Müalicəyə davamlı obsesiv-kompulsiv pozuntuda (OKP) istifadə olunan təkrarlanan transkranial maqnit stimulyasiyası (repetitive transcranial magnetic stimulation, rTMS) kəllə xaricindən tətbiq edilən maqnit sahələri ilə müəyyən kortikal şəbəkələrin fəaliyyətini dəyişdirməyi hədəfləyən qeyri-invaziv neyromodulyasiya üsuludur. Psixocərrahiyyə isə ağır və yüksək dərəcədə davamlı hallarda OKP ilə əlaqəli beyin dövrələrinin müəyyən hissələrini birbaşa hədəfləyən daha invaziv müdaxilələri əhatə edir. Bu sistematik icmal və meta-analiz iki yanaşmanın müalicəyə cavab nisbətlərini eyni analitik çərçivədə araşdırmışdır. Təhlilə 10 rTMS tədqiqatından 416 və dörd lezyon əsaslı psixocərrahiyyə tədqiqatından 142 nəfər daxil edilmişdir.

Əsas təhlildə psixocərrahiyyə kohortlarında daha yüksək cavab nisbətlərinə işarə edən RR = 3,06 dəyəri əldə edilmişdir; %95 etibarlılıq intervalı 1,43–6,54 olaraq bildirilmişdir. Bununla belə, bu rəqəm iki müalicənin birbaşa müqayisə edildiyi randomizə olunmuş sınaqdan əldə edilməmişdir. Tədqiqatlar arasında nəzərəçarpacaq heterogenlik aşkar edilmişdir (I² = %63), mümkün nəşr qərəzi müəyyən olunmuşdur və izləmə müddətləri xeyli fərqlənir: rTMS tədqiqatlarında orta maksimal izləmə təxminən 2,4 ay, psixocərrahiyyə tədqiqatlarında isə təxminən 33,0 aydır.

Bundan əlavə, nəzarət qrupunda heç bir hadisə qeydə alınmayan rTMS tədqiqatlarının çıxarıldığı həssaslıq təhlilində birləşdirilmiş nisbi risk 1,75-ə enmiş, %95 etibarlılıq intervalı 0,90–3,42 olmuş və nəticə statistik əhəmiyyətini itirmişdir (p = 0,1011). Bu dəyişiklik ilkin təhlildə müşahidə olunan təsirin ölçüsünün seyrək hadisələrdən və tədqiqat quruluşundan təsirlənə bildiyini göstərir.

Beləliklə, tədqiqat psixocərrahiyyənin rTMS-dən qəti şəkildə daha effektiv olduğunu sübut etmir. Daha düzgün nəticə budur ki, hər iki üsul diqqətlə seçilmiş, müalicəyə davamlı OKP xəstələrində klinik cavabla əlaqəlidir, lakin mövcud sübutlar bu iki üsulun effektivliyini birbaşa və səbəb-nəticə baxımından müqayisə etmək üçün kifayət deyil.

Müalicəyə davamlı OKP niyə ayrıca klinik problemdir?

Obsesiv-kompulsiv pozuntu; qeyri-iradi, təkrarlanan və şəxsdə nəzərəçarpacaq narahatlıq yarada bilən obsessiyalarla, bu düşüncə və ya impulsların qarşısını almaq üçün həyata keçirilən kompulsiv davranışlar və ya zehni hərəkətlərlə xarakterizə olunan neyropsixiatrik pozuntudur. Bununla belə, OKP vahid tipli klinik mənzərə yaratmır. Xəstəliyin başlanma yaşı, insight səviyyəsi, sensor əlamətlər, depressiya kimi yanaşı vəziyyətlər, xəstəliyin müddəti və müalicəyə cavab şəxslər arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.

Mənbə tədqiqat müalicəyə davamlılığı klinik baxımdan ümumi şəkildə ən azı iki adekvat serotonin geri alım inhibitoru sınağına və koqnitiv-davranışçı terapiyaya kifayət qədər cavab alınmaması kimi qiymətləndirir. Lakin bu tərif altında toplanan xəstələrin xəstəlik ağırlığı, yanaşı psixiatrik vəziyyətləri və klinik gedişləri bir-birindən fərqlənə bilər. Bu heterogenlik qabaqcıl müalicələrin nəticələrini şərh edərkən mühüm məhdudiyyətdir.

Y-BOCS ilə “müalicəyə cavab” necə müəyyən edilir?

