Bu kəsitsel sorğu tədqiqatı İtalyan diş həkimlərinin pediatrik xəstələrdə infeksion endokardit profilaktikası ilə bağlı biliklərini və antibiotik seçimlərini araşdıran müşahidə xarakterli tədqiqatdır. İnfeksion endokardit profilaktikası yüksək risk daşıyan müəyyən xəstələrdə və müəyyən invaziv dental prosedurlardan əvvəl müvəqqəti bakteriemiyanı azaltmaq məqsədilə təlimatlarda müəyyən edilən antibiotik tətbiqidir. Tədqiqatda 242 diş həkimi iştirak etmişdir. İştirakçıların böyük hissəsi penisillin allergiyası olmayan uşaqlarda birinci seçim antibiotiki düzgün müəyyən etsə də, doza, tətbiq vaxtı və bəzi klinik göstərişlər üzrə nəzərəçarpan bilik boşluqları aşkar edilmişdir. Nəticələr real resept qeydlərini və ya klinik nəticələri deyil, sorğu cavablarını göstərir; rahatlıq nümunələməsi, təxmini %34,6 cavab nisbəti və rəsmi şəkildə validasiya edilməmiş sorğu nəticələrin bütün İtalyan diş həkimlərinə ümumiləşdirilməsini məhdudlaşdırır.

Penisillin allergiyası olmayan pediatrik xəstələr üçün iştirakçıların %93-ü amoksisilini birinci seçim kimi göstərmişdir. Bununla yanaşı, amoksisilin dozasını düzgün müəyyən edənlərin nisbəti mənbədə %50, profilaktikanın tək doza şəklində dental prosedurdan 30–60 dəqiqə əvvəl verilməli olduğunu bildirənlərin nisbəti isə %68 kimi qeyd edilmişdir. Penisillin allergiyası olan qrupla bağlı sualda iştirakçıların %48-i azitromisin və ya klaritromisini, %28-i klindamisini seçmişdir. Məqalə istifadə etdiyi AHA istinadına əsasən klindamisinin artıq tövsiyə edilmədiyini xüsusilə vurğulayır.

Tədqiqatın əsas mesajı yalnız hansı antibiotikin adının bilinməsinə yönəlmir. Diş həkiminin hansı kardiyak vəziyyətdə profilaktikanın zəruri olduğunu, hansı dental prosedurun profilaktika əhatəsinə daxil olduğunu və seçilən preparatın dozası ilə vaxtlamasını düzgün bilməsi bir-birindən ayrı bilik pillələridir. Tədqiqatda bu pillələrin uğur səviyyələri eyni deyil.

Tədqiqat problemi

Antibiotiklərin stomatologiyada lazımsız, yanlış göstərişlə və ya yanlış rejimdə istifadə edilməsi həm fərdi arzuolunmaz təsir riski, həm də antibiotiklərin düzgün istifadəsi ilə bağlı daha geniş antimikrob idarəetmə problemi baxımından əhəmiyyətlidir. Pediatrik dental praktikada bu qərar daha çoxşaxəlidir: məsələ yalnız antibiotikin seçilməsi deyil; xəstənin tibbi anamnezi, infeksion endokardit baxımından risk kateqoriyası, aparılacaq dental prosedurun xüsusiyyəti, dərman allergiyası və profilaktika rejiminin vaxtlaması birlikdə qiymətləndirilir.

Mənbə tədqiqat problemin klinik nəticə tərəfini deyil, diş həkimlərinin təlimat biliklərini araşdırmışdır. Buna görə araşdırma “profilaktika infeksion endokarditi nə qədər azaldır?” sualını eksperimental olaraq sınaqdan keçirmir. Əvəzində “diş həkimləri təlimatlarda müəyyən edilən profilaktika qərarlarını nə dərəcədə düzgün bilirlər?” sualına fokuslanır.

Pediatrik Stomatologiyada İnfeksion Endokardit Profilaktikası Nədir?

İnfeksion endokardit profilaktikası, infeksion endokardit baxımından yüksək risk qrupunda qiymətləndirilən müəyyən xəstələrdə bakteriemiya yarada bilən seçilmiş dental prosedurlardan əvvəl təlimatlara əsasən antibiotik verilməsini ifadə edən qoruyucu yanaşmadır; mənbə tədqiqat profilaktikanın effektivliyini yenidən sınaqdan keçirmək əvəzinə İtalyan diş həkimlərinin bu təlimat əsaslı qərar strukturunu nə qədər düzgün bildiyini ölçmüşdür.

