupu ilə müqayisədə əhəmiyyətli fərq olmadığı,
• nəzərəçarpan CNS depressant və ya anksiyolitik təsir yaranmadığı

açıq şəkildə bildirilir.

Buna görə Verianla məqaləsində nəticə bölməsindəki daha müsbət ifadə deyil, təcrübə bölməsindəki birbaşa nəticə elmi sərhəd kimi əsas götürülür.

Antihiperlipidemik aktivlik

Mənbə eksperimental tədqiqatlarda ümumi xolesterin, triqliserid, LDL və VLDL səviyyələrində azalma; aterogen indeks və HDL/LDL nisbətində yaxşılaşma bildirildiyini qeyd edir.

LDL — low-density lipoprotein və VLDL — very-low-density lipoprotein, xolesterin və triqliserid daşınmasında rol alan lipoprotein sinifləridir.

HDL — high-density lipoprotein, xolesterinin periferik toxumalardan daşınmasında iştirak edən lipoprotein qrupudur.

Mənbə nəticələri atorvastatin və gemfibrozil kimi standart antihiperlipidemik dərmanlarla “müqayisə edilə bilən” kimi xarakterizə edir; lakin bu icmal bölməsində təcrübə modeli, nümunə ölçüsü, dozalar və müqayisənin kəmiyyət detalları verilmir. Buna görə klinik ekvivalentlik nəticəsi çıxarmaq olmaz.

Antihiperqlisemik nəticələr

Qaynadılmış və qaynadılmamış Vigna mungo toxumlarının metanolik ekstraktları qlükoza yüklənmiş Swiss albino siçanlarda qiymətləndirilib.

Glibenklamid, qan qlükozasını azaldan antidiabetik dərmandır və bu təcrübədə müqayisə dərmanı kimi istifadə olunub.

Ekstrakt və glibenklamid faizlərinin bir-birinə yaxın olması insanlarda bu bitkinin glibenklamidin yerinə istifadə oluna biləcəyini göstərmir. Dozalar, farmakokinetika, aktiv maddə standartlaşdırılması və təcrübə növü tamamilə fərqlidir.

Trombolitik aktivlik

Mənbə insan qanı istifadə olunmaqla aparılan in vitro təcrübədə MESVM toxum ekstraktının 2–10 mg/mL konsentrasiyalarda qiymətləndirildiyini bildirir.

Müsbət nəzarət streptokinaza, mənfi nəzarət distillə olunmuş sudur.

Thrombolysis — tromboliz, yaranmış qan laxtasının parçalanmasıdır. Streptokinaza fibrinolitik təsir yaradan trombolitik agent olduğundan burada təcrübə sisteminin müsbət nəzarəti kimi istifadə olunub.

Ekstraktın nəticəsi müsbət nəzarətin yarısından da aşağı səviyyədədir. Mənbə buna görə aktivliyi “moderate thrombolytic properties” kimi xarakterizə edir.

İnsan qanının sınaq borusunda istifadə olunması bunun insanlarda aparılmış klinik tromboz müalicəsi olduğu demək deyil.

Antikonvulsant aktivlik

AQVM — sulu Vigna mungo toxum ekstraktı müxtəlif qıcolma modellərində qiymətləndirilib.

PTZ — pentylenetetrazole ilə yaradılan qıcolmalarda qıcolma başlanğıcının gecikdiyi;

MES — maximal electroshock modelində hind limb tonic extensor — HLTE faza müddətinin azaldığı;

əksinə PCT — picrotoxin ilə yaradılan qıcolmalarda əhəmiyyətli qoruyucu təsir tapılmadığı bildirilir.

Bu nəticə mühüm sərhəd göstərir: ekstrakt bütün qıcolma modellərində eyni təsiri göstərməyib. Buna görə tək bir təcrübədən ümumi “antiepileptik dərmandır” nəticəsi çıxarmaq olmaz.

Brine shrimp sitotoksiklik testi

Bitkinin müxtəlif hissələrindən əldə olunan ekstraktlar 20–100 μg/mL konsentrasiyalarda brine shrimp lethality bioassay — duzlu su kreveti ölüm testi ilə qiymətləndirilib.