Yale–Brown Obsessive–Compulsive Scale (Y-BOCS) OKP əlamətlərinin şiddətini kəmiyyətləndirmək üçün istifadə olunan klinik şkaladır. Bu sistematik icmalda xəstənin müalicəyə cavab verdiyinin qəbul edilməsi üçün ümumi Y-BOCS balının başlanğıc dəyəri ilə müqayisədə ən azı %35 azalması tələb olunurdu. Bu hədd müxtəlif tədqiqatlardakı xəstələrin ortaq cavab meyarı əsasında müqayisə oluna bilməsi üçün istifadə edilmişdir.

Bununla belə, Y-BOCS-dakı azalma klinik mənzərənin hamısını əks etdirmir. Eyni faiz dəyişməsi başlanğıc xəstəlik şiddəti, funksionallığı, komorbidlikləri və izləmə müddəti fərqli olan iki xəstədə eyni klinik məna daşımaya bilər. Müəlliflərin birbaşa müqayisə məsələsində ehtiyatlı davranmasının səbəblərindən biri də budur.

rTMS və psixocərrahiyyə eyni beyin dövrəsini hədəfləyirmi?

İki yanaşma texniki baxımdan çox fərqli olsa da, tədqiqat onların OKP ilə əlaqələndirilən kortiko-striato-talamo-kortikal dövrənin (cortico-striato-thalamo-cortical circuit, CSTC) fərqli düyünləri üzərindən təsir göstərdiyini vurğulayır. rTMS əsasən kortikal hədəflərdən dövrə fəaliyyətini dəyişdirməyə çalışdığı halda, lezyon əsaslı psixocərrahiyyə yanaşmaları dövrənin daha dərində yerləşən əlaqə yollarını birbaşa hədəfləyir.

CSTC dövrəsinin klinik mənası

CSTC dövrəsi orbitofrontal korteks, anterior singulat korteks, striatum, bazal qanqliya strukturları və talamik əlaqələr daxil olmaqla davranış seçimi, səhv monitorinqi, inhibisiya və təkrarlanan davranışların idarə olunması ilə əlaqəli şəbəkədir. OKP-nin neyrobioloji modellərində bu dövrənin bəzi komponentlərində anormal fəaliyyət və ya əlaqə nümunələri bildirilmişdir.

rTMS-də maqnit stimulyasiyası medial prefrontal korteks, anterior singulat korteks və ya əlavə motor sahə kimi kortikal bölgələri hədəfləyə bilər. Beləliklə, birbaşa beyin toxumasında lezyon yaratmadan kortikal oyanıqlığı və əlaqəli fronto-striatal şəbəkələrin fəaliyyətini dəyişdirmək məqsədi daşıyır.

Psixocərrahiyyə üsullarında isə anterior kapsulotomiya və ya singulotomiya kimi müdaxilələrlə CSTC sistemindəki müəyyən subkortikal yollar birbaşa dəyişdirilir. Mənbə tədqiqata daxil edilmiş psixocərrahiyyə tədqiqatlarının dördü də lezyon əsaslı müdaxilələri qiymətləndirmişdir; uyğun meyarlara cavab verən dərin beyin stimulyasiyası (DBS) kohortu bu meta-analizə daxil edilə bilməmişdir.

Psixocərrahiyyə tədqiqatlarında hansı bölgələr hədəflənib?

Mənbəyə görə psixocərrahiyyə tədqiqatlarında ən çox hədəflənən sahə anterior kapsul olmuş və tədqiqatların təxminən %75-də bu bölgədən istifadə edilmişdir. Qalan müdaxilələrdə anterior singulat bölgə hədəflənmişdir. Daxil edilən üsullar arasında ventral qamma kapsulotomiya, anterior kapsulotomiya, maqnit-rezonans nəzarəti altında fokuslanmış ultrasəslə kapsulotomiya və singulotomiya yer almışdır.

Bu tədqiqatların ortaq xüsusiyyəti nəzarət qrupunun olmamasıdır. Buna görə psixocərrahiyyə xəstələrində hesablanan cavab nisbətləri, nəzarətli rTMS sınaqlarında hesablanan risk nisbətləri ilə statistik baxımdan eyni məlumat növü deyil.

Tədqiqat niyə yalnız ilk RR dəyərinə baxılaraq oxunmamalıdır?

Meta-analizlərdə birləşdirilmiş tək rəqəm güclü xülasə kimi görünə bilər; lakin bu rəqəmin elmi mənası onu yaradan tədqiqatların nə dərəcədə müqayisə oluna bilməsindən asılıdır. Bu tədqiqatda rTMS və psixocərrahiyyə qrupları eyni xəstə populyasiyasından randomizə edilməyib, eyni izləmə vaxtlarında qiymətləndirilməyib və eyni nəzarət quruluşuna malik deyil.

