Travma ilə əlaqəli psixoloji sıxıntı, bu tədqiqatda mənfi və ya potensial travmatik həyat təcrübələri ilə birlikdə müşahidə oluna bilən anksiyete, depressiv əlamətlər və posttravmatik stress əlamətlərinin yaratdığı geniş psixoloji cavab sahəsini ifadə edir. Tədqiqat döş, serviks, yumurtalıq və ya endometrium xərçəngi diaqnozu qoyulmuş 135 qadında bu əlamət örüntülərini yetkin bağlanma tərzləri və həyat boyu toplanan stresli/travmatik hadisə yükü ilə birlikdə araşdıran nəzarətsiz, müşahidə xarakterli və kəsişmə tipli klinik tədqiqatdır. HAM-A, HAM-D, PCL və Adult Attachment Scale istifadə edilmiş; kumulyativ stress isə Lazarus əsaslı strukturlaşdırılmış, lakin formal olaraq standartlaşdırılmamış həyat hadisələri checklist'i ilə qiymətləndirilmişdir.

Nümunədə orta HAM-A balı 18.6 ± 6.9, HAM-D 17.2 ± 6.1 və PCL 36.8 ± 11.4 olmuşdur. Bağlanma örüntülərində anksiyöz %37.8, qaçınan %30.4, qarışıq anksiyöz–qaçınan %8.1 və təhlükəsiz bağlanma %23.7 nisbətində bildirilmişdir. İştirakçıların %41.5-i 2–3, %34.1-i isə ən az dörd stresli və ya potensial travmatik həyat hadisəsi bildirmişdir. PCL ilə HAM-A arasındakı kəşfiyyat xarakterli əlaqənin Spearman əmsalı təxminən ρ=0.45 olmuşdur.

Nəticələr travma ilə əlaqəli əlamətlərin, emosional sıxıntının, təhlükəsiz olmayan bağlanmanın və kumulyativ stress yükünün bu klinik nümunədə birlikdə qruplaşa bildiyini göstərir. Lakin tədqiqat travmanın xərçəngi başlatdığını və ya irəlilətdiyini göstərmir. Dizayn kəsişmə tipindədir, nəzarət qrupu yoxdur, bioloji stress/immunitet markerləri ölçülməyib və formal inferensiya tədqiqatın əsas məqsədi deyil. Məqalədə müzakirə edilən HPA oxu, iltihab, immun tənzimləmə və travma–xərçəng–yenidən travmatizasiya yolları bu nümunədə birbaşa sınaqdan keçirilmiş bioloji mexanizmlər deyil, müşahidə nəticələrini şərh etmək üçün istifadə olunan konseptual çərçivələrdir.

Tədqiqatın əsas problemi

Xərçəng diaqnozu və müalicəsi yalnız bioloji xəstəlik prosesi deyil; ciddi qeyri-müəyyənlik, fiziki yük, həyatı itirmək qorxusu, münasibətlərdə dəyişikliklər və müalicə ilə bağlı stress kimi psixoloji təcrübələr də yarada bilər. Bununla belə, pasiyentlərin xərçəng diaqnozuna verdikləri psixoloji cavablar bir-birinə bənzəmir. Bəzi insanlar nisbətən uyğun başa çıxma nümayiş etdirərkən, digərlərində anksiyete, depressiya, travma ilə əlaqəli əlamətlər və münasibət təhlükəsizliyi problemləri daha qabarıq ola bilər.

Mənbə tədqiqatın araşdırma boşluğu psixoonkologiya ədəbiyyatının çox vaxt anksiyete, depressiya və ya stress kimi dəyişənləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirməsinə əsaslanır. Tədqiqatçılar bunun əvəzinə travma tarixçəsini, kumulyativ stressi və yetkin bağlanma örüntülərini eyni klinik psixoloji profil daxilində qiymətləndirməyi məqsəd qoymuşlar.

Travma ilə Əlaqəli Psixoloji Sıxıntı Bu Tədqiqatda Nə Deməkdir?

Travma ilə əlaqəli psixoloji sıxıntı, bu tədqiqatda mənfi və ya potensial travmatik təcrübələrlə birlikdə müşahidə oluna bilən anksiyete, depressiv əlamətlər və posttravmatik stress əlamətlərini əhatə edən geniş psixoloji cavab sahəsidir; tədqiqatçılar bunu təkbaşına PTSD diaqnozu kimi deyil, bir neçə psixometrik ölçmə ilə müəyyənləşdirilən kəşfiyyat xarakterli psixoloji həssaslıq profili kimi nəzərdən keçirmişlər.

PCL balı ilə PTSD diaqnozu arasındakı fərq

PCL posttravmatik stress əlamətlərini öz-özünə bildiriş yolu ilə kəmiyyətləşdirən ölçmə alətidir. PCL-də yüksək bal klinik baxımdan əhəmiyyətli travma ilə əlaqəli əlamət yükünü göstərə bilər; lakin təkbaşına strukturlaşdırılmış klinik müsahibə ilə qoyulmuş PTSD diaqnozuna bərabər deyil.

Mənbə tədqiqatda orta PCL balı 36.8 ± 11.4 olmuşdur və müəlliflər bunu klinik baxımdan əhəmiyyətli, eşikaltı ilə orta səviyyə arasında posttravmatik stress əlaməti yükü kimi şərh edirlər. Bu dəyər nümunənin orta göstəricisidir; bütün iştirakçıların eyni əlamət şiddətinə malik olması demək deyil.

HAM-A və HAM-D nəyi qiymətləndirdi?

Hamilton Anxiety Rating Scale (HAM-A) psixoloji və somatik anksiyete əlamətlərinin şiddətini qiymətləndirən, klinisyen tərəfindən tətbiq olunan şkaladır. Hamilton Depression Rating Scale (HAM-D) isə depressiv əlamətlərin affektiv, koqnitiv və somatik ölçülərini qiymətləndirən, klinisyen tərəfindən tətbiq olunan şkaladır.

Bağlanma örüntüsü niyə qiymətləndirildi?

Yetkin bağlanma nəzəriyyəsi insanın yaxın münasibətlərdə güvən, yaxınlıq, tərk edilmə narahatlığı və emosional məsafə kimi münasibət tənzimləmə örüntülərini anlamağa yönəlmiş çərçivədir. Mənbə tədqiqat ciddi xəstəlik dövründə sosial dəstək istəmə, emosiyaları tənzimləmə və təhdid qavrayışı ilə əlaqəli ola bilən bu ölçülərin travma ilə əlaqəli psixoloji yüklə birlikdə qruplaşıb-qruplaşmadığını araşdırmışdır.

Mənbə nümunənin dörddə üçündən çoxunda təhlükəsiz olmayan bağlanma xüsusiyyətləri olduğunu və bağlanma anksiyetesi ilə qaçınmanın daha yüksək psixoloji sıxıntı ilə eyni istiqamətdə dəyişdiyini bildirir. Bununla belə, bağlanma ölçüləri üçün ətraflı reqressiya əmsalları və ya bütün ikili əlaqələrin p dəyərləri təqdim edilməmişdir.

Kumulyativ Stress Bu Tədqiqatda Necə Ölçüldü?

Kumulyativ stress bu tədqiqatda həyat boyu bildirilmiş, əvvəlcədən müəyyən olunmuş stresli və ya potensial travmatik hadisələrin var/yox şəklində kodlanıb cəmlənməsi ilə yaradılan Trauma Event Count vasitəsilə qiymətləndirilmişdir; istifadə olunan Lazarus əsaslı checklist formal olaraq standartlaşdırılmış və ya validasiya edilmiş müstəqil psixometrik şkala deyil.

Checklist hansı həyat hadisələrini əhatə edirdi?

• Ölüm və yas
• Boşanma və ya ayrılma
• Xroniki nikah/partnyor münaqişəsi
• Valideyn münaqişəsi
• Uşaqlıqda zorakılıq və ya laqeydlik
• Cinsi travma
• Fiziki zorakılıq
• Emosional zorakılıq
• Rədd edilmə və ya tərk edilmə
• Ağır maliyyə stressi
• Qayğı göstərmə stressi
• Digər böyük həyat stressorları

Hər hadisə 0=xeyr və 1=bəli kimi kodlanmış, işarələnmiş hadisələrin cəmi kumulyativ yük göstəricisi kimi istifadə edilmişdir. Bu üsul stressorların sayını görünən edir; lakin hadisələrin müddətini, insanın hadisəyə verdiyi subyektiv mənanı, hadisənin şiddətini və ya baş verdiyi inkişaf dövrünü eyni həssaslıqla ölçmür.

İştirakçıların təxminən dörddə üçü orta və ya yüksək kumulyativ məruz qalma qrupundadır. Mənbə bu paylanmanı əhəmiyyətli psixoloji yük göstəricisi kimi şərh edir; lakin nəzarət qrupu olmadığından eyni həyat hadisəsi paylanmasının oxşar yaş və sosiodemoqrafik quruluşda olan, xərçəng diaqnozu olmayan qadınlardan nə dərəcədə fərqləndiyi müəyyən edilə bilməz.

ACE şkalası istifadə olundumu?

Xeyr. Adverse Childhood Experiences (ACE) üçün standartlaşdırılmış xüsusi inventar tətbiq edilməmişdir. Tədqiqatçılar daha geniş həyat gedişi boyu yetkin münasibət və kontekstual stressorları da əhatə etmək istədikləri üçün öz Lazarus əsaslı klinik checklist yanaşmalarından istifadə etmişlər.

Bu seçim əhatəni genişləndirsə də, standartlaşdırma və tədqiqatlararası müqayisəlilik baxımından məhdudiyyət yaradır. Mənbə gələcəkdə standartlaşdırılmış ACE ölçməsinin geniş həyat-gidişi stress qiymətləndirilməsi ilə birlikdə istifadə olunmasını tövsiyə edir.

“Həll olunmamış travma” birbaşa ölçüldümü?

Xeyr. Tədqiqat travmatik və ya stresli həyat hadisələrinin mövcudluğunu və psixoloji əlamət səviyyəsini ölçmüş, lakin travmatik təcrübənin psixoloji baxımdan nə dərəcədə işlənildiyini, inteqrasiya edildiyini və ya həll olunduğunu ayrıca şkala ilə qiymətləndirməmişdir.

Buna görə məqalədəki “həll olunmamış travma” ifadələri birbaşa ölçülmüş dəyişən deyil, müəlliflərin psixodinamik və travma-məlumatlı konseptual şərhinin bir hissəsidir.

Nümunənin onkoloji quruluşu

Yumurtalıq xərçəngi qrupunda 17 pasiyentin 12-si Mərhələ IV olduğu halda, döş xərçəngi qrupunda 82 pasiyentin 40-ı Mərhələ I–II olmuşdur. Xərçəng növləri arasında mərhələ paylanmasının fərqli olması psixoloji alt qrup nəticələrinin yalnız xərçəng növünə aid edilməsini çətinləşdirən mühüm klinik heterogenlik mənbəyidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat davam edən doktorantura layihəsi çərçivəsində aparılan müşahidə xarakterli və kəsişmə tipli tədqiqatdır. İştirakçılar aktiv müalicə və ya klinik izləmə zamanı onkologiya klinikalarından cəlb edilmişdir. Nəzarət qrupu yoxdur.

Daxiletmə meyarları qadın olmaq, ən az 18 yaşında olmaq, təsdiqlənmiş döş/serviks/yumurtalıq/endometrium xərçəngi diaqnozuna malik olmaq və psixoloji qiymətləndirmə alətlərini anlayıb tamamlaya bilməkdir. Ağır koqnitiv pozuntu, aktiv psixotik pozuntu və ya etibarlı iştiraka mane olan tibbi/psixiatrik vəziyyətlər xaricetmə meyarlarıdır.

Psixoloji qiymətləndirmə alətləri

Şkalalar rumın dilində tətbiq edilmişdir. Mənbə klinik praktikada istifadə edilən versiyalardan yararlanıldığını, lakin bütün alətlərin formal olaraq dərc olunmuş və validasiya edilmiş rumın dili adaptasiyalarına uyğun gəlmədiyini bildirir.

Statistik yanaşma

Statistik analiz əsasən təsviri xarakter daşıyır. Davamlı dəyişənlər orta ± standart sapma; kateqorik dəyişənlər say və faiz kimi təqdim edilmişdir. Tədqiqatçılar anksiyete, depressiya, travma ilə əlaqəli əlamətlər və bağlanma ölçüləri arasındakı klinik baxımdan əhəmiyyətli ola biləcək örüntüləri kəşfiyyat xarakterində qiymətləndirmişlər.

Formal inferensiya testləri tədqiqatın əsas məqsədi deyil. Buna görə çoxsaylı alt qrup nəticələri p dəyəri və ya etibar intervalı ilə təsdiqlənmiş müqayisələr deyil, istiqamətverici/təsviri müşahidələrdir.

PCL ilə anksiyete arasındakı əlaqə

Mənbə Figure 2-də PCL travma ilə əlaqəli əlamət balı ilə HAM-A anksiyete balı arasında təxminən Spearman ρ=0.45 bildirir. Müsbət əmsal PCL balı daha yüksək olan iştirakçıların ümumilikdə daha yüksək HAM-A balları göstərməyə meylli olduğunu ifadə edir.

Əmsal orta böyüklükdə monoton əlaqəyə işarə edir; lakin korrelyasiya təkbaşına travmanın anksiyeteyə səbəb olduğunu və ya anksiyetenin travma əlamətlərini yaratdığını göstərmir. Mənbə bu əmsal üçün eyni nəticə təqdimatında p dəyəri və ya etibar intervalı vermir.

Xəstəlik mərhələsinə görə psixoloji ballar

Hər üç orta göstərici inkişaf etmiş mərhələ qrupunda daha yüksəkdir. Bununla belə, mənbə bu cədvəli təsviri müqayisə kimi təqdim edir və fərqlərin statistik baxımdan əhəmiyyətli olduğu nəticəsinə gəlmir.

Müalicə qrupuna görə psixoloji ballar

Mənbə “non-multimodal” qrupuna cərrahiyyə + kimyaterapiya, yalnız kimyaterapiya və radioterapiya ± kimyaterapiya kateqoriyalarını daxil edir; “multimodal (all)” ayrıca 24 nəfərlik kateqoriyadır. Bu adlandırma mənbədə bu şəkildə istifadə edildiyi üçün Verianla müalicə siniflərini yenidən müəyyənləşdirməmişdir.

Serviks xərçəngi alt qrupu ilə bağlı müşahidə

Müəlliflər serviks xərçəngi olan iştirakçılarda kumulyativ travma/stress məruz qalmasının bəzi digər qruplardan təsviri olaraq daha yüksək göründüyünü müzakirə edirlər. Bu müşahidə xroniki stress–immun tənzimləmə–HPV davamlılığı ədəbiyyatı ilə konseptual olaraq əlaqələndirilmişdir.

Lakin serviks xərçəngi alt qrupu yalnız 28 nəfərdən ibarətdir və tədqiqat bu müqayisə üçün kifayət qədər statistik gücə malik deyil. Buna görə nəticə “travma HPV-ni davamlı edir” və ya “travma serviks xərçənginə səbəb olur” kimi şərh edilə bilməz.

Travma–Xərçəng–Yenidən Travmatizasiya Dövrü Nəyi İfadə Edir?

Travma–xərçəng–yenidən travmatizasiya dövrü müəlliflərin əvvəlki travmatik təcrübələr və xroniki stressin psixoloji həssaslıq yarada biləcəyini, xərçəng diaqnozu və müalicəsinin isə daha sonra yeni ciddi stressor kimi mövcud travma ilə əlaqəli əlamətləri yenidən aktivləşdirə biləcəyini izah etmək üçün təklif etdiyi konseptual modeldir; model bu tədqiqatda bioloji və ya zaman baxımından birbaşa sınaqdan keçirilmiş səbəb yolu deyil.

Modelin konseptual axını

1. Əvvəlki travmatik təcrübələr, itkilər və ya uzunmüddətli münasibət stressi psixoloji həssaslıqla birlikdə mövcud ola bilər.
2. Davam edən stress və qeyri-kafi emosional tənzimləmə allostatik yük anlayışı ilə əlaqələndirilə bilər.
3. Ədəbiyyat səviyyəsində HPA oxu, kortizol, iltihab və immun tənzimləmə mümkün bioloji vasitəçilər kimi müzakirə edilir.
4. Xərçəng diaqnozu, cərrahiyyə, kimyaterapiya, radioterapiya və residiv qorxusu yeni güclü stressorlar ola bilər.
5. Yeni xəstəlik təcrübəsi əvvəlki təhdid, itki və ya nəzarətsizlik örüntülərini yenidən aktivləşdirə bilər.
6. Beləliklə, psixoloji sıxıntı və uyğunlaşma çətinliyi zamanla bir-birini qidalandıran dövr kimi konseptuallaşdırıla bilər.

Bu zəncirin 2. və 3. addımlarındakı bioloji proseslər mövcud nümunədə ölçülməmişdir. Tədqiqatda kortizol, sitokinlər, natural killer cell aktivliyi, HPA oxu testi, genomik/epigenetik marker və ya şiş mikromühiti ölçümü yoxdur.

Bu Tədqiqat Travmanın Xərçəngin Səbəbi Olduğunu Göstərirmi?

Xeyr. Tədqiqat artıq xərçəng diaqnozu qoyulmuş 135 qadının psixoloji xüsusiyyətlərini bir zaman nöqtəsində qiymətləndirdiyi, xərçəng diaqnozu olmayan nəzarət qrupu və ya xərçəngin inkişafını əvvəlcədən izləyən prospektiv dizayn daxil etmədiyi üçün travmanın xərçəngi başlatdığını, irəlilətdiyini və ya müalicə nəticəsini birbaşa dəyişdirdiyini göstərə bilməz.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Bu klinik nümunədə anksiyete, depressiv əlamətlər və travma ilə əlaqəli əlamətlər nəzərəçarpan psixoloji yük yaradır.
• Təhlükəsiz olmayan bağlanma örüntüləri təhlükəsiz bağlanmadan daha tez-tez bildirilmişdir.
• İştirakçıların təxminən dörddə üçü iki və ya daha çox stresli/potensial travmatik həyat hadisəsi bildirmişdir.
• PCL ilə HAM-A arasında təxminən ρ=0.45 səviyyəsində müsbət kəşfiyyat xarakterli əlaqə görülmüşdür.
• Daha yüksək kumulyativ hadisə yükü və təhlükəsiz olmayan bağlanma xüsusiyyətləri daha yüksək psixoloji sıxıntı ilə eyni istiqamətdə görünür.
• İrəliləmiş mərhələ xərçəng qrupunda HAM-A, HAM-D və PCL ortalamaları erkən mərhələ qrupundan təsviri olaraq daha yüksəkdir.
• Mənbənin “multimodal (all)” qrupunda da üç psixoloji ölçmənin ortalaması müqayisə qrupundan daha yüksəkdir.
• Bu örüntülər travma-məlumatlı psixoonkoloji qiymətləndirmə üçün hipotez yaradan klinik əsas təqdim edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Psixoloji travmanın döş və ya ginekoloji xərçəngə səbəb olduğu göstərilməmişdir.
• Təhlükəsiz olmayan bağlanmanın xərçəng riskini artırdığı göstərilməmişdir.
• Kumulyativ stressin şiş mərhələsini və ya xərçəng proqressiyasını müəyyən etdiyi göstərilməmişdir.
• PCL balı klinik PTSD diaqnozuna bərabər deyil.
• “Həll olunmamış travma” ayrıca və validasiya edilmiş dəyişən kimi ölçülməmişdir.
• HPA oxu, iltihab, kortizol və ya immun sistem mexanizmləri bu nümunədə ölçülməmişdir.
• Travma-məlumatlı psixoloji müdaxilənin sağqalmanı, şiş cavabını və ya residivi yaxşılaşdırdığı bu tədqiqatda sınaqdan keçirilməmişdir.
• İrəliləmiş xəstəlik mərhələsinin psixoloji sıxıntıya səbəb olduğu formal inferensiya ilə göstərilməmişdir.
• Serviks xərçəngi alt qrupundakı stress meyli HPV davamlılığına dair səbəb nəticəsi yaratmır.
• Nəticələr eyni şəkildə kişi xərçəng pasiyentlərinə, başqa ölkələrə və ya xərçəng diaqnozu olmayan ümumi əhaliyə ümumiləşdirilə bilməz.

Əsas məhdudiyyətlər

Kəsişmə dizaynı: Psixoloji ölçmələr bir zaman nöqtəsində aparıldığı üçün dəyişənlərin zaman ardıcıllığı müəyyən edilə bilməz.

Nəzarət qrupu yoxdur: Xərçəng diaqnozu olmayan oxşar qadınlarda eyni travma, bağlanma və sıxıntı paylanmasının necə olacağı məlum deyil.

Formal inferensiya məhduddur: Tədqiqatın əsas yanaşması təsviri və hipotez yaradandır; alt qrup fərqlərinin mühüm hissəsi formal statistik testlərlə təsdiqlənməmişdir.

Kiçik alt qruplar: Xüsusilə yumurtalıq və endometrium xərçəngi alt qrupları güclü alt qrup müqayisələri üçün kiçikdir.

Xərçəng heterogenliyi: Dörd müxtəlif xərçəng növü, müxtəlif xəstəlik mərhələləri və müxtəlif müalicə yükləri eyni nümunədə mövcuddur.

Standart ömürboyu travma müsahibəsi yoxdur: Travma tarixçəsi xüsusi strukturlaşdırılmış lifetime trauma interview ilə qiymətləndirilməmişdir.

Lazarus əsaslı checklist validasiya edilməyib: Kumulyativ hadisə sayımı klinik olaraq strukturlaşdırılmış olsa da, formal standartlaşdırılmış psixometrik şkala deyil.

Rumın dili şkala versiyaları: İstifadə olunan bütün alətlər formal olaraq dərc olunmuş və validasiya edilmiş rumın dili adaptasiyalarına uyğun gəlmir.

Yaddaş və sosial bəyənilmə qərəzi: Həyat boyu hadisələr geriyə dönük öz-özünə bildirişə əsaslandığından həddindən artıq və ya əskik bildiriş mümkündür.

“Həll olunmamış travma” birbaşa ölçülməyib: Travma hadisələrinin psixoloji inteqrasiya/həll olunma səviyyəsi ayrıca alətlə qiymətləndirilməmişdir.

Bioloji marker yoxdur: Psixoneyroimmunoloji mexanizmlər birbaşa sınaqdan keçirilməmişdir.

Psixotrop dərmanlar: Antidepressant və ya anksiyolitik kimi dərmanların mümkün təsiri sistemli şəkildə qiymətləndirilməmişdir.

Klinik məna necə məhdudlaşdırılmalıdır?

Mənbə travma ilə əlaqəli əlamətlərin, depressiv əlamət yükünün, kumulyativ stressin və bağlanma həssaslığının rutin onkoloji qayğıda gözdən qaçırılmamasını tövsiyə edir. Bu tövsiyə psixoloji qiymətləndirməni xərçəngin bioloji diaqnozu və ya müalicəsinin yerinə qoymur; məqsəd psixoonkoloji dəstək ehtiyacı daha yüksək ola bilən şəxslərin daha erkən müəyyən edilməsidir.

Trauma-informed care yanaşması xüsusilə psixoloji təhlükəsizlik, keçmiş travmanın yenidən aktivləşməsini azaltmaq, pasiyentin nəzarət və seçim hissini dəstəkləmək, ünsiyyəti fərdiləşdirmək və lazım gəldikdə mütəxəssis psixoonkoloji dəstəyə yönləndirmək baxımından klinik dəyər daşıya bilər. Mövcud tədqiqat bu yanaşmanın onkoloji sağqalma üzərindəki təsirini sınaqdan keçirməmişdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Trauma-Related Distress, Attachment Patterns and Cumulative Stress in Women with Breast and Gynecological Cancers: An Exploratory Clinical Study

Müəlliflər: Mădălina Daniela Meoded; Mariana Tănase; Mihai Covaci; Claudia Mehedințu; Aida Petca; Ciprian Cirimbei.

Məsul müəlliflər: Mariana Tănase və Ciprian Cirimbei.

Qurumlar: Doctoral School, “Carol Davila” University of Medicine and Pharmacy; Outpatient Psychology Department, Bucharest Institute of Oncology “Prof. Dr. Al. Trestioreanu”; Faculty of Psychology and Educational Sciences, “Hyperion” University; Department of Obstetrics and Gynaecology, “Carol Davila” University of Medicine and Pharmacy; “Filantropia” Clinical Hospital; Elias University Emergency Hospital; Department of Surgery, “Carol Davila” University of Medicine and Pharmacy; Bucharest Institute of Oncology “Prof. Dr. Al. Trestioreanu”, Bucharest, Romania.

Jurnal: Women.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Biblioqrafik qeyd: Women, 2026, 6(2), 32.

DOI: 10.3390/women6020032

Nəşr tarixçəsi: Alınma 2 Aprel 2026; reviziya 26 Aprel 2026; qəbul 28 Aprel 2026; nəşr 6 May 2026.

Mənbə növü: Nəzarət qrupu olmayan, müşahidə xarakterli, kəsişmə tipli, kəşfiyyat xarakterli klinik psixoonkologiya tədqiqatı.

Rəyçilik statusu: Dərc edilmiş version of record.

Nümunə: N=135 yetkin qadın; döş xərçəngi n=82, serviks n=28, yumurtalıq n=17, endometrium n=8.

Yaş: 49.8 ± 11.2 il; mənbə aralığı 23–72 ildir.

Xəstəlik mərhələsi: Mərhələ I–II n=54; Mərhələ III n=49; Mərhələ IV n=32.

Əsas psixoloji alətlər: Hamilton Anxiety Rating Scale (HAM-A), Hamilton Depression Rating Scale (HAM-D), PTSD Checklist (PCL) və Adult Attachment Scale (AAS).

Kumulyativ stress yanaşması: Lazarus stress and coping modelindən və multimodal həyat tarixçəsi yanaşmasından ilhamlanan, həyat hadisələrinin var/yox kimi kodlandığı strukturlaşdırılmış klinik checklist və Trauma Event Count.

Checklist standartlaşdırılması: Mənbə Lazarus əsaslı həyat hadisələri siyahısının formal olaraq standartlaşdırılmış və ya validasiya edilmiş şkala olmadığını açıq şəkildə bildirir.

ACE ölçümü: Standartlaşdırılmış Adverse Childhood Experiences questionnaire istifadə edilməmişdir.

Statistik yanaşma: İlk növbədə təsviri analiz; davamlı dəyişənlər orta ± SD, kateqorik dəyişənlər say və faiz. Kəşfiyyat xarakterli əlaqələr və klinik örüntülər araşdırılmış, formal inferensiya əsas məqsəd olmamışdır.

Sayısal korrelyasiya: PCL–HAM-A üçün mənbə Figure 2-də Spearman ρ≈0.45 bildirilmişdir; eyni təqdimatda p dəyəri və ya etibar intervalı verilməmişdir.

Əsas psixoloji ortalamalar: HAM-A 18.6 ± 6.9; HAM-D 17.2 ± 6.1; PCL 36.8 ± 11.4.

Bağlanma paylanması: Anksiyöz %37.8; qaçınan %30.4; qarışıq anksiyöz–qaçınan %8.1; təhlükəsiz %23.7.

Kumulyativ hadisə yükü: 0–1 hadisə %24.4; 2–3 hadisə %41.5; ≥4 hadisə %34.1.

Konseptual model: Mənbə Figure 4 “trauma–cancer–retraumatization cycle” modelini təklif edir. Model konseptualdır və mövcud nümunədə bioloji vasitəçilər birbaşa ölçülməmişdir.

“Həll olunmamış travma” qeydi: Məqalə bu ifadəni müzakirə və nəticədə istifadə etsə də, travmanın psixoloji həll/bütünləşmə dərəcəsini birbaşa ölçməmişdir; müəlliflər bunun konseptual şərh olduğunu ayrıca bildirirlər.

Rumın dili adaptasiyası qeydi: Psixoloji alətlər rumın dilində tətbiq edilmişdir; mənbə bütün versiyaların formal olaraq dərc olunmuş və validasiya edilmiş rumın dili adaptasiyaları olmadığını bildirir.

Statistik proqram: Mənbə dərc olunmuş metod mətnində istifadə edilən statistik proqramı göstərmir.

Məlumat toplama dövrü: Mənbə dərc olunmuş metod mətnində iştirakçı məlumatlarının toplandığı tarix aralığını açıq şəkildə göstərmir.

Etika: Institutional Ethics Committee of Bucharest Oncological Institute “Prof. Dr. Alexandru Trestioreanu”; Approval No. 8; 2 Aprel 2026.

Məlumatlandırılmış razılıq: Bütün iştirakçılardan yazılı razılıq alınmışdır.

Maliyyələşdirmə: Xarici maliyyələşdirmə alınmamışdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Şəxsi məlumat və məxfilik səbəbilə məlumat dəsti açıq deyil; məsul müəllifə müraciət əsasında əlçatanlıq bildirilmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Mădălina Daniela Meoded və Ciprian Cirimbei; metod Ciprian Cirimbei; tədqiqat Mădălina Daniela Meoded, Mariana Tănase və Mihai Covaci; məlumat kurasiyası Mariana Tănase və Mihai Covaci; ilkin layihə Mădălina Daniela Meoded, Ciprian Cirimbei, Mihai Covaci və Mariana Tănase; nəzərdən keçirmə/redaktə Mădălina Daniela Meoded, Mariana Tănase, Mihai Covaci, Aida Petca və Claudia Mehedințu tərəfindən aparılmışdır.

Əsas şərh sərhədi: Tədqiqat döş və ginekoloji xərçəng diaqnozu qoyulmuş qadınlarda travma ilə əlaqəli əlamətlərin, emosional sıxıntının, bağlanma təhlükəsizliyinin pozulmasının və kumulyativ stressin birlikdə görünə bildiyini göstərən kəşfiyyat xarakterli psixoloji məlumatlar təqdim edir. Travmanın xərçəngə səbəb olduğunu, müəyyən bioloji mexanizmlər yaratdığını və ya psixoloji müdaxilənin şiş nəticəsini və sağqalmanı dəyişdirdiyini göstərmir.