Mənbə LC₅₀ dəyərlərini:

• yarpaq: 4,52 μg/mL,
• gövdə: 3,25 μg/mL,
• vincristine sulfate müsbət nəzarət: 0,67 μg/mL

kimi bildirir.

LC₅₀ — median lethal concentration, müəyyən sınaq orqanizmlərinin %50-sində ölüm yaradan konsentrasiyadır. Eyni sınaq şəraitində daha aşağı LC₅₀ daha yüksək kəskin sitotoksik güc deməkdir.

Lakin brine shrimp testi skrininq testidir. Buradan birbaşa insanlarda antikanser, antiviral və ya pestisid effektivliyi nəticəsi çıxarmaq olmaz.

HIV-1 reverse transcriptase inhibisiyası

Mənbə Vigna mungo toxumlarından çoxmərhələli xromatoqrafiya ilə üç trypsin–chymotrypsin inhibitorunun təcrid edildiyini və onların təxminən 16 kDa molekulyar kütləyə malik olduğunu bildirir.

İki inhibitorda HIV-1 reverse transcriptase-a qarşı zəif inhibisiya bildirilib.

Reverse transcriptase — əks transkriptaza, HIV kimi retrovirusların RNA məlumatını DNA-ya köçürməsində rol alan viral fermentdir.

Zülalın laboratoriyada bu fermenti zəif səviyyədə inhibə etməsi antiviral dərman kimi klinik effektivlik göstərdiyi demək deyil.

Qalxanabənzər vəz və estrus dövrü nəticələri

70% metanolik ekstrakt eksperimental dişi siçovullarda qiymətləndirilib. Mənbə:

• serum T3 səviyyəsinin azaldığını,
• T4 səviyyəsinin azaldığını,
• TSH səviyyəsinin artdığını,
• bədən çəkisi və temperaturunun normala doğru dəyişdiyini,
• acqarına qan qlükozasının yaxşılaşdığını,
• estrus dövrünün normala qayıtdığını

bildirir.

T3 — triiodothyronine və T4 — thyroxine, qalxanabənzər vəz hormonlarıdır. TSH — thyroid-stimulating hormone, hipofizdən ifraz olunaraq qalxanabənzər vəzin hormon istehsalını tənzimləyən hormondur.

Bu tədqiqat dişi siçovul modelidir. İnsanlarda hipertiroidizmin müalicəsinin effektivliyi və ya təhlükəsizliyi haqqında klinik sübut təqdim etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İcmalın metodu

Məqalə özünü review — icmal kimi təqdim edir və müxtəlif illərdə yayımlanmış fitokimyəvi və farmakoloji tədqiqatları tematik alt başlıqlarda bir araya gətirir.

Bununla belə mənbədə:

• istifadə olunan biblioqrafik verilənlər bazaları,
• axtarış açar sözləri,
• axtarışın başlanğıc və bitmə tarixi,
• daxiletmə meyarları,
• xaricetmə meyarları,
• tədqiqat seçimi diaqramı,
• iki tədqiqatçı ilə skrininq,
• risk-of-bias və ya keyfiyyət qiymətləndirməsi,
• meta-analiz,
• heterogenlik analizi

bildirilməyib.

Buna görə tədqiqat sistematik icmal və ya meta-analiz kimi təsnif edilə bilməz. Mənbədə hansı tədqiqatların niyə seçildiyini tam şəkildə təkrar etmək mümkün deyil.

Sübutların təcrübə səviyyəsinə görə xülasəsi

Mənbədə göstərilən əsas ekstrakt və preparatlar

İcmal vahid standartlaşdırılmış ekstrakt istifadə etmir. Müxtəlif tədqiqatlar:

• metanolik ekstrakt,
• xloroform ekstraktı,
• sulu ekstrakt — AEVM/AQVM,
• hidroalkolik ekstrakt — VMHA,
• toxum ekstraktı — MESVM,
• toxum qabığı ekstraktı,
• ZnO nanohissəcik sistemləri,
• təcrid olunmuş zülal inhibitorları

kimi bir-birindən fərqli materiallardan istifadə edir.