Tədqiqatda istifadə edilən qərar məntiqi

Sorğudakı infeksion endokardit profilaktikası suallarının düzgünlüyü tədqiqatçıların seçdiyi beynəlxalq və milli istinadlara əsasən qiymətləndirilmişdir. İstifadə olunan istinad çərçivəsinə American Heart Association (AHA), American Academy of Pediatric Dentistry (AAPD), European Academy of Pediatric Dentistry (EAPD) və İtaliya Dərman Agentliyinin AWaRe antibiotik mənbəyi daxildir.

Bu qərar strukturunda üç ayrı sual bir-birindən fərqləndirilməlidir:

1. Xəstənin kardiyak vəziyyəti profilaktika tələb edən risk kateqoriyalarından birinə daxildirmi?
2. Planlaşdırılan dental prosedur profilaktika əhatəsindəki invaziv prosedurlardan biridirmi?
3. Profilaktika tələb olunursa, antibiotik, doza və vaxtlama düzgündürmü?

Mənbənin nəticələri iştirakçıların bu üç səviyyədə eyni dərəcədə bilik nümayiş etdirmədiyini göstərir.

Nümunənin strukturu

Sorğu ilkin olaraq 700 diş həkimindən ibarət poçt siyahısına elektron şəkildə göndərilmişdir. Ümumilikdə 242 tamamlanmış cavab alınmış və tədqiqatçılar %34,6 cavab nisbəti hesablamışdır. Bununla belə, sorğu bağlantısının ilkin siyahıdan kənar şəxslərə də göndərilmiş ola biləcəyi istisna edilmədiyindən, məqalə bu cavab nisbətinin təxmini olduğunu bildirir.

Bu paylanma nəticələrin şərhi baxımından əhəmiyyətlidir. Məsələn, pediatrik stomatologiya mütəxəssislərinin sayı yalnız 24-dür. Bundan əlavə, nümunənin %70-nin Şimali İtaliyadan olması tədqiqatın coğrafi baxımdan İtaliyanın bütün diş həkimi əhalisinin balanslaşdırılmış nümunəsi kimi qəbul edilməsinə mane olur.

Kardiyak vəziyyətlərin düzgün tanınması

Tədqiqatın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri profilaktika tələb edən və etməyən kardiyak vəziyyətlərin həmişə düzgün fərqləndirilə bilməməsidir. Mənbədə istifadə edilən AHA istinadına görə protez ürək qapaqları, əvvəlki infeksion endokardit anamnezi, müəyyən anadangəlmə ürək xəstəlikləri və struktur baxımından anormal qapaqdan qaynaqlanan regurgitasiyası olan ürək transplantasiyası alıcıları profilaktika baxımından müvafiq yüksək risk kateqoriyaları arasında qiymətləndirilmişdir.

Məsələn, tədqiqat mitral qapaq prolapsı üçün yalnız %40-ın; ürək transplantasiyası təkbaşına soruşulduqda isə yalnız %26-nın tədqiqatın istinad standartına uyğun cavab verdiyini bildirir. Buna qarşılıq əvvəlki infeksion endokardit üçün iştirakçıların %90-ı, protez kardiyak qapaqlar üçün %95-i “bəli” cavabını vermişdir. Bu paylanma bilik çatışmazlığının bütün klinik vəziyyətlərdə eyni olmadığını göstərir.

Dental prosedurların düzgün təsnifatı

AHA istinadına görə tədqiqat diş əti toxumasının manipulyasiyasını, dişlərin periapikal nahiyəsinə müdaxiləni və ya oral selikli qişanın perforasiyasını ehtiva edən dental müdaxilələri profilaktika qərarında müvafiq prosedurlar kimi qiymətləndirmişdir.