Xüsusilə psixocərrahiyyə kohortlarının başlanğıc Y-BOCS balları daha yüksək idi: orta başlanğıc dəyəri rTMS qrupunda 26,74 ± 3,58, psixocərrahiyyə qrupunda 32,27 ± 3,15 olaraq bildirilmişdir. Bu fərq statistik baxımdan əhəmiyyətlidir (p = 0,0091). Bu vəziyyət psixocərrahiyyə xəstələrinin başlanğıcda daha ağır klinik profilə malik ola biləcəyini göstərir.

İzləmə müddətindəki fərq daha da böyükdür. rTMS tədqiqatlarında orta maksimal izləmə 2,4 ± 1,45 ay, psixocərrahiyyə tədqiqatlarında 33,02 ± 20,4 ay olaraq bildirilmişdir (p < 0,0001). Qısa müddətli dəyişimin ölçüldüyü müalicə ilə illərlə davam edən izləmələrin olduğu müdaxiləni tək bir “hansı daha effektivdir?” sualına endirmək buna görə yanıltıcı ola bilər.

Heterogenlik nəyi göstərir?

Əsas təhlildə I² = %63 aşkar edilmişdir. I² müşahidə olunan tədqiqatlararası fərqin nə qədərinin yalnız nümunə götürmə xətasından deyil, tədqiqatlar arasındakı real metodoloji və ya klinik fərqlərdən qaynaqlana biləcəyini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan heterogenlik göstəricisidir.

%63-lük dəyər stimulyasiya protokolu, xəstə seçimi, izləmə müddəti, xəstəlik şiddəti, hədəf bölgə və tədqiqat dizaynı kimi amillərin nəticələrdə mühüm dəyişkənlik yaratdığına işarə edir. Buna görə birləşdirilmiş təsir ölçüsünün bütün xəstələr və protokollar üçün keçərli tək rəqəm olduğu fərz edilməməlidir.

Həssaslıq təhlili əsas nəticəni niyə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi?

Nəzarət qrupunda heç bir cavab hadisəsi görülməyən tədqiqatlar təhlildən çıxarıldıqda birləşdirilmiş nisbi risk 3,06-dan 1,75-ə enmiş və %95 etibarlılıq intervalı 0,90–3,42 olmuşdur. Nəticə artıq statistik baxımdan əhəmiyyətli deyil (p = 0,1011). Bu, əsas qiymətləndirmənin seyrək hadisəli kiçik tədqiqatların quruluşuna həssas olduğunu və ilkin nəticədəki təsir ölçüsünün sabit müqayisəli effektivlik ölçüsü kimi qəbul edilməməli olduğunu göstərir.

Həssaslıq təhlilinə altı tədqiqat daxil edilmiş; eksperimental qollarda ümumilikdə 280, nəzarət qollarında 126 iştirakçı qiymətləndirilmişdir. Heterogenlik də tamamilə aradan qalxmamış və I² = %54,3 səviyyəsində qalmışdır.

Nəşr qərəzi siqnalı

Funnel plot paylanmasında asimmetriya görülmüş və Egger testi bu müşahidəni dəstəkləmişdir. Egger kəsişməsi 2,1, %95 etibarlılıq intervalı 1,19–3,00, t dəyəri 4,549 və p = 0,002 olaraq bildirilmişdir.

Bu vəziyyət təkbaşına nəşr qərəzini qəti şəkildə sübut etmir; lakin kiçik və güclü müsbət nəticə verən tədqiqatların ədəbiyyatda daha görünən ola bilməsi və ya neytral/mənfi nəticələrin kifayət qədər təmsil olunmaması ehtimalı ilə uyğundur. Nəticələrin ölçüsü qiymətləndirilərkən bu ehtimal nəzərə alınmalıdır.

Psixocərrahiyyə tərəfində müşahidə olunan cavab nisbəti

Dörd lezyon əsaslı psixocərrahiyyə tədqiqatında birləşdirilmiş orta cavab faizi %63,25 ± 14,65 olaraq bildirilmiş, %95 etibarlılıq intervalı %45,06–81,45 kimi hesablanmışdır.