Buna görə bütün nəticələri “Vigna mungo-nun bir dozası” kimi birləşdirmək elmi baxımdan yanlış olar. Bitki hissəsi, həlledici, ekstraksiya üsulu, konsentrasiya və sınaq sistemi dəyişdikcə əldə olunan məhsul da dəyişir.

Mənbədə formul varmı?

Xeyr. Bu icmal elmi formullara əsaslanan model və ya kəmiyyət farmakokinetik tədqiqat deyil. Mənbə müxtəlif doza, konsentrasiya, faiz, inhibisiya zonu, LC₅₀ və biomarker nəticələri verir, lakin bunları hesablayan nömrələnmiş tənlik və ya riyazi model təqdim etmir.

Statistik məlumat nə qədər ətraflıdır?

Mənbə əksər alt tədqiqatları xülasə səviyyəsində təqdim edir. Ətraflı nümunə ölçüləri, etibar intervalları, standart kənarlaşmalar, təsir ölçüləri və xam məlumatlar əksər bölmələrdə verilməyib.

Anti-osteoartrit bölməsində 400 mg/kg dozada iltihab azalması üçün \(P<0{,}05\) məlumatı vardır. Lakin icmal üzrə nəticələrin müqayisəli meta-analizi və ya toplu statistik sintezi aparılmayıb.

Mənbədaxili istinad və nəticə uyğunsuzluqları

Anksiyolitik nəticə: Müvafiq bölmə əhəmiyyətli anksiyolitik təsir göstərilmədiyini deyərkən nəticə bölməsi anksiyolitik aktivliyi müsbət nəticələr arasında sadalayır. Verianla birbaşa təcrübə təsvirindəki mənfi/əhəmiyyətsiz nəticəni qoruyur.

Anti-osteoartrit istinadı: İlk anti-osteoartrit paraqrafı Rao et al. (2022) istinadını verir. Mənbə siyahısında Rao et al. (2022) başlığı antibakterial, antioksidant və antikanser potensialı haqqındadır. Ayrı Patel et al. (2015) mənbəsinin başlığı isə birbaşa papain-induced osteoarthritis modelində Vigna mungo tədqiqatıdır. Mənbə bu istinad əlaqəsini izah etmir.

Çatışmayan mənbə siyahısı uyğunluqları: Mətndə Zaheer et al. (2020), Zia-Ul-Haq et al. (2014), Udenigwe & Aluko (2011), Solanki & Jain (2010) və Thomas et al. (1983) kimi istinadlar istifadə olunur; məqalənin sonunda verilən görünən mənbə siyahısında bu qeydlərin biblioqrafik qarşılıqları yoxdur. Verianla bu çatışmazlıqları xaricdən mənbə əlavə etməklə tamamlamır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Müxtəlif Vigna mungo ekstraktları və törəmələri müxtəlif laboratoriya və təcrübə heyvanı modellərində bioloji aktivlik siqnalları göstərib.
• Antibakterial təcrübələrdə müxtəlif mikroorqanizmlərə qarşı ölçülə bilən inhibisiya zonları bildirilib.
• DPPH, FRAP və TAA kimi testlərdə antioksidant qabiliyyət bildirilib.
• PUSA-I toxum qabığı ekstraktı üç xərçəng hüceyrə xəttində hüceyrə canlılığını azaldıb.
• Heyvan modellərində antiinflamatuvar, hepatoprotektiv, nefroprotektiv və anti-osteoartritik nəticələr bildirilib.
• Qlükoza yüklənmiş siçanlarda toxum ekstraktları qan qlükozasını azaldıb.
• In vitro insan qanı təcrübəsində doza bağlı trombolitik təsir müşahidə olunub, lakin streptokinazadan aşağı qalıb.
• Antikonvulsant aktivlik qıcolma modelinə görə dəyişib; PCT modelində əhəmiyyətli qoruma görülməyib.
• Anksiyolitik təcrübə bölməsində nəzarət qrupu ilə müqayisədə əhəmiyyətli anksiyolitik nəticə bildirilməyib.
• Mənbə faydalı təsirlərlə yanaşı mədə ülserasiyası kimi mümkün mənfi nəticələri də bildirir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Vigna mungo-nun insanlarda xərçəng müalicəsi olduğu göstərilməyib.
• İnsanlarda diabet dərmanının yerinə istifadə oluna biləcəyi göstərilməyib.
• İnsanlarda trombozu təhlükəsiz və effektiv şəkildə həll etdiyi sübut edilməyib.
• İnsanlarda qaraciyər və ya böyrək xəstəliyini müalicə etdiyi göstərilməyib.
• İnsanlarda osteoartrit müalicəsində effektiv və təhlükəsiz doza müəyyən edilməyib.
• İnsanlarda afrodizyak, immunostimulyator, antikonvulsant və ya antitiroid effektivliyi təsdiqlənməyib.
• 2 g/kg və ya LD50 >3000 mg/kg heyvan toksiklik nəticələri insanlarda eyni təhlükəsizlik intervalının olduğunu göstərmir.
• Müxtəlif bitki hissələrinin və ekstraksiya üsullarının nəticələri vahid standart farmasevtik məhsulun təsiri kimi birləşdirilə bilməz.
• İcmal sistematik olmadığı üçün mövcud ədəbiyyatın hamısını əhatə etdiyi və ya nəşr qərəzini nəzarətdə saxladığı deyilə bilməz.