İştirakçıların %74-ü diş əti toxumasının manipulyasiyası üçün, %59-u periapikal nahiyənin manipulyasiyası üçün və %71-i oral selikli qişanın perforasiyası üçün “bəli” cavabını vermişdir. Buna qarşılıq infeksiya olmayan toxumaya rutin lokal anesteziya inyeksiyası zamanı iştirakçıların %90-ı “xeyr” demişdir. Süd dişinin təbii düşməsi və çıxarıla bilən protez/ortodontik aparatın yerləşdirilməsi üçün %99 nisbətində “xeyr” cavabı alınmış; ortodontik aparatın tənzimlənməsi və breket yerləşdirilməsində bütün iştirakçılar “xeyr” variantını seçmişdir.

Bu nəticələr dental prosedurlar barədə biliklərin kardiyak göstərişlər barədə biliklə müqayisədə ümumilikdə daha yaxşı olduğunu düşündürür. Lakin periapikal manipulyasiya və ya bəzi sərhəd vəziyyətlərində yanlış və ya qərarsız cavablar davam edir.

Tədqiqatda Ən Aydın Bilik Boşluqları Harada idi?

Ən aydın bilik boşluqları yalnız düzgün antibiotik adının seçilməsində deyil, hansı kardiyak vəziyyətin profilaktika tələb etdiyinin fərqləndirilməsində, uyğun dozanın bilinməsində və profilaktikanın düzgün vaxtda tətbiq edilməsində ortaya çıxmışdır; penisillin allergiyası olmayan uşaqlarda amoksisilin əsasən düzgün tanındığı halda doza və vaxtlama bilgisi daha aşağı qalmış, penisillin allergiyası olan xəstələrdə isə klindamisin nəzərəçarpan nisbətdə seçilməyə davam etmişdir.

Penisillin allergiyası olmayan pediatrik xəstələr

Oral preparat qəbul edə bilən və penisillin allergiyası olmayan pediatrik xəstələr üçün 226 iştirakçı, yəni bütün nümunənin %93-ü amoksisilini birinci seçim kimi göstərmişdir. Lakin preparatın adını düzgün seçmək doza və vaxtlama biliklərinin eyni səviyyədə olması demək olmamışdır.

Mənbə Cədvəl 4-də doza və vaxtlama sətirlərindəki xam sayların cəmi 226-dır. Bu rəqəm amoksisilini seçənlərin sayı ilə eynidir. Buna görə bu alt nəticələr bütün 242 iştirakçıdan müstəqil şəkildə şərh edilməməlidir.

Penisillin allergiyası olan pediatrik xəstələr

Penisillin allergiyası olan və oral preparat qəbul edə bilən pediatrik xəstə ssenarisində cavablar daha heterogendir. İştirakçıların %48-i azitromisin və ya klaritromisini, %28-i klindamisini, %6-sı sefalosporini seçmiş və %17-si cavabı bilmədiyini bildirmişdir.

Məqalənin istifadə etdiyi AHA istinadında klindamisin artıq tövsiyə edilən profilaktika variantlarından biri deyil. Müəlliflər buna görə iştirakçıların %28-nin klindamisin seçməsini aktual təlimat biliklərindəki mühüm boşluqlardan biri kimi qiymətləndirmişdir.

Mənbə Cədvəl 5 seçilmiş düzgün antibiotiklə bağlı doza məlumatında %25 düzgün, %41 aşağı, %13 yüksək və %21 “bilmirəm” paylanması; vaxtlama üçün isə %68 prosedurdan 30–60 dəqiqə əvvəl tək doza cavabı bildirir. Bununla belə, bu iki alt bölmənin xam sayları bütün 242 iştirakçını əhatə etmir və cədvəl alt məxrəcin necə formalaşdırıldığını ayrıca izah etmir. Buna görə burada mənbənin faizləri olduğu kimi ötürülmüş, çatışmayan məxrəc barədə fərziyyə edilməmişdir.

Təlimat rejimi ilə sorğu biliklərinin ayrılması

Aşağıdakı məlumatlar tədqiqatın AHA 2021 istinadından istifadə etdiyi elmi müqayisə standartını göstərir; fərdi xəstə üçün resept tövsiyəsi deyil. Klinik praktikada aktual təlimat, xəstənin allergiya anamnezi, kardiyak vəziyyəti və digər klinik xüsusiyyətləri səlahiyyətli səhiyyə mütəxəssisi tərəfindən ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Məqalədə istifadə olunan vaxtlama standartına görə profilaktika dozası dental prosedur başlamazdan 30–60 dəqiqə əvvəl tək doza şəklində tətbiq edilməlidir. Verianla cədvəlinin məqsədi həmin tarixli istinad standartını və tədqiqatın ölçdüyü bilik sahəsini düzgün çatdırmaqdır; aktual klinik reseptləşdirmə təlimatı hazırlamaq deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat strukturlaşdırılmış onlayn sorğudan istifadə edilərək aparılan kəsitsel tədqiqatdır. Sorğu Google Forms-da hazırlanmış və İtalyan diş həkimlərinə elektron şəkildə paylanmışdır. İştirak könüllü olmuş və rahatlıq nümunələməsi tətbiq edilmişdir.

Sorğu hər hesab üçün yalnız bir cavab qəbul edəcək şəkildə qurularaq təkrar təqdimetmə riskinin azaldılmasına çalışılmışdır. Tədqiqat məqsədilə anonim cavabların istifadəsinə razılıq verməyən şəxslərin sorğunu davam etdirməsinə icazə verilməmiş; suallar məcburi olmuşdur.

Sorğunun üç bölməsi

• Demoqrafik məlumatlar: yaş/il məlumatları, cins, peşə təcrübəsi, akademik ixtisas, əsasən müalicə edilən xəstə qrupu və iş mühiti.
• Pediatrik stomatologiyada ümumi antibiotik biliyi: antibiotik təyin edilməsinin göstərişli olduğu klinik vəziyyətlər və istifadə praktikaları.
• İnfeksion endokardit profilaktikası: profilaktika tövsiyə edilən anamnestik/kardiyak vəziyyətlər, dental prosedurlar və reseptləşdirmə praktikaları.

Sorğunun validasiyası

Tədqiqat qrupu sorğunu mövcud klinik təlimatlar əsasında hazırlamış və pediatrik stomatologiyada antibiotik reseptləşdirilməsi üzrə təcrübəli həmkarlarından sorğunun aydınlığı və məzmun uyğunluğu barədə qeyri-rəsmi qiymətləndirmə almışdır. Bununla belə pilot sınaq, daxili uyğunluq analizi və ya test–retest etibarlılığı kimi rəsmi validasiya prosedurları aparılmamışdır.

Bu detal əhəmiyyətlidir. Sorğunun hansı bilik sahəsini ölçmək istəməsi ilə onu nə qədər etibarlı və təkrarlana bilən şəkildə ölçməsi eyni sual deyil. Rəsmi validasiyanın olmaması iştirakçıların real bilik səviyyəsi ilə sorğu balları arasındakı əlaqənin şərhində əlavə qeyri-müəyyənlik yaradır.

Statistik təhlil

Kateqorik dəyişənlər say və faiz kimi xülasə edilmişdir. Davamlı dəyişənlər üçün median və kvartillərarası interval istifadə edilmişdir. Kateqorik qrup müqayisələrində xi-kvadrat testi; xi-kvadrat fərziyyələrinin ödənmədiyi, xüsusən gözlənilən hüceyrə saylarının 5-dən az qaldığı hallarda Fisher dəqiq testi tətbiq edilmişdir.

Bütün testlər ikitərəflidir və statistik əhəmiyyətlilik həddi p < 0,05 olaraq müəyyən edilmişdir. Təhlillər R versiyası 4.3 ilə aparılmışdır. Tədqiqat kəşfiyyat xarakterli olduğuna görə çoxsaylı müqayisələr üçün düzəliş tətbiq edilməmişdir.

Çoxsaylı müqayisə düzəlişinin aparılmaması müxtəlif alt qruplarda aşkar edilən ayrı-ayrı p-dəyərlərinin ehtiyatla şərh edilməsini tələb edir. Mənbə də nəticələrin ümumi mənzərəsində peşə təcrübəsi, ixtisas və ya əsas xəstə qrupu ilə davamlı və birtərəfli bilik üstünlüyü göstərməmişdir.

Alt qrup nəticələri

Pediatrik stomatologiya mütəxəssisləri bəzi suallarda bir qədər yüksək düzgünlük göstərsələr də, bu qrupda da yanlış cavablar olmuşdur. Eyni şəkildə peşə təcrübəsinin artmasının bütün sual qruplarında daha yüksək biliklə ardıcıl əlaqəli olduğu göstərilməmişdir.