Lakin bu dörd tədqiqat nəzarət qrupu və ya ikinci müalicə qolu ehtiva etmədiyi üçün bu nisbət rTMS tədqiqatlarındakı nəzarətli müqayisələrin risk nisbətləri ilə birbaşa ekvivalent deyil. Tədqiqat müəllifləri də psixocərrahiyyə üçün eyni tip forest plot müqayisəsinin aparıla bilmədiyini açıq şəkildə qeyd edirlər.

rTMS-nin uzunmüddətli təsiri bu tədqiqatdan çıxarıla bilərmi?

Xeyr. Araşdırılan OKP rTMS tədqiqatlarının izləmə müddətləri əsasən həftələr və ya bir neçə ay səviyyəsindədir. Buna görə bu meta-analizdəki rTMS cavab nisbətləri əsasən qısamüddətli dəyişikliyi əks etdirir.

Mənbə tədqiqatın müzakirə bölməsi depressiya və maddə istifadəsi pozuntusu kimi başqa klinik sahələrdən uzunmüddətli rTMS məlumatlarını nəzərdən keçirsə də, bu məlumatlar müalicəyə davamlı OKP-də eyni davamlılığın sübutu deyil. OKP üçün uzunmüddətli, standartlaşdırılmış izləmə tədqiqatlarına ehtiyac vardır.

Tədqiqat klinik baxımdan necə şərh olunur?

Müəlliflərin təklif etdiyi klinik çərçivə mərhələli neyromodulyasiya yanaşmasıdır. Bu yanaşmada rTMS qeyri-invaziv olması və daha əlçatan olması səbəbindən daha erkən neyromodulyasiya seçimi kimi qiymətləndirilə bilər. Lezyon əsaslı psixocərrahiyyə və ya DBS kimi daha invaziv yanaşmalar isə çox daha ağır və digər müalicələrə yüksək dərəcədə davamlı, ciddi seçim meyarlarına cavab verən xəstələrdə nəzərdən keçirilə bilər.

Bu çərçivə konkret şəxsə hansı müalicənin tətbiq olunmalı olduğunu müəyyən edən klinik alqoritm deyil. Müalicə qərarı xəstəlik şiddəti, əvvəlki müalicələr, komorbidliklər, risk profili, mərkəzin təcrübəsi, cərrahi uyğunluq və xəstənin seçimlərini əhatə edən mütəxəssis qiymətləndirməsini tələb edir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• PRISMA yanaşması ilə sistematik ədəbiyyat axtarışı aparılmışdır.
• Protokol PROSPERO sistemində 1300744 nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır.
• Müalicəyə cavab üçün ortaq və aydın Y-BOCS həddi istifadə edilmişdir.
• Tədqiqatlararası heterogenlik qiymətləndirilmişdir.
• Nəşr qərəzi funnel plot və Egger testi ilə araşdırılmışdır.
• Nəzarət qollarında sıfır hadisənin təsirini qiymətləndirmək məqsədilə həssaslıq təhlili aparılmışdır.
• rTMS və psixocərrahiyyəni eyni CSTC dövrəsi kontekstində müzakirə edən ortaq analitik çərçivə qurulmuşdur.

Ən mühüm məhdudiyyətlər

• Psixocərrahiyyə tərəfində yalnız dörd tədqiqat və ümumilikdə 142 xəstə vardır.
• Psixocərrahiyyə tədqiqatlarında nəzarət qrupu yoxdur.
• Təhlilə uyğun DBS kohortu daxil edilə bilməmişdir.
• rTMS və psixocərrahiyyə üçün izləmə müddətləri müqayisə edilə bilən deyil.
• Xəstə seçimi və başlanğıc xəstəlik şiddəti iki müalicə qrupunda fərqlidir.
• rTMS protokolları hədəf bölgə, tezlik, coil tipi və müalicə müddəti baxımından heterogendir.
• Fərdi xəstə məlumatları olmadığı üçün klinik dəyişənlərə görə düzəldilmiş təhlil aparıla bilməmişdir.
• Tədqiqatların çoxunda irq və ya etnik mənsubiyyət bildirilmədiyi üçün populyasiyalararası fərqlər qiymətləndirilə bilməmişdir.
• Cochrane tipli strukturlaşdırılmış risk-of-bias qiymətləndirməsi tətbiq edilməmişdir.
• Tədqiqatların sayı az olduğuna görə meta-reqressiya aparılmamışdır.
• Kumulyativ meta-analiz aparılmamışdır.
• Nəşr qərəzinə işarə edən statistik siqnallar vardır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqatçılar PRISMA təlimatını izləyən sistematik icmal və meta-analiz aparmışdır. Ədəbiyyat axtarışı 10 Noyabr 2025 tarixində PubMed və Scopus verilənlər bazalarında aparılmış və son 10 ildə dərc olunan tədqiqatlar hədəflənmişdir.

Axtarış strategiyasında OKP; psixocərrahiyyə; transkranial maqnit stimulyasiyası; TMS; lezyonlaşdırma; singulotomiya; kapsulotomiya; limbik leykotomiya; subkaudat traktotomiya; dərin beyin stimulyasiyası və DBS ilə əlaqəli terminlərdən istifadə edilmişdir.

Daxil edilmə meyarları

• İştirakçıların ən azı 18 yaşında olması.
• Müalicəyə davamlı OKP diaqnozunun olması.
• rTMS və ya psixocərrahi neyromodulyasiyanın tətbiq edilmiş olması.
• OKP şiddətinin Y-BOCS ilə qiymətləndirilməsi.
• Müalicəyə cavabın aydın şəkildə bildirilməsi.
• Cavabın başlanğıcla müqayisədə ən azı %35 Y-BOCS azalması kimi müəyyən edilməsi.

Tədqiqat seçimi

Son 14 tədqiqatın 10-u rTMS-ni, dördü isə lezyon əsaslı psixocərrahiyyəni qiymətləndirmişdir.

Nümunə

İzləmə müddəti fərqi p < 0,0001, başlanğıc Y-BOCS fərqi isə p = 0,0091 olaraq bildirilmişdir.

Statistik yanaşma

Davamlı dəyişənlər orta və standart sapma ilə; kateqorik dəyişənlər say və faizlərlə ümumiləşdirilmişdir. Cavab nisbətləri hər müalicə yanaşması üçün ayrıca birləşdirilmişdir. Tədqiqatlararası heterogenlik I² ilə qiymətləndirilmişdir. Random-effects yanaşması və inverse variance üsulu istifadə edilmişdir.

Tədqiqatın metod bölməsində müqayisəli RR-nin ortaq randomizə olunmuş müqayisəçiyə əsaslanan səbəb-nəticə təsiri qiymətləndirməsi olmadığı, ayrı tədqiqat qruplarından əldə edilən birləşdirilmiş cavab nisbətlərinin kəşfiyyat xarakterli müqayisəsi olduğu xüsusi olaraq qeyd edilir.

Statistik təhlillərdə GraphPad Prism 10.3.1 və MetaAnalysisOnline istifadə edilmişdir. Əhəmiyyətlilik həddi p ≤ 0,05 olaraq müəyyən edilmişdir. Random-effects sintezində DerSimonian–Laird yanaşması və nisbətlərin logit çevrilməsinə əsaslanan üsullardan istifadə edildiyi bildirilmişdir.

Əsas kəmiyyət nəticələri

Psixocərrahiyyə tədqiqatlarında cavab diapazonu

Mənbə cədvəldəki dörd psixocərrahiyyə tədqiqatında bildirilən cavab nisbətləri istifadə olunan tək və ya ikiqat lezyon yanaşmasına görə dəyişsə də təxminən %46,7 ilə %79,6 arasında yerləşir. Bir tədqiqatda ikiqat tətbiq üçün %75 cavab bildirilmiş, digər tədqiqatlarda isə %79,6, %50 və %67 nisbətləri verilmişdir.

Bu dəyərlərin yüksək görünməsi psixocərrahiyyənin rTMS-yə qarşı birbaşa üstünlüyünün sübutu kimi istifadə edilməməlidir; tədqiqatlar fərqli xəstə populyasiyalarını, fərqli başlanğıc şiddətini, fərqli izləmə müddətlərini və nəzarətsiz dizaynları ehtiva edir.

Nəticələrin dəstəklədiyi ifadə

Mövcud sübutlar həm rTMS-nin, həm də lezyon əsaslı psixocərrahi müdaxilələrin diqqətlə seçilmiş müalicəyə davamlı OKP xəstələrində klinik cəhətdən əhəmiyyətli simptom azalması ilə əlaqəli ola biləcəyini dəstəkləyir.

Nəticələrin dəstəkləmədiyi ifadə

Bu meta-analiz psixocərrahiyyənin rTMS-dən müəyyən bir əmsalla daha effektiv olduğunu və ya bütün müalicəyə davamlı OKP xəstələrində psixocərrahiyyənin seçilməli olduğunu göstərmir. Ortaq müqayisəçinin olmaması, xəstə seçimindəki fərqlər, rTMS və psixocərrahiyyə tədqiqatlarının ekvivalent dizayna malik olmaması, izləmə müddətlərində təxminən on dəfədən böyük fərq və nəşr qərəzi siqnalları belə nəticəyə imkan vermir.