İcmalın əsas metodoloji məhdudiyyətləri

Sistematik axtarış üsulu yoxdur: Mənbə hansı verilənlər bazalarının, hansı açar sözlərin və ya hansı tarix intervallarının istifadə olunduğunu göstərmir.

Tədqiqat keyfiyyət qiymətləndirilməsi yoxdur: Daxil edilən təcrübələrin risk-of-bias və ya metodoloji keyfiyyət balları bildirilməyib.

Sübut səviyyələri heterojendir: Bakteriya agar testi, hüceyrə xətti, brine shrimp, qurd, siçan, siçovul və insan qanı in vitro təcrübələri eyni narrativ çərçivədə nəzərdən keçirilib.

Ekstrakt standartlaşdırılması yoxdur: Metanolik, sulu, hidroalkolik, xloroform, bitki hissəsi və nanohissəcik sistemləri bir-birindən fərqlidir.

Dozalar müqayisə oluna bilməz: mg/kg heyvan dozaları ilə mg/mL və ya μg/mL in vitro konsentrasiyalar eyni bioloji kəmiyyəti ifadə etmir.

Klinik təsdiq yoxdur: İnsanlarda nəzarətli müalicə tədqiqatı bildirilməyib.

İstinad uyğunluğu problemləri vardır: Bəzi mətndaxili istinadların mənbə siyahısı qeydləri görünmür və anti-osteoartrit bölməsində ən azı bir istinad-başlıq uyğunsuzluğu vardır.

Nəticə bölməsində daxili ziddiyyət vardır: Anksiyolitik aktivlik bölməsində əhəmiyyətli təsir tapılmamasına baxmayaraq nəticədə müsbət xüsusiyyət kimi sadalanır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: A Review on the Pharmacotherapeutic Significance of Vigna mungo (L.) Hepper

Müəlliflər: A.R. Florence; C. Dometilla; D.F. Mary Judisha; Beena Lawrence; S. Bashitha Banu; S. Amutha.

Müəllif sırası: A.R. Florence birinci, C. Dometilla ikinci, D.F. Mary Judisha üçüncü, Beena Lawrence dördüncü, S. Bashitha Banu beşinci və S. Amutha altıncı müəllifdir.

A.R. Florence: Assistant Professor of Botany; Holy Cross College (Autonomous), Nagercoil - 629 004.

C. Dometilla: Assistant Professor of Botany; St. Jude's College, Thoothoor - 629176.

D.F. Mary Judisha: III B.Sc (Hons) Agriculture; Vanavarayar Institute of Agriculture, Manakadavu, Pollachi - 642 103; Tamil Nadu Agricultural University afiliyasyonu göstərilib.

Beena Lawrence: Associate Professor of Botany; Women's Christian College, Nagercoil - 629 001.

S. Bashitha Banu: Research Scholar; Holy Cross College (Autonomous), Nagercoil - 629 004.

S. Amutha: St. John's College, Palayamkottai, 627 002.

Universitet afiliyasyonu: Mənbə 1, 2, 4, 5 və 6 nömrəli afiliyasiyaların Manonmaniam Sundaranar University, Tirunelveli - 627 012 ilə əlaqəli olduğunu bildirir.

Corresponding author: A.R. Florence adının qarşısında ulduz işarəsi vardır; lakin mənbə ulduzun mənasını açıq şəkildə “corresponding author” kimi təyin etməyib və əlaqə e-poçtu verməyib. Buna görə corresponding author dəqiqləşdirilməyib.

Bərabər töhfə / bərabər birinci müəlliflik: Mənbədə göstərilməyib.

Mənbə növü: Narrativ farmakoterapevtik icmal; sistematik icmal və ya meta-analiz deyil.

Elmi sahə: Botanika, farmakoqnoziya, fitokimya, farmakologiya, təbii məhsul tədqiqatları və nutraceutical tədqiqatları.

Platforma: International Conference Proceedings on Advanced Multidisciplinary Research and Innovation (ICAMRI – 2026).

Məqalə səhifələri: Konfrans materialları kitabında 1–10; yüklənmiş PDF-də 11–20-ci səhifələr.

Nəşr: First Edition.

Nəşr tarixi: August 2026.

ISBN: 978-81-689307-3-5.

Mənbədə verilən DOI: 10.65647/msp/137/2026.

DOI sərhədi: Eyni DOI konfrans materialları kitabındakı digər məqalə səhifələrində də istifadə olunur. Mənbə bu DOI-nin yalnız bu məqaləyə məxsus müstəqil məqalə DOI-si olduğunu göstərmədiyindən Verianla bunu konfrans materialları kitabında istifadə olunan DOI kimi qeyd edir.

Konfrans tarixi ilə bağlı mənbədaxili fərq: Cild ICAMRI – 2026 və August 2026 nəşri kimi təqdim olunduğu halda təşkilat və Convener's Message bölmələri konfransın 15th August 2025 tarixində keçirildiyini göstərir.

Təşkilat: University of Edenberg, Lusaka, Zambia, Africa.

Akademik əməkdaşlıq: S.T. Hindu College; Sree Ayyappa College for Women; Don Bosco College; Women's Christian College.

Rəyçilik: Konfrans materialları kitabının ön sözü hər manuskriptin təcrübəli reviewer və subject expert paneli tərəfindən rigorous peer-review process çərçivəsində qiymətləndirildiyini bildirir. Bu, konfrans materialları kitabının öz rəyçilik bəyanatıdır.

Lisenziya / müəllif hüququ: Mənbə “All Rights Reserved” və © Publisher qeydini daşıyır. Açıq Creative Commons lisenziyası göstərilmir.

Nəşriyyat məlumatı: PDF-də Publisher başlığı altında Australia, Chennai & Kanyakumari; +91 6384730258; editor@multispectrum.org və www.multispectrum.org məlumatları verilir. Ayrı institusional nəşriyyat adı biblioqrafik səhifədə açıq şəkildə yazılmayıb.

Rəsmi keçid: Mənbə www.multispectrum.org ünvanını verir. Məqaləyə məxsus ayrıca rəsmi URL PDF-də göstərilməyib.

Açar sözlər: Vigna mungo (L.) Hepper; Bioactive compounds; Traditional uses; Pharmacological properties.

Əsas məqsəd: Vigna mungo-nun fitokimyəvi komponentlərini və müxtəlif preklinik/laboratoriya tədqiqatlarında bildirilən farmakoloji potensialını ümumiləşdirmək və nutraceutical/farmasevtik tədqiqatlar üçün gələcək tədqiqat ehtiyacını vurğulamaq.

İcmal metodu: Mənbə ayrıca sistematik axtarış protokolu bildirmir. Verilənlər bazası, axtarış sorğusu, daxiletmə/xaricetmə meyarı və keyfiyyət qiymətləndirmə üsulu verilməyib.

Orijinal təcrübə: Bu məqalə öz yeni laboratoriya təcrübəsini bildirmir; əvvəlki tədqiqatlardan nəticələri icmal edir.

Orijinal nümunə: Yoxdur.

Nəzarət qrupu: İcmal səviyyəsində yoxdur; təqdim olunan bəzi orijinal tədqiqatlar müsbət və mənfi nəzarətlərdən istifadə edib.

Statistik meta-analiz: Yoxdur.

Mənbədə elmi tənlik: Yoxdur.

İnsan klinik tədqiqatı: İcmalda nəzarətli insan klinik effektivlik tədqiqatı bildirilməyib.

In vitro insan materialı: Trombolitik qiymətləndirmədə insan qanı istifadə olunub; bu klinik xəstə tədqiqatı deyil.

Əsas təcrübə modelləri: Agar diffuziyası, Kirby–Bauer, DPPH, FRAP, SRB xərçəng hüceyrə testi, brine shrimp lethality, Pheretima posthuma, siçan/siçovul iltihab və davranış modelləri, papain-induced osteoarthritis, PTZ/MES/PCT qıcolma modelləri, rifampisinlə yaradılmış orqan zədəsi və insan qanında in vitro laxta lizisi.

Əsas farmakoloji sahələr: Antibakterial, antiinflamatuvar, antioksidant, analjezik, hepatoprotektiv, anti-osteoartritik, antikanser, antihelmintik, afrodizyak, immunomodulyator, antihiperlipidemik, antihiperqlisemik, trombolitik, antikonvulsant, sitotoksik, HIV-1 reverse transcriptase inhibitory, nefroprotektiv və antitiroid aktivliklər.

Anksiyolitik nəticə: Müvafiq təcrübə bölməsində əhəmiyyətli anksiyolitik təsir tapılmadığı bildirilir. Nəticə bölməsinin anksiyolitik aktivliyi müsbət xüsusiyyətlər arasında göstərməsi mənbədaxili ziddiyyətdir.

Anti-osteoartrit istinad qeydi: İlk anti-osteoartrit paraqrafındakı Rao et al. (2022) istinadı mənbə siyahısında antibakterial/antioksidant/antikanser tədqiqatı başlığı ilə görünür. Mənbə siyahısında ayrıca birbaşa anti-osteoartrit başlığı daşıyan Patel et al. (2015) vardır.

Mənbə siyahısının bütövlüyü: Məqalənin sonunda 20 biblioqrafik qeyd vardır. Mətndə istifadə olunan bəzi istinadların biblioqrafik qeydləri görünən mənbə siyahısında yoxdur; Verianla çatışmayan mənbələri xaricdən tamamlamayıb.

Maliyyələşdirmə: Ayrı maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqlar toqquşması: Ayrı maraqlar toqquşması bəyanatı yoxdur.

Məlumat əlçatanlığı: Ayrı data availability statement yoxdur; tədqiqat orijinal verilənlər dəsti yaratmayan icmaldır.

CRediT / müəllif töhfələri: Ayrı müəllif töhfəsi bəyanatı yoxdur.

Etik komitə: İcmal məqaləsi üçün ayrıca etik komitə bəyanatı yoxdur. İcmalda təqdim olunan orijinal heyvan və bioloji nümunə tədqiqatlarının etik detalları bu məqalədə sistematik şəkildə bildirilməyib.

Mənbə şəkilləri: Məqalə orijinal elmi qrafik və ya şəkil ehtiva etmir. Verianla HTML-dəki SVG mənbə mətndə açıq şəkildə ayrılan ənənəvi istifadə, in vitro və heyvan modeli sübut səviyyələrinin müstəqil və miqyassız vizual qarşılığıdır.

Əsas şərh sərhədi: İcmal Vigna mungo və onun müxtəlif ekstraktlarının çoxsaylı preklinik bioloji aktivlik siqnalları ilə əlaqələndirildiyini göstərir. Bu sübutlar bitkinin və ya hər hansı ekstraktın insanlarda təhlükəsiz, effektiv və standartlaşdırılmış dərman kimi istifadə oluna biləcəyini sübut etmir. Klinik təsdiq, aktiv birləşmələrin standartlaşdırılması, farmakokinetika, doza müəyyənləşdirmə, uzunmüddətli toksiklik və dərman qarşılıqlı təsiri tədqiqatları tələb olunur.