Dental prosedurlarda bəzi alt qrup fərqləri statistik əhəmiyyətə çatmışdır. Məsələn, dişlərin periapikal nahiyəsinin manipulyasiyasını ehtiva edən prosedurlarda müəyyən təcrübə qruplarında və dövlət/qarışıq iş mühitlərində daha yüksək düzgünlük müşahidə edilmişdir. Oral selikli qişa perforasiyası mövzusunda əsasən pediatrik xəstələri müalicə edənlərin daha yüksək düzgünlük göstərdiyi də bildirilmişdir. Lakin bu fərqlər bütün suallara yayılan ardıcıl nümunə yaratmamışdır.

Əsas nəticələrin birlikdə oxunması

Bu Sorğunun Nəticələri Bütün İtalyan Diş Həkimlərinə Ümumiləşdirilə Bilərmi?

Xeyr; tədqiqat bütün İtalyan diş həkimlərini təmsil edən ehtimallı milli nümunəyə əsaslanmır. Rahatlıq nümunələməsinin istifadəsi, cavab nisbətinin təxminən %34,6 olması və sorğu bağlantısının ilkin poçt siyahısından kənara ötürülmüş ola bilməsi, rəsmi sorğu validasiyasının olmaması, nümunənin coğrafi baxımdan Şimali İtaliya ağırlıqlı olması və pediatrik stomatologiya mütəxəssislərinin kiçik alt qrup təşkil etməsi nəticələrin ümumiləşdirilə bilməsini məhdudlaşdırır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Tədqiqat sorğuda iştirak edən 242 İtalyan diş həkimi arasında infeksion endokardit profilaktikası ilə bağlı bilik səviyyəsinin mövzuya görə dəyişdiyini dəstəkləyir. Xüsusilə doza, vaxtlama, bəzi kardiyak göstərişlər və penisillin allergiyası vəziyyətində antibiotik seçimləri təhsil ehtiyacı olan sahələr kimi ortaya çıxmışdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Bu tədqiqat yanlış sorğu cavabının real klinikada mütləq yanlış reseptə çevrildiyini sübut etmir. Real resept məlumat bazaları araşdırılmamışdır. Xəstələrdə bakteriemiya, infeksion endokarditin inkişafı, profilaktikanın klinik effektivliyi, arzuolunmaz hadisələrin tezliyi və ya antibiotik müqaviməti ölçülməmişdir. Tədqiqat hər hansı təhsil müdaxiləsinin bilik səviyyəsini artırdığını da eksperimental olaraq sınamamışdır.

Eyni səbəbdən nəticələr səbəb-nəticə xarakterli deyil. Peşə təcrübəsi, ixtisas sahəsi və ya iş mühiti ilə müəyyən cavablar arasında müşahidə olunan fərqlər bu xüsusiyyətlərin bilik səviyyəsindəki fərqin səbəbi olduğunu göstərmir.

Gələcək tədqiqat istiqaməti

Müəlliflər İtaliyada pediatrik stomatologiya mütəxəssislərinin sayı artdıqca tədqiqatın təkrarlanmasını və daha böyük, çoxmərkəzli nümunələrdə müxtəlif akademik qurumların əməkdaşlığı ilə aparılmasını tövsiyə edirlər. Daha geniş nümunə və daha güclü nümunələmə dizaynı mövcud tədqiqatın təmsil gücü məhdudiyyətini azalda bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Antibiotics for Prophylaxis of Infective Endocarditis in Pediatric Patients: Knowledge and Prescribing Practices Between Italian Dentists

Müəlliflər: Martina Barone; Giovanni Bruno; Christian Bacci; Michele Basilicata; Patrizio Bollero; Raffaella Docimo; Antonio Gracco; Alberto De Stefani; Filippo Cavallari.

Məsul müəllif: Giovanni Bruno.

Son müəlliflik qeydi: Alberto De Stefani və Filippo Cavallari son müəllifliyi bölüşürlər.

Qurumlar: University of Padova; University of Roma Tor Vergata; UniCamillus-Saint Camillus International University of Health Sciences daxilindəki müvafiq stomatologiya, nevrologiya, farmakoloji elmlər, cərrahi elmlər və mühəndislik bölmələri.

Jurnal: Antibiotics.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Nəşr məlumatı: 2026; 15; məqalə 460. Nəşr tarixi: 1 may 2026.

DOI: 10.3390/antibiotics15050460

Mənbə növü: Rəyli elmi jurnal məqaləsi; kəsitsel sorğu tədqiqatı.

Lisenziya: Mənbə PDF məqaləni Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası altında açıq girişli kimi müəyyən edir.

Nümunə: 242 İtalyan diş həkimi; rahatlıq nümunələməsi.

Sorğunun paylanması: İlkin olaraq 700 diş həkimindən ibarət e-poçt siyahısı; bildirilən təxmini cavab nisbəti %34,6.

İstinad standartları: Tədqiqatçılar cavabların düzgünlüyünü qiymətləndirmək üçün AAPD, EAPD, AIFA AWaRe və AHA təlimatlarından istifadə etmişdir.

Statistika: Kateqorik dəyişənlərdə tezlik/faiz; davamlı dəyişənlərdə median və kvartillərarası interval; kateqorik müqayisələrdə xi-kvadrat və ya Fisher dəqiq testi; ikitərəfli test; p < 0,05; R 4.3. Tədqiqatın kəşfiyyat xarakterinə görə çoxsaylı müqayisə düzəlişi aparılmamışdır.

Etik məlumat: Məqalədə Institutional Review Board Statement “not applicable” kimi verilmişdir. İştirakçılardan tədqiqatda anonim cavabların istifadəsi üçün məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır.

Maliyyələşdirmə: Xarici maliyyələşdirmə alınmamışdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Məlumatların məsul müəllifə ediləcək sorğu əsasında təqdim oluna biləcəyi bildirilmişdir.

Maraq toqquşması: Müəlliflər maraq toqquşması bildirməmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Martina Barone, Giovanni Bruno və Alberto De Stefani; metodologiya Antonio Gracco, Christian Bacci, Alberto De Stefani və Filippo Cavallari; tədqiqat Martina Barone; məlumatların kurasiyası Martina Barone, Giovanni Bruno, Alberto De Stefani, Christian Bacci və Filippo Cavallari; formal təhlil Alberto De Stefani və Christian Bacci tərəfindən aparılmışdır. Məqalə həmçinin validasiya, ilkin qaralama, nəzərdən keçirmə/redaktə və superviziya vəzifələrini digər müəlliflər arasında ətraflı şəkildə göstərir.

Əsas məhdudiyyətlər: rahatlıq nümunələməsi; nisbətən aşağı və dəqiqliyi məhdud cavab nisbəti; mümkün cavab qərəzi; sorğunun rəsmi şəkildə validasiya edilməmiş olması; pediatrik stomatologiya mütəxəssislərinin nümunədə təxminən %10 ilə məhdud olması; uzun və mürəkkəb sorğu səbəbilə mümkün iştirakçı itkisi; nümunənin bütün İtalyan diş həkimlərini təmsil etdiyinin göstərilməmiş olması.

Verianla təqdimat üsulu: Bu məzmun orijinal məqalənin xülasə, müzakirə və ya nəticə bölmələrinin cümlə-cümlə tərcüməsi deyil. Mənbədəki tədqiqat problemi, metod, sayısal nəticələr, cədvəllər, statistik yanaşma və məhdudiyyətlər elmi məlumat vahidlərinə ayrılmış; sonra müstəqil Azərbaycan dilində öyrədici struktur daxilində yenidən təşkil edilmişdir. Mənbədəki cədvəl dizaynları kopyalanmamış, zəruri məlumatlar yeni cədvəl kompozisiyaları ilə ötürülmüşdür.

Tibbi şərh sərhədi: Məqalədəki antibiotik və doza məlumatları mənbə tədqiqatın istifadə etdiyi təlimat istinadlarının elmi təqdimatıdır; fərdi xəstə üçün diaqnoz və ya resept tövsiyəsi deyil. Klinik qərarlar aktual təlimatlar və xəstəyə xas qiymətləndirmə əsasında səlahiyyətli səhiyyə mütəxəssisləri tərəfindən verilməlidir.