Gələcək tədqiqatlar üçün tələb olunanlar

• rTMS ilə ablasiya və ya DBS-ni birbaşa müqayisə edən nəzarətli tədqiqatlar.
• Oxşar başlanğıc xəstəlik şiddətinə malik xəstə qrupları.
• Hər müalicə qolu üçün müqayisə edilə bilən izləmə müddətləri.
• Standartlaşdırılmış Y-BOCS cavab tərifləri.
• rTMS hədəfi, tezliyi, coil tipi, seans sayı və doza parametrlərinin standartlaşdırılması.
• Uzunmüddətli rTMS izləmə tədqiqatları.
• Ön qeydiyyat və təkmilləşdirilmiş nəzarət şərtləri.
• Neyrogörüntüləmə, funksional əlaqə və biomarkerləri birlikdə qiymətləndirən multimodal tədqiqatlar.
• Daha böyük nümunələr sayəsində etibarlı meta-reqressiya təhlilləri.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Comparative Efficacy of rTMS and Psychosurgery in Severe OCD: A Systematic Review and Meta-Analysis of Responder Rates

Müəlliflər: Andrés Vega-Rosas; Naomi G. Santos-Jacinto; Sergio Martinez-del Angel; Andrea Granados-Juárez.

Corresponding author: Andrés Vega-Rosas.

Qurumlar: Pain Management Center, Hospital Angeles Mocel, Mexico City; National School of Medicine and Homeopathy, National Polytechnic Institute, Mexico City; Faculty of Medicine, National Autonomous University of Mexico, Mexico City.

Jurnal: Psychiatry International.

Nəşriyyat: MDPI.

Nəşr məlumatı: 2026; 7(3); Məqalə 96.

Nəşr tarixi: 3 May 2026.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030096.

Mənbə növü: Sistematik icmal və meta-analiz.

Rəyçilik statusu: Rəyli jurnalda dərc edilmiş version of record.

Protokol qeydi: PROSPERO 1300744.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY). Müəlliflik hüququ müəlliflərə məxsusdur; MDPI lisenziya sahibidir.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər tədqiqatın xarici maliyyə dəstəyi almadığını bildirmişlər.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bildirmişlər.

Məlumatların əlçatanlığı: Yeni məlumat dəsti yaradılmamışdır. Təhlildə istifadə olunan məlumatlar PubMed və Scopus vasitəsilə əlçatan olan əvvəllər dərc edilmiş tədqiqatlardan əldə edilmişdir.

İnstitusional etik komitə: Sistematik icmal olduğuna görə tətbiq olunmur.

Məlumatlandırılmış razılıq: Sistematik icmal olduğuna görə tətbiq olunmur.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma A.V.-R., N.G.S.-J. və S.M.-d.A.; metod A.V.-R.; proqram təminatı A.V.-R.; doğrulama A.V.-R. və A.G.-J.; formal təhlil A.V.-R.; araşdırma N.G.S.-J. və S.M.-d.A.; məlumatların kurasiyası A.V.-R. və A.G.-J. tərəfindən həyata keçirilmişdir. Məqalənin ilkin layihəsi dörd müəllif tərəfindən, nəzərdən keçirmə və redaktə isə A.V.-R. və A.G.-J. tərəfindən aparılmışdır.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Psixocərrahiyyə və rTMS tədqiqatları eyni randomizə edilmiş müqayisənin qolları deyil. Psixocərrahiyyə sübutu dörd nəzarətsiz, lezyon əsaslı tədqiqata əsaslandığı halda, rTMS sübutunun izləmə müddəti xeyli qısadır. Buna görə birləşdirilmiş cavab nisbətləri arasındakı fərq kəşfiyyat xarakterli qəbul edilməli, birbaşa müqayisəli müalicə effektivliyi kimi şərh olunmamalıdır.

Elmi istifadə xəbərdarlığı: Bu məzmun akademik tədqiqatın elmi kommunikasiya məqsədi ilə müstəqil izahıdır; fərdi tibbi qiymətləndirmə, diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Ağır və müalicəyə davamlı OKP-də rTMS, DBS və ya lezyon əsaslı cərrahiyyə qərarları müvafiq ixtisas komandalarının hərtərəfli klinik qiymətləndirməsini tələb